شناسنامه

ص: 2

ص: 4

درس هاى خطبه غدير

1 . زمينه خطبه غدير... 9

2 . ساختار خطبه غدير... 19

3 . قرائن خطبه غدير... 73

4 . نتايج خطبه غدير... 173

ص: 6

بسم اللّه الرحمن الرحيم

اين نگاه فورى به خطبه غدير پنجره اى است به سوى منبر سنگىِ برپا شده كنار بركه زيباى خُم، كه پيامبر و على عليهماالسلام بر فراز آن ايستاده همه مخاطبين خود تا آخر دنيا را مى نگرند.

فرمانِ «فَليُبَلِّغ الحاضِرُ الغائِبَ» ناظر به رساندن خطبه غدير بوده، كه محورِ ماجراى سه روزه در وادى خُم است. فرصتِ كوتاه نسل امروز و ضرورت آگاه سازى سريع مخاطبان، ما را بر آن داشت كه راهى ميان ب-ُر براى ابلاغ پيام خطابه غدير جستجو كنيم.

بنابر پيمانى كه در متن خطبه با پيامبرمان بسته ايم كه «اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم»، اين مجموعه براى سخنرانان و معلمان - در هر رتبه اى كه باشند - راهگشاى انجام وظيفه در وفا به اين عهد خواهد بود، و به غدير آموزان نگاهِ جامعى درباره خطبه غديريه نبى اكرم صلى الله عليه و آله تقديم مى نمايد. انگيزه ما آن است كه در كنار مطالعه و حفظ خطبه غدير، بدانيم اين سخنرانى استثنائى در چه شرايطى و با چه ساختارى ايراد شده، و چه نتايج اعتقادى بايد از آن گرفت.

در كتاب «خطابه غدير در آينه اسناد» مطالب مربوط به سند خطبه غدير مفصلاً بيان شده است. منابع نُه گانه خطبه و چهار سند متصل در روايت آن ذكر شده، كه دو سند آن به مقام عصمت امام باقر عليه السلام به نقل از امام زين العابدين عليه السلام به نقل از امام حسن و امام حسين عليهماالسلام مى رسد، و دو سند ديگر

ص: 7

از حذيفه يمانى و زيد بن ارقم است. شناسايى رجال در اسناد خطبه و مستند سازى فقرات آن از روايات ديگر نيز در آن كتاب انجام گرفته؛ و ما اكنون با چنين سابقه و پشتوانه محكمى كه براى خطابه غدير پى ريزى شده به تحليل متن آن مى پردازيم.

كتاب حاضر براى مبلغين و مخاطبينى تدوين شده كه مايلند فرصت هايى سريع از زندگى خود را به خطابه غدير اختصاص دهند. ابعاد مختلف خطبه در اين مجموعه در چهار بخش گرد آورى شده، كه با تقسيم مطالب آن در جلسات 30 دقيقه اى تدريس مى شود.

بخش اول زمينه خطابه غدير را بررسى مى كند، كه آن مراسم در چه شرايطى برگزار شده است. بخش دوم ساختار و مهندسى و چينش خطبه و فراز و نشيب سخن را مورد مطالعه قرار مى دهد. بخش سوم حدود صد قرينه حاليه و مقاليه را كه بر سراسر خطبه غدير حاكم است جستجو مى نمايد. بخش چهارم نتايجى است كه از اين خطابه بلند عايد نسل هاى گذشته و كنونى و آينده اسلام شده و مى شود و خواهد شد.

از شرط وفادارى به خدا و رسول در ميثاق غدير، رساندن محتواى خطبه آن به مخاطبان مختلف در شرايط متفاوت است، كه ابلاغ دقيق آن با دقت در موقعيت و كيفيت و اهداف اين سخنرانى به دست مى آيد. به اميد روزى كه همه مردم با دركى عميق از غدير آماده استقبال از آخرين موعودِ آن حضرت مهدى عليه السلام باشند، و در روز ظهورش با معرفت به حضورش درآيند.

قم ، محمد باقر انصارى

عيد غدير 1437 ق ، 1395 ش

ص: 8

پيامبر صلى الله عليه و آله سخنان خود را با نگاه به چهره هاى پيدا و ناپيداى اين گستره از مخاطبين ايراد فرمود، و هنگام سخن برداشتِ همه آنان از سخنان خود را در نظر داشت.

حضور داشتند. از جهت سمعى صداى مبارك آن حضرت را مى شنيدند. از جهت بصرى در بيابان خشك و گرم، بر فراز منبرى از سنگ زير درختان سبز كنار بركه آب، دو نفر را ايستاده بر فراز منبر مى ديدند، در حالى كه پيامبر صلى الله عليه و آله دست بر شانه على عليه السلام گذاشته بود. از جهت فكرى مخاطبين در دريافت خطبه مهلت حواس پرتى و بى توجهى نداشتند، و كلام دلنشين پيامبر صلى الله عليه و آله مانند دانه هاى مرواريد بر تسبيح سخن چيده مى شد.

ص: 18

كه داشته، براى همه سطوح مردم و همه نسل ها و همه مليت ها، هم قابل بازگويى و هم قابل فهم است.

اين قسمت در دو بخش به تبيين ساختار خطبه غدير مى پردازد: بخش اول كيفيت اجراى فنون سخنورى در خطابه را نشان مى دهد. بخش دوم پله هاى فراز و نشيب سخن در خطبه را تحليل مى نمايد.

ص: 20

نسل هاى بعدى چه عرب و چه زبان هاى مختلف ديگر، با گذشت زمان و تغييرات هر زبان حتى زبان عربى، چه اندازه مى توانستند آن را ترجمه كنند و آن گونه كه حضرت فرموده بفهمند؟

و برنامه هاى مقدماتى روز غدير و سخنان خطبه تا اين جمله، همه راهى بودند براى رسيدن به اين قله و براى بيان همين مطلب كوتاه كه تابلوى ابدى و دائمى غدير است.

بلكه مى توان گفت: آنچه در خطبه غدير است به طور فشرده و عصاره در جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» حقيقتا وجود دارد. به عبارت ديگر آنچه در خطبه غدير آمده شرح همين جمله است.

در نگاه ديگر بايد گفت: در خطبه غدير پيامبر صلى الله عليه و آله نه تنها اصل مطلب را كه «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» است فرموده، بلكه همه لوازم جانبى و ملحقات آن را بدون استثنا در كنار آن گذاشته تا هيچكس به هيچ صورتى در فهم آن معطل نماند.

بنابراين قله سخن «مَن كُنتُ مَولا هُ فَهذا عَلِىٌّ مَولا هُ» است، و لفظ «هذا» چه باشد و چه نباشد مفهوم تغييرى نمى كند، و فقط تأكيدش بيشتر است. براى رسيدن به اين قله مراحلى طى شده كه هر كدام براى روشن كردن مقصود پيامبر صلى الله عليه و آله كافى است، و در لحظه بالا بردنِ تابلوى اصلى «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» مقصود حضرت در سايه توضيحات قبلى كاملاً واضح بوده است.

حضور قرآن در خطبه غدير با مراعات اصول سخنورى در گونه هاى متفاوت گنجانده شده تا مخاطب از آنها استقبال نمايد. گاهى تمام يك سوره مانند حمد و عصر قرائت مى شود. گاهى به سوره بلندى مثل «هَل اَتى» اشاره مى گردد. گاهى يك آيه كامل قرائت مى شود مانند «يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ . . .»، «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ . . .»، «اِنَّ الَّذينَ يُبايِعونَكَ اِنَّما يُبايِعونَ اللّه َ . . .». گاهى قسمتى از يك آيه به صورت تضمين در كلام و يا به صورت اقتباس از محتواى آن مورد استناد قرار مى گيرد.

مجموع اين استنادهاى قرآنى در زمانى است كه با نزديكى رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله، كتاب اللّه به روزهاى كامل شدن خود رسيده و مردم به خوبى با آيه هاى آن آشنايى دارند.

ص: 24

سپس حضرت مسئله «صاحب اختيارى» را در همان آغاز مطرح كرد و ترتيب آن را از خدا به رسول و سپس به مقام امامت رساند، و در اين باره فرمود:

من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى كنم: جبرئيل سه

بار بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او

سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر

سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى طالب برادرِ من و

وصىِّ من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت

او به من همانند هارون به موسى است جز اينكه پيامبرى بعد

از من نيست؛ و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است».

آنگاه حضرت فورا سابقه اعلان ولايت در آيه ركوع را يادآور شد كه فهم ولايت غدير براى مخاطبين آسان تر شود. اين آيه را كه مراحل سه گانه ولايت از خدا به رسول صلى الله عليه و آله و از رسول صلى الله عليه و آله به على عليه السلام بيان مى كند چنين مطرح فرمود:

خداوند در اين باره آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ»: «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند».

ص: 27

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين جملات تمام هدف را در آغاز سخن روشن كرد و معناى كلمه «وَلىّ» را نيز در شروع كلام بيان فرمود. با اشاره به آيه ولايت خواست بگويد: شما كه قبلاً اين آيه را شنيده ايد و منظور از ولايت در آن را مى دانيد. پس معناى ولايت در غدير روشن است و نيازى به توضيح ندارد.

سپس «توحيد» را كنار «ولايت» قرار داد و آن دو را ملازم يكديگر اعلام كرد و فرمود: «عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ ماضٍ حُكمُهُ». يعنى وقتى دستور ولايت از طرف خدا بوده و چنين مقامى نيابت از خداست، پس هر كس ولايت خدا را پذيرفته بايد ولايت على عليه السلام را بپذيرد. اين معناى اجرايىِ ولايت است كه قبل از «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» براى تبيين آن چنين فرمود:

بر هر يكتا پرستى حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كس تابع او باشد و او را تصديق نمايد مورد رحمت الهى است.

اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى ايستم.

پس بشنويد و اطاعت كنيد و در مقابل امر خداوند پروردگارتان سر تسليم فرود آوريد، چرا كه خداوند عزوجل صاحب اختيار شما و معبود شماست. بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است.

حلالى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام كرده باشند.

در مرحله سوم يكسان بودن همه امامان عليهم السلام و لزوم اعتقاد به همه دوازده امام عليهم السلام را به اين بيان فرمود:

هر كس در يكى از امامان شك كند در همه آنان شك كرده است، و شك كننده درباره ما در آتش است.

در مرحله چهارم قرين بودن امامان عليهم السلام را با قرآن بيان كرد، و در اين باره فرمود:

على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است. هر يك از اين دو از ديگرى خبر مى دهد و با آن موافق است. آنها از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند. بدانيد كه آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند.

با توجه به اينكه علم بشر بر اساس نيازهاى مادى و معنوى او ابعاد گسترده اى دارد، آن حضرت در اين باره پايه اى گذاشت كه شامل همه رشته هاى علوم در هر زمان و مكانى شود. در اين باره فرمود:

ما مِن عِلمٍ اِلاّ وَ قَد اَحصاهُ اللّه ُ فِىَّ ، وَ كُلُّ عِلمٍ عُلِّمتُ فَقَد اَحصَيتُهُ فى اِمامِ المُتَّقينَ، وَ ما مِن عِلمٍ اِلاّ وَ قَد عَلَّمتُهُ عَلِيّا.

هيچ علمى نيست مگر آنكه خداوند آن را در من جمع كرده است، و هر علمى كه آموخته ام در امام المتقين جمع نموده ام، و هيچ علمى نيست مگر آنكه آن را به على آموخته ام.

اين كلام بلند شامل دو ركن اساسى در علم است كه نظير آن را هيچكس نمى تواند ادعا كند. اولاً جمله «ما مِن عِلمٍ» وسعتى از علم را شامل است كه هيچ موضوع بزرگ و كوچكى از آن استثنا نيست. ثانيا جمله «قَد اَحصاهُ اللّه ُ فِىَّ» تأكيد بر اين دارد كه اين علم خدادادى و متصل به علم لايتناهى پروردگار است، كه نه جاى اشتباه دارد و نه محدوديتى براى آن فرض مى شود.

پيامبر صلى الله عليه و آله با اين كلام مى خواهد بفرمايد: اى بشر، اگر صاحب اختيار مطلق براى شما قرار داده شده و بايد در همه چيز مطيع او باشيد، بر اين اساس است كه داراى علم مطلق و بدون اشتباه است.

در كنار نياز عمومى بشر به علم، پيامبر صلى الله عليه و آله به طور خاص تفسير و بيان قرآن را كه قانون نامه اسلام است به امامان عليهم السلام اختصاص داد، و انحصار اين علم را در ايشان چنين بيان فرمود:

ص: 32

به خدا قسم، باطن قرآن را براى شما بيان نمى كند و تفسيرش را برايتان روشن نمى كند مگر اين كسى كه دست او را مى گيرم.

اَلا وَ قَد اَدَّيتُ ، اَلا وَ قَد بَلَّغتُ ، اَلا وَ قَد اَسمَعتُ ، اَلا وَ قَد اَوضَحتُ . اَلا وَ اِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ قالَ ، وَ اَنَا قُلتُ عَنِ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ.

بدانيد كه من ادا نمودم؛ بدانيد كه من ابلاغ كردم؛ بدانيد كه من شنوانيدم؛ بدانيد كه من روشن نمودم. بدانيد كه خداوند فرموده است و من از جانب خداوند عز و جل مى گويم.

نتيجه گيرى از اين سه مفهوم آن بود كه در خطبه غدير ادامه آن ولايتى مطرح مى شود كه درباره خدا و رسول قبول دارند و معناى آن هم برايشان روشن است. اين يعنى غدير استمرار مسيرى است كه خداوند از آغاز خلقت براى بشر مقرّر فرموده و اكنون نوبت بقيه حجت هاى الهى بعد از ختم نبوت تا آخر دنياست.

حضرت ايستاده بود و نسبت به صورت حضرت به طرف راست متمايل بود به طورى كه گويى هر دو در يك مكان ايستاده اند.

على عليه السلام هر دو دست را به سوى آسمان باز نمود و پيامبر صلى الله عليه و آله با دستان مبارك (دو بازوى على عليه السلام را گرفت) و او را از جا بلند كرد تا حدى كه پاى آن حضرت موازى زانوى پيامبر صلى الله عليه و آله رسيد. در آن حال فرمود: «اَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ»: «بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست».

آنان را براى مقابله با شبهات و حملات احتمالى آماده مى كرد. اكنون با مبلغ اعظم غدير در پله هاى هشتگانه فرود سخن همراه مى شويم.

اين كلام هم دعا براى دوستان بود كه محبت او را دارند و يارى اش مى كنند؛ و هم نفرين براى دشمنان بود كه با او عداوت دارند و او يارى نمى كنند يا بر ضد او عمل مى كنند.

آن قدر اين نتيجه مهم بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله به فاصله چند جمله بار ديگر آن را با اضافاتى چنين مطرح كرد:

خداوند مى فرمايد: «ما يُبَدَّلُ القَولُ لَدَىَّ»: «سخن در پيشگاه من تغيير نمى پذيرد»، پروردگارا، به امر تو مى گويم: «خداوندا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد».

پس اين يك اعتقاد تغيير ناپذير بوده و به امر خاص خدا اعلام شده است. دو مسئله لعنت و غضب خدا بر منكرين حق على عليه السلام هم نتايج ديگرى است كه بايد به چهار نتيجه قبلى اضافه شود.

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: «اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا»: «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»، و فرمودى: «دين نزد خدا اسلام است»، و فرمودى: «هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران خواهد بود». پروردگارا، تو را شاهد مى گيرم كه من ابلاغ نمودم.

مى توان نزول آيه اكمال را نتيجه گيرىِ بعدىِ پيامبر صلى الله عليه و آله از «مَن كُنتُ مَولا هُ ...» به حساب آورد. اكمال دين به معناى نهايى بودنِ آن و آخرين درجه ديانت است كه خدا قصد فرستادنش را براى بشر داشته است. اتمام نعمت به معناى اينكه ولايت بالاترين نعمت الهى براى انسان هاست، و آنچه قبل و بعد از آن به بشر داده به عظمت نعمت ولايت نمى رسد.

«رضايت ربّ» به معناى آخرين درجه از اهداف خدا براى خلقش است كه اين رضايت سه متعلق دارد: اسلام، دين، شما!! براى اينكه ارتباط اين سه روشن شود دو آيه «اِنَّ الدّينَ عِندَ اللّه ِ الاِسلامُ» و «وَ مَن يَبتَغِ غَيرَ الاِسلامِ دينا فَلَن يُقبَلَ مِنهُ» را ضميمه فرموده است. اين يعنى همه انبيا جز اسلام دينى نياورده اند و نزد خدا دينى جز اسلام وجود ندارد و هنگام كمال دينِ همه پيامبران روز غدير است.

ص: 39

با اينكه از كيفيت نتيجه گيرى پيامبر صلى الله عليه و آله مشخص است كه كمال دين با ولايت بوده؛ اما به دليل اهميت موضوع، حضرت به جزئيات آن كه امامت همه امامان است تصريح كرده مى فرمايد:

خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود. پس هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عزوجل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود.

اين تأكيد پيامبر صلى الله عليه و آله بر لزوم اعتقاد به همه دوازده امام عليهم السلام و عدم امكان حذف حتى يكى از ايشان از سلسله امامت، در مراحل هشتگانه فرود سخن مكررا مطرح شده است. عجيب است كه حضرت 16 فقره از سخن خود را به اين ركن اساسى امامت اختصاص داده كه ذيلاً موارد آن را مى آوريم:

1 . هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت . . . در آتش دائمى خواهد بود.

2 . وصيّتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

3 . نسل هر پيامبرى از صلب خود اوست، ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

ص: 40

4 . نور از جانب خداوند عزوجل در من و سپس در على بن ابى طالب و بعد در نسل او تا مهدى قائم نهاده شده است.

5 . على است توصيف شده به صبر و شكر، و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

6 . من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه مى سپارم.

7 . من راه مستقيم خداوند هستم كه شما را به پيروى آن امر نموده، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او هستند كه امامان هدايت اند.

8 . (بعد از خواندن سوره حمد): اين سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره ايشان (امامان) نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است.

9 . بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد كه من پدر آنانم و آنها از صلب او به وجود مى آيند.

10 . او و آنان كه از نسل من اند از آنچه سؤال كنيد به شما خبر مى دهند.

11 . من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اينكه قبول كنيد آنچه از طرف خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است كه فقط در آنها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است.

ص: 41

12 . قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند، و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند.

13 . پروردگارم مرا مأمور كرده كه از زبان شما اقرار بگيرم درباره آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند، چنانكه به شما فهماندم كه فرزندان من از صلب اويند.

14 . (همه بگوييد:) براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد.

15 . با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد.

16 . هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

پيامبر صلى الله عليه و آله در اين 16 مورد از خطابه با دقت تمام يازده امامِ غدير را كه بعد از على عليه السلام تا قيامت صاحبان ولايت مطلقه مردم هستند، معرفى كرد و اتمام حجتى تمام عيار در اين زمينه به يادگار گذاشت.

از خلقت نورانى ايشان آغاز كرد و بر افضليت آنان تأكيد فرمود. سپس معيّن بودن آنان را با ذكر اينكه از نسل او و فرزندان على عليه السلام هستند يادآور شد. آنگاه

ص: 42

نام حَسَنين عليهماالسلام را به عنوان اولين امامان بعد از على عليه السلام، و نام حضرت مهدى عليه السلام را به عنوان آخرين امام آورد.

آن حضرت دارا بودن همه ايشان را به صفات امامت و علم ذكر كرد. آنگاه همه آنان را صراط مستقيم معرفى نمود، كه بايد مردم به ايشان اقتدا كنند و از آنان اطاعت و پيروى نمايند و در نيازهاى علمى خود به آنان مراجعه كنند. آنگاه بيعت و عهد و پيمان را درباره همه امامان از مردم گرفت. اينجا بود كه دوستى و دشمنى با غدير ضوابط دقيق خود را نشان داد.

1 . لعنت و مذمت خدا درباره اعداء اللّه را درباره دشمنان ولايت، و مدح و لطف خدا را درباره دوستان ولايت اعلام كرد و فرمود:

دشمن ما كسى است كه خداوند او را مذمت و لعنت نموده، و دوست ما كسى است كه خداوند او را مدح نموده و دوستش بدارد.

2 . مسئله حب و بغض، و سعادت و شقاوت، و طيب و خبيث را معادل دو كفه موافقت يا مخالفت با ولايت اعلام كرده طى دو فقره فرمود:

1 . اَلا وَ اِنَّهُ لا يُبغِضُ عَلِيّا اِلاّ شَقِىٌّ ، وَ لا يُوالى عَلِيّا اِلاّ تَقِىٌّ ، وَ لايُؤمِنُ بِهِ اِلاّ مُؤمِنٌ مُخلِصٌ .

بدانيد كه با على دشمنى نمى كند مگر شقى و با على دوستى نمى كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى آورد مگر مؤمن مخلص.

2 . اِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ لَم يَكُن لِيَذَرَكُم عَلى ما اَنتُم عَلَيهِ حَتّى يَميزَ الخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ .

خداوند عزوجل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه خبيث را از پاكيزه جدا كند.

3 . براى دشمن شناسى غدير انواع آنان را در 7 گروه چنين معرفى فرمود:

ص: 44

خداوند عزوجل ما را بر كوتاهى كنندگان و معاندان و مخالفان و خائنان و گناهكاران و ظالمان و غاصبان از همه عالميان حجت قرار داده است.

اگر اين دشمنان را درجه بندى كنيم از شديدترين آنان يعنى غاصبين حق غدير آغاز مى شود و سپس به ظالمين در حق غدير مى رسد. آنگاه نوبت كسانى است كه نسبت به صاحبان ولايت عناد و كينه دارند. مرحله بعد خائنين نسبت به غديرند. پس از آن مخالفان هستند كه غدير را قبول ندارند. سپس كسانى كه آن را پذيرفته اند اما در مقام عمل عصيان مى كنند. آخرين مرحله اهل غديرند كه در انجام وظيفه خود نسبت به آن كوتاهى مى كنند.

4 . با اشاره به ماجراى حضرت آدم عليه السلام و ابليس، به همه فهماند كه شيطان در ولايت كه بزرگترين فرمان الهى است؛ هرگز دست از بشر برنمى دارد تا او را در زمره دشمنان خدا داخل نمايد. در اين باره فرمود:

كَيفَ بِكُم وَ اَنتُم اَنتُم وَ مِنكُم اَعداءُ اللّه ِ؟!

پس شما چگونه خواهيد بود در حالى كه شماييد و در بين شما دشمنان خدا هستند؟!

5 . با اشاره به آيه 144 سوره آل عمران به مردم فهماند كه همه شما در معرض لغزش درباره غدير و دشمنى با آن هستيد، تا آنجا كه ممكن است از اعتقاد به آن باز گرديد!! اين هشدار شديد را چنين فرمود:

ص: 45

اَفَاِن مِتُّ اَو قُتِلتُ انْقَلَبتُم عَلى اَعقابِكُم؟

آيا اگر من بميرم يا كشته شوم شما عقبگرد مى نماييد؟

6 . با تأكيدى كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر قبول همه دوازده امام عليهم السلام داشت، منظور حضرت اين بود كه اگر كسى حتى يكى از امامان را انكار كند از دوستان غدير خارج و به گروه دشمنان آن داخل مى گردد.

آيا غدير با خطرى مواجه بود؟ آيا ممكن بود با اين اعلان عظيم و بى نظير از سوى پروردگار، آسيبى به آن برسد؟ آيا احتمال مى رفت در صحابه پيامبر صلى الله عليه و آله كسانى در فكر نابودى غدير باشند؟!!

شايد اكثريت مردم در آن روزها هرگز چنين احتمالى را نمى دادند. لايه نفاقى كه بين مسلمانان به وجود آمده بود چنان مخفى عمل مى كرد كه جز خدا و رسول و عده خاصى از اصحاب از آن اطلاع نداشتند. پس بايد بيدار باشى صورت مى گرفت، تا هنگام فتنه حجت پروردگار بر همه بندگان تمام شده باشد.

حضرت در چهار مرحله هم خبر از مظلوميت غدير در آينده داد و هم پشت پرده توطئه گران را افشا كرد، و هم پيشاپيش عكس العمل خود و خدا را درباره غاصبين و پيروانشان اعلام فرمود.

سَيَجعَلونَ الاِمامَةَ بَعدى مُلكا وَ اغْتِصابا.

به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور غصب مى كنند.

در مرحله دوم هر گونه از ميان برداشتن غدير را مساوى با جهنم اعلام كرده فرمود:

اِنَّهُ سَيَكونُ مِن بَعدى اَئِمَّةٌ يَدعونَ اِلَى النّارِ .

بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند.

با اين اعلام به همه پيروان سقيفه فهماند كه راهى به سوى بهشت ندارند، و پيرو امامانى هستند كه مردم را به سوى آتش فرا مى خوانند.

صحيفه گرفت و فرمود: «اَلا اِنَّهُم اَصحابُ الصَّحيفَةِ»، يعنى آن امامانى كه گفتم مردم را به آتش دعوت مى كنند «اصحاب صحيفه» هستند. كلمه «صحيفه» با اينكه مبهم بود و مردم نفهميدند منظور حضرت كدام نوشته و صحيفه است، اما آن قدر تكان دهنده بود كه همه فهميدند قرارداد و ماجراى خاصى به دست افراد مشخصى در كار است. در متن خطبه مى خوانيم:

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله نام «اصحاب صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام رانفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد، و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.

نمى گذارد چراغ اميد در دل ها خاموش شود و بلافاصله بعد از آن مژده روزى را مى دهد كه غدير بر كرسى نشسته و آخرين وارث غدير يعنى امام زمان عليه السلام آن را كامل عيار اجرا مى كند و بهشت غدير تحقق مى يابد. اين پيشگويى ها براى كسانى كه اصل خلافت امامان را مى شنوند فوق العاده مهم و جالب است و ده ها سؤال در ذهن آنان درباره آينده اى كه با غدير خواهند داشت ايجاد مى كند، كه با اجراى غدير جهان چه عدالت و آرامش و رنگ خدايى را به خود خواهد ديد.

حضرت درباره دوازدهمين موعود غدير كه بهشتِ آن را محقق خواهد كرد چهار خبر داد.

- امين خدا بر نهان و آشكارش.

- حجت آخر و باقى خداوند.

- ولى خدا در زمين.

- حكم كننده خدا بين خلقش.

اين توصيفات همه مدعيان دروغين مهدويت را كنار مى زند و جز بر حجة بن الحسن العسكرى عليه السلام قابل انطباق نيست. او از خاندان رسالت و با خلقت نورانى و آخرين امام معصوم است، و از طرف خدا انتخاب شده و هدايت يافته و حكم كننده است.

- غالبى بر او نيست.

- انتقام گيرنده از ظالمين.

- فاتح قلعه ها و منهدم كننده آنها.

نتيجه اين بشارت آن است كه غلبه مطلق حضرت مهدى عليه السلام مى تواند انتقام واقعى را محقق نمايد، و همه بشريت را براى نفس كشيدن در فضايى بدون ظلم اميدوار نمايد.

با دو نفر بيعت مى كردند: با پيامبر صلى الله عليه و آله در يك خيمه بر سر وفادارى به غدير، و سپس با على عليه السلام در خيمه جداگانه بر سر اطاعت به عنوان امام غدير و صاحب ولايت. آن حضرت بيعت با دست را طى سه فقره چنين بيان فرمود:

1 . من از جانب خداوند براى او از شما بيعت مى گيرم.

2 . بدانيد كه من بعد از پايان خطابه ام شما را به دست دادن با من به عنوان بيعت با او و اقرار به او، و بعد از من به دست دادن با خود او فرا مى خوانم.

3 . من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست دهم بر اينكه قبول كنيد آنچه از طرف خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام.

در نگاه ديگر اين بيعت اگر چه با دو معصوم يعنى پيامبر و على عليهماالسلام صورت گرفته، اما در واقع با همه امامان غدير است؛ چه براى كسانى كه در زمان امامان قبلى يا بعدى باشند يا نباشند. در واقع بيعت غيابى با امامانى است كه بر اساس غدير همه بايد معتقد به امامت آنان باشند.

3 . با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت كنيد، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است.

مهمترين مسئله اى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در كنار اين محور اصلى به عنوان بيعت از مردم خواست ابلاغ پيام غدير بود، كه در واقع ضامن بقاى آن به حساب مى آمد. در اين باره از مردم خواست بگويند:

نَحنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنكَ الدّانِىَ وَ القاصِىَ مِن اَولادِنا وَ اَه-الينا. ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم.

آن حضرت به ابلاغ شوندگان آينده تاريخ غدير اعلان كرد كه بيعت زبانى از آنان مورد قبول است و نيازى به بيعت با دست نيست، آنجا كه فرمود:

مَن اَدرَكَها بِيَدِهِ وَ اِلاّ فَقَد اَقَرَّ بِلِسانِهِ.

هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار كرده است.

گرفته شده متفاوت است. يكى از ابعاد اين تفاوت به محكم كارى هايى مربوط مى شود كه براى مخاطب به يادماندنى است و بر اساس آن مخاطب از تخلف و تزوير درباره آن مى هراسد. حضرت اين پشتوانه هاى بيعت غدير را از چهار نگاه بيان كرد:

1 . خداوند به من اعلام فرموده كه اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام!

2 . بعد از همه اينها، خداوند از من راضى نمى شود مگر آنچه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.

من رسانيدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر هر حاضر و غايب، و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند، به دنيا آمده اند يا نيامده اند.

در مرحله بعد اين دستور را با لحن محكم تر و با محتواى پيچيده ترى بيان كرد و فرمود:

اَلا وَ اِنَّ رَأسَ الاَمرِ بِالمَعروفِ اَن تَنتَهوا اِلى قَولى وَ تُبَلِّغوهُ مَن لَم يَحضُر وَ تَأمُروهُ بِقَبولِهِ عَنّى وَ تَنهَوهُ عَن مُخالَفَتِهِ ، فَاِنَّهُ اَمرٌ مِنَ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ وَ مِنّى.

بدانيد كه بالاترين امر به معروف آن است كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسانى كه حاضر نيستند برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نماييد، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عزوجل و از من است.

در اين مرحله مسئله امر به معروف را مطرح فرمود كه يك واجب همگانى است و غدير را در رأس آن قرار داد. سپس درست فهميدن غدير را جزئى از پيام رسانى غدير بيان كرد. آنگاه اضافه بر ابلاغ، دستور به پذيرفتن غدير و نهى از مخالفت آن را به اين تبليغ افزود، و دليل آن را الهى بودن اين امر اعلام كرد.

نَحنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنكَ الدّانِىَ وَ القاصِىَ مِن اَولادِنا وَ اَهالينا ، وَ نُشهِدُ اللّه َ بِذلِكَ.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم.

ص: 71

ص: 72

منتفى مى نمايد و انسان را درباره آن خبر به قطع مى رساند. نمونه آن خبر از وجود شهرهاى بزرگ است كه كثرت اخبار مسافرين درباره آنها وجودشان را قطعى نموده است.

بنابراين متواتر بودن خبرِ غدير دليل بر روشن بودن مفهوم آن است كه مردم به يكديگر گفته اند، و گرنه انگيزه اى براى نقل خبر مبهم وجود ندارد. سؤال اين است كه چرا بايد متواترترين خبر اسلام يعنى غدير، به مبهم ترين خبر دينِ ما تبديل شود و هنوز بگويند: «معناى مولى روشن نيست»؟! آيا مى شود خبر غدير با اين تواتر و خطبه و سندِ محكمى كه دارد، بعد از 1400 سال هنوز مورد بحث باشد كه مفهومش چيست؟ پس اين همه راوى كه آن را در حد تواتر براى يكديگر نقل كرده اند از آن چه فهميده اند، و براى يكديگر چه مفهومى را بازگو كرده اند؟! آيا نبايد توطئه اى را پس پرده اين ابهام سازى احساس كرد؟

و يا اهانت به همه مسلمانان است كه بعد از آن همه توضيح هنوز منظور پيامبرشان را نمى فهمند!!

يك نگاه فورى به خطبه غدير به هر مخاطبى مى گويد: نه تنها عربى زبانان بلكه اگر كسى عربى بلد نبود و حتى اگر نمى شنيد از فضاى مجلس مى توانست منظور از آن را بفهمد، چرا كه آن قدر قرائن در اطراف اين سخنرانى و در متن آن وجود دارد كه براى احدى جاى ابهام باقى نمى ماند.

با اين روش، خبر اين سفر تا اقصى نقاط قلمرو اسلام در آن روز رسيد؛ كه جنوب آن بعد از مكه و جده و طائف، يمن و نجران و سودان، و شمال آن نجد و تبوك و مصر بود. با اين اقدام بى سابقه مردم هر شهر و آبادى متوجه شدند خبر مهمى در پيش است، كه تاكنون اين گونه دعوت به آن اتفاق نيفتاده است.

آنان با چنين حال و هوايى عازم سفر شدند، تا روزى كه پس از مراسم حج در مقابل منبر غدير نشستند و مهم ترين خبر اسلام را از دو لب مبارك آن حضرت شنيدند. پيداست كه وقتى جمله «مَن كُنتُ مَولاه ُ . . .» را شنيدند متوجه شدند كه چنين مطلب مهمى لياقت چنان دعوت نامه اى را داشت و بايد براى آن بار چنين سفر سنگينى را مى بستند.

خداوند به تو دستور مى دهد براى امتت بعد از خود على بن ابى طالب را منصوب نمايى و سفارشات خود را به او نمايى، كه اوست خليفه اى كه امور رعيت و امت تو را بر عهده مى گيرد، چه او را اطاعت كنند و چه عصيان نمايند؛ كه به زودى عصيان خواهند كرد و اين همان فتنه اى است كه آيات را درباره آن برايت تلاوت كردم.

اين جدا سازىِ مراسم اعلان ولايت از حج، قرينه ديگرى در ذهن جمعيت 120000 نفرى ايجاد كرد كه پس از مراسم سنگين حج، براى مراسم ديگرى آماده مى شدند كه حتما خبر بسيار مهمى را به همراه داشت. آن جماعت وقتى با اين حال و هوا وارد غدير شدند و جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» را شنيدند اهميت آن را بالاتر از آن دانستند كه معنايى جز صاحب اختيارى مردم پس از پيامبر صلى الله عليه و آله داشته باشد.

با اين اعلام، مردم متعجب از اينكه چرا پيامبر صلى الله عليه و آله در اين اولين و آخرين سفر خود به حَرم الهى، مدتى در آنجا توقف نكرده تا مردم سؤالات خود را بپرسند و از محضر آن حضرت استفاده كنند، متوجه برنامه اى جدى و مفصل در شرايطى خاص شدند كه مانند حج بايد بار سفر به سوى آن ديار مى بستند. اين نيز قرينه اى بزرگ در دل هاى مردم شد، كه وقتى پس از چهار روز با رسيدن به غدير جمله «مَن كُنتُ مَولاه هُ . . .» را شنيدند متوجه معناى جامع و كامل آن در خلافت شدند.

غدير و قله آن يعنى جمله «مَن كُنتُ مَولاه هُ . . .» معنايى جز خلافت و امامت و در دست گرفتن امور مردم نمى تواند داشته باشد.

آنچه مردم تصور مى كردند در ذهن آنان جاى داد، تحويل ودايع پيامبران به اميرالمؤمنين عليه السلام بود. دستور تحويل ميراث هاى انبياء از طرف خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله چنين صادر شد:

آنچه از علم و ميراث علوم انبياى قبل از تو و اسلحه و تابوت (صندوق) و آنچه از نشانه هاى پيامبران نزد توست به وصى و خليفه بعد از خود تسليم نما.

يادگارهاى انبياء عليهم السلام صحف آدم و نوح و ابراهيم عليهم السلام و زبور داود عليه السلام و تورات و انجيل، و عصاى موسى عليه السلام و انگشتر سليمان عليه السلام و بيش از پنجاه ميراث ارجمند است، كه پيامبر صلى الله عليه و آله در روز چهاردهم ذى الحجه در مكه قبل از حركت به سوى غدير، جلسه خصوصى تشكيل داد و آن ودايع الهى را به على عليه السلام تحويل داد.

اين آخرين قرينه قبل از غدير براى آماده سازى افكار مردم نسبت به مقامى بود كه با جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» براى على عليه السلام ابلاغ مى شد.

تركيب جمعيت و دومى سوابق فكرى مردم و ديگرى موقعيت مكانى و چهارمى شكل خاص منبر. اكنون به بيان اين چهار قرينه مى پردازيم.

از سوى ديگر حاضران از شهرهاى مختلفى آمده بودند. عده اى از شهرها و آبادى هاى شمال و شرق و غرب مدينه آمده بودند. بين راه مدينه تا مكه - از راست و چپ جاده - جمعيت انبوهى از شهرها و روستاها و چادرنشينان به كاروان پيامبر صلى الله عليه و آله پيوستند.

اهالى مكه و اطراف آن از سمت طائف در شرق و جده در غرب، و كسانى كه از آن سوى درياى سرخ در آفريقا از شهرها و آبادى هاى حبشه و سودان و غير آن براى حج آمده بودند، جمعيت هاى ديگرى بودند كه به سيل حاضران غدير افزوده شدند. پيامبر صلى الله عليه و آله به اين جهت از تنوعِ مخاطبين با عنوان «بادى» و «حاضر» يعنى «روستانشين» و «شهر نشين» اشاره فرمود، كه در مخاطبان آينده غدير نيز اين تنوع وجود داشت.

ولايت و موظف در برابر اوامر الهى بودند. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز با كلمه «حُرّ» و «مَملوك» از آنان ياد كرد و يكسان بودنشان را در برابر اوامر غدير اعلان فرمود.

خود را حاضر ساخته بودند، مسلمانان نيز از نظر گذشته اعتقادى و از نظر درجات ايمان متفاوت بودند. آنچه براى مخاطبينى با اين گستردگى و چندگانگى در مجلس واحد بايد گفته مى شد نشانگر همگانى بودن و كليد مشكلات همه بودن در خطبه غدير است. اين هم قرينه اى است بر آنكه منظور از «مولى» چه مى تواند باشد و آيا آن جمعيت متفاوت از اين كلمه چه فهميده اند. اكنون به بررسى اين دو جهت مى پردازيم.

چون سلمان و ابوذر و مقداد بود، و از يك سو در برگيرنده تازه مسلمانانى بود كه تا ديروز عليه اسلام شمشير مى زدند، و از سوى ديگر شامل افراد شهوت پرست و دنيا طلبى بود كه هدفى جز مقاصد دنيوى نداشتند.

گذشته از اين گروه ها، كسانى هم بودند كه از روز اول منافقانه مسلمان شدند، و كم كم روح نفاق بين مسلمانان جان گرفت. آبيارى اين نفاق را عواملى باعث شد، مانند تعصبات جاهلىِ حاكم بر افكار عده اى از مردم، و عُقده هاى باقيمانده از خون هاى بدر و اُحد و حُنين و خيبر، و مطامع دنيوى كه آن ايمان راسخ را از قلوب عده اى ربوده بود، و حسدهاى نهفته اى كه هر روز آشكارتر مى گشت. اينها همگى درجات ايمان و بى ايمانى در جمعيت حاضر در غدير را روشن مى كند كه با درجات مختلفِ نفاق و دورويى، گروهِ «منافقين» را به وجود آوردند. از آنجا كه ظاهر اين جماعت مسلمان بود برخورد قانونى با آنها را مشكل مى كرد. هر چه قدرت اسلام بالا مى گرفت تشكّل منافقين هم انسجام بيشترى مى يافت و در پوشش اسلام ضرباتى مهلك تر از كفار و مشركين بر پيكر نهال تازه اسلام وارد مى كردند.

اكنون مسلمانانى در برابر منبر غدير نشسته بودند كه بسيارى از آنان منافق بودند، و نگرانى پيامبر صلى الله عليه و آله نيز از همانان بود كه در آغاز خطبه غدير فرمود:

از كمى متقين و زيادى منافقين و فساد ملامت كنندگان و حيله هاى مسخره كنندگانِ اسلام اطلاع دارم . . . ولى به خدا قسم من در كار آنان با بزرگوارى رفتار كرده ام.

ص: 88

. . . آنان را به اسم و نسبشان مى شناسم، ولى مأمورم بر آنان پرده پوشى كنم.

آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله در كلمه «مولى» به يادگار گذاشته مهار همه كسانى است كه در معرض از دست دادن ايمان خود هستند و يا اصلاً ايمان ندارند و فقط نامى از اسلام بر سر زبان آنان است، و يا منافقند و مسلمان نشده اند تا اسلام را از دست بدهند!

رابعا : در زير سايبان، بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و كوچك، آنها را روى هم چيدند و شبه منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند. سپس از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كمك گرفتند و بناى آن را تكميل كردند. در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر انداختند.

خامسا : آنان منبر را طورى برپا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام سخنرانى مُشرِف بر مردم باشد تا همه آن حضرت را ببينند.

باشد چرا كه بناست يك نفر با مردم سخن بگويد، اما مردم از آغاز سخنرانى مشاهده كردند دو نفر - يعنى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام - با هم بر فراز منبر ايستاده اند. اين منظره آنگاه بيشتر جلب توجه كرد كه ديدند على عليه السلام يك پله پايين تر و احتراما متمايل به سمت پيامبر صلى الله عليه و آله است، و آن حضرت دست بر شانه على عليه السلام گذاشته است.

جالب تر اينكه قاعدتا سخنران روى منبر مى نشيند، اما آن حضرت سرتاسر خطبه يك ساعته خويش را ايستاده ايراد كردند، و اين يك استثنا در سخنرانى هاى حضرت بر فراز منبر بود. اين شكل استثنائى خطابه قرينه خوبى براى غير عادى بودن و اهميت سخن داشت و براى فهميدن معناى «مولى» و منظور از خطبه كمك مناسبى بود.

شايد بتوان گفت: اين بالاترين و واضح ترين قرينه متصل به «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» بود كه با آوردن آن هيچكس نمى تواند در معناى صاحب اختيارى براى كلمه «مولى» شكى به دل راه دهد. حتى اگر حضرت اين سؤال را مطرح نكرده بود جا داشت مردم براى فهميدن معناى مولى قرآن را باز كنند و اين آيه را پيدا كنند و مفهوم آن را با «مولى» در خطبه غدير تطبيق دهند، اما پيامبر صلى الله عليه و آله براى تكميل ابلاغ خود اين زحمت را هم كشيد و قرينه قطعى را در متن خطابه آورد.

اين كار پيامبر صلى الله عليه و آله بزرگترين قرينه حاليه در خطابه غدير بود كه همه را در برابر يك عمل مفهومى براى فهماندن معناى «مولى» قرار داد، و هر گونه شك و ابهامى را كه تا آن لحظه باقى مانده بود كاملاً از بين بُرد و مخاطبين را آماده شنيدن «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» كرد.

در اين باره وقتى بعد از خطبه از خود آن حضرت پرسيدند همين نتيجه را گرفت و فرمود: «ولايت او همچون ولايت من است».(1) در پاسخ به سؤال ديگرى در اين زمينه نيز فرمود: «هر كس كه من پيامبر او بوده ام على امير اوست».(2)

همچنين وقتى از امام باقر عليه السلام درباره «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» سؤال كردند، فرمود:

چنين مطلبى هم جاى سؤال دارد!؟ پيامبر صلى الله عليه و آله به مردم فهمانيد كه على عليه السلام به جاى آن حضرت خواهد بود.(3)

در حديث ديگرى كه از امام زين العابدين عليه السلام پرسيدند: معناى كلام پيامبر صلى الله عليه و آله چيست كه مى فرمايد: «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .»؟ فرمود: «به مردم خبر داد كه على عليه السلام امام بعد از اوست».(4)

اين قرينه بزرگى بود كه به محض گفتن «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» وحى نازل شد و به خوبى اهميت موضوع ابلاغ شده را فهماند و به درك درست از معناى «مولى» كمك خوبى كرد.

مى دانست به خوبى مى فهميد كه منظور از مولى در غدير چه بوده است. قبل از همه سراغ بنيان گذاران و دشمنان اصلى ضد غدير رفت و فرمود: «بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند».

سپس با ابتكارى بى نظير هم لرزه بر اندام توطئه گران انداخت و هم شوك شديدى بر مغز همه مخاطبان غدير تا ابد وارد كرد. با آنكه تصريح به اسم اهل سقيفه در آن شرايط صلاح نبود، اما حضرت تا يك قدمى تصريح پيش آمد كه حجت را تمام كرده باشد و فرمود: «بدانيد آنان اصحاب صحيفه هستند. پس هر يك از شما در صحيفه خود نظر كند»!

وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله نام «اصحاب صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت را از اين كلام نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد، اما براى همه روشن بود كه كلمه صحيفه اشاره به ماجرايى خاص است كه در آن نوشته اى و قراردادى بين افرادى بر ضد «مولى» - يعنى اصل غدير - امضا شده است.

به عبارت ديگر كلمه «مولى» مترادف كلمه «امام» مى شود، چرا كه كلمه «امامان دعوت كننده به آتش» كه درباره اهل صحيفه در اين فراز از سخن فرموده دقيقا در مقابل «امامان بهشت» است كه درباره ائمه غدير گفته شده و آنان مصداق كلمه «مولى» هستند.

معناى «صاحب اختيارى» در كلمه «مولى» است، زيرا پيامبر صلى الله عليه و آله براى جماعتى سخن مى گويد كه بسيارى از آنها درباره امامت اميرالمؤمنين عليه السلام آمادگى كامل ندارند. حضرت به طور مفصل درباره انتهاى مسير در معناى «مولى» يعنى «امام زمان عليه السلام» سخن مى گويد، كه هنوز به دنيا نيامده و حكومتش مستقر نشده، و وقتى مستقر شود جهانى مى شود. اين يعنى معناى «مولى» آن است كه وقتى يكى از اين صاحب اختياران حكم خود را اعمال مى كند بر كل عالم تسلط مى يابد و صاحب اختيار جهان مى شود. حضرت سخن خود درباره قائم آل محمد عليهم السلام را با عنوان «امامت» مطرح كرده مى فرمايد:

اَلا اِنَّ خاتَمَ الاَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِىَّ . . .

بدانيد كه آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست.

اوست كه كارها به او سپرده شده . . . او كسى است كه غالبى بر او نيست و كسى بر ضد او كمك نمى شود. او ولى خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش است.

بعد از ذكر اين اوصاف كه به معناى «صاحب اختيارى» در «مولى» باز مى گردد، پيامبر صلى الله عليه و آله در فرازهاى بعدى به غلبه امام عصر عليه السلام بر كل زمين و قدرت او در قلع و قمع ظالمين اشاره مى كند، و اين حكايت از حكومت و اختيار بر مردم دارد كه خداوند به آخرين وارث ولايت عنايت مى فرمايد.

ص: 100

اين تكرار سخن نيز ابتكارى بود كه تا آن روز، در بيعت هاى پيامبر صلى الله عليه و آله و همچنين بيعت هاى ديگران سابقه نداشت. مهمتر از آن ابعاد جلب توجه كننده اين بيعت لسانى بود كه معناى «مولى» را به وضوح مى رساند، چرا كه در آن بايد پيمانى درباره «امامت و امامان» مى بستند!

در نگاه ديگر بر سرِ گوش به فرمان بودن و اطاعت و تسليم قول مى دادند. از جهت ديگر بايد ظاهر گفتار و عملشان با باطن اعتقاد و ايمانشان يكسان مى بود و شكى در آن ايجاد نمى كردند، و بدون انكار آن به حسابرسى پروردگار در قيامت مى آمدند.

از جهت ديگر بايد اعتراف مى كردند كه همه آنچه در خطابه غدير آمده از سوى خداست و درباره همه دوازده امام عليهم السلام اقرار مى نمودند. در بُعد ديگر قول مى دادند كه آنچه از «مولى» در غدير فهميده اند تحريف نكنند و بدون تبديل به نسل هاى بعد از خود برسانند، و به آنان نگويند: معناى آن را نفهميديم!!

از نوآورى هاى برنامه بيعت لسانى بين خطبه آن بود كه حضرت رسما از مردم تكرار كلام خود را خواست و فرمود: «پس همگى چنين بگوييد»، و سپس متن مزبور را قرائت كرد. بعد از خواندن متن بار ديگر به صورت سؤال فرمود: «اى مردم، چه مى گوييد»؟ يعنى آيا سخن مرا تكرار كرديد و پذيرفتيد؟ پس از جملاتى دوباره فرمود: «آنچه به شما گفتم بگوييد». اين همه تأكيد به اقرار گرفتن درباره معناى كلمه «مولى» باز مى گردد و قرينه مناسبى براى منظور دقيق از آن در خطبه غدير است.

ص: 102

گاهى بلاغ مبين را عنوان تبليغ خود كرده مى فرمايد:

بَلَّغتُكُم رِسالَتى وَ ما عَلَى الرَّسولِ اِلاَّ البَلاغُ المُبينُ.

من رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چيزى نيست.

گاهى رسا بودن ابلاغ خود تا دور دست هاى زمان و مكان را كنار همه جانبه بودنِ قدرتِ بيانِ خود قرار داده مى فرمايد:

قَد بَلَّغتُ ما اُمِرتُ بِتَبليغِهِ حُجَّةً عَلى كُلِّ حاضِرٍ وَ غائِبٍ.

من رسانيدم آنچه مأمور به ابلاغش بودم تا بر هر حاضر و غايبى حجت باشد.

تا آنجا كه از مردم مى خواهد اگر چيزى از سخن آن حضرت را ابلاغ مى كنند خود را رساننده از سوى خبر رسان اصلى يعنى خود آن حضرت معرفى كنند و بگويند: «نَحنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنكَ»: «ما پيام غدير را از قول تو مى رسانيم»!

اين همه تأكيد نشان مى دهد كه با كلمه «مولى» كه اصل غدير است، چه معناى مهمى ابلاغ شده و چرا بايد پيامبر صلى الله عليه و آله اين اندازه بر درست و شفاف ابلاغ شدن آن اصرار داشته باشد.

ص: 104

حركت كردند؛ و در حالى كه دست ها را به نشانه بيعت بالا برده بودند اشاره مى كردند و مى گفتند: «آرى پذيرفتيم و طبق امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستانمان اطاعت مى كنيم».

در آن لحظات پيامبر صلى الله عليه و آله از همان فراز منبر با بسيارى از دست هايى كه به سويش بلند شده بود بيعت كرد و به احساسات آنان پاسخ داد. اين بدان معنى بود كه در طول يك ساعت سخنرانى و در جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» مردم فهميده اند كه بايد تعهد به مطلب عظيمى بدهند، و بهترين نشانه اش آن است كه بلافاصله پس از منبر عكس العمل نشان مى دهند تا معلوم شود هدف را خوب فهميده اند.

آن حضرت وقتى به آخرين پله هاى منبر رسيد بار ديگر از فرصت پيش آمده براى تفسير معناى «مولى» استفاده كرد و با استناد به آيه اكمال فرمود:

اللّه ُ اَكبَرُ عَلى اِكمالِ الدّينِ وَ اِتمامِ النِّعمَةِ وَ رِضَى الرَّبِّ بِرِسالَتى وَ الوِلايَةِ لِعَلِىِّ بنِ اَبى طالِبٍ.

اللّه اكبر به خاطر كامل شدن دين و تمامى نعمت و رضايت پروردگار به رسالت من و ولايت على بن ابى طالب.

سپس سه بار آيه اكمال را قرائت كرد و فرمود: «كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب با اين است كه مرا براى ابلاغ ولايت على بن ابى طالب بعد از من فرستاده است».

بيعت كنندگان حق خروج از غدير ندارند تا همه شركت كنند و مراسم بيعت پايان پذيرد.

بيعت بانوان منظره ديگرى بود كه قرينه بيعت را تكميل كرد و اهميت و معناى آن را بيشتر جلوه داد. در همان خيمه بيعت تشت بزرگى از آب آوردند و پرده اى در وسط آن از يك سو تا سوى ديگر زدند به طورى كه آن را به دو قسمت تقسيم مى كرد و آن سوى پرده از اين سو ديده نمى شد. اميرالمؤمنين عليه السلام در يك سوى پرده دست مبارك را داخل آب گذاشت، و زنان در سوى ديگرِ پرده با قرار دادن دست خود در آب بيعت كردند، و همزمان «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» را بر زبان آوردند و به حضرتش تبريك و تهنيت گفتند.

بدين صورت مسئله بيعت با ابعاد متفاوتش قرينه هاى متعددى براى روشن كردن معناى «مولى» به همراه آورد و حتى كودكان منظور از آن را دريافتند!

خداوند مى نمايند. گويا هيچ شكى در معناى «مولى» ندارند، و تنها راه فرارى كه به ذهنشان رسيده ترديد در انتساب آن به خداوند است.

اولين افرادى كه چنين سؤالى را به ميان آوردند آن دو نفر بودند كه پرسيدند: آيا اين امر از طرف خدا و رسولش است؟!! حضرت فرمود: «آيا چنين امرى از طرف غير خدا امكان دارد؟ بلى، امرى از طرف خدا و رسولش است».(1)

در سلام به «امرة المؤمنين» در مكه نيز از بين سلام كنندگان فقط آن دو نفر به عنوان اعتراض به پيامبر صلى الله عليه و آله گفتند: «آيا اين حقى از طرف خدا و رسولش است؟ حضرت غضبناك شده فرمود: آرى، حقى از طرف خدا و رسولش است. خداوند اين دستور را به من داده است».(2)

شخص ديگرى كه اين سؤال را با جسارت تمام به ميان آورد حارث فهرى بود كه سنگ آسمانى بر سرش فرود آمد. او پس از سه روز بيعت در آخرين ساعات توقف در غدير نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و پرسيد: آيا واقعا همه اين ها از طرف خدا بود؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

از طرف خدا به من وحى مى شود و جبرئيل سفير و واسطه الهى است و من به مردم خبر مى دهم، و جز آنچه خدا دستور دهد چيزى را اعلام نمى كنم.

ص: 111

حارث دوباره گفت: تو را به آن خدايى كه جز او خدايى نيست، آيا اين حتما از طرف خداست و از طرف خودت نيست؟! حضرت فرمود: «به خدايى كه جز او خدايى نيست، اين از طرف خداست نه از پيش خودم»، و اين را سه بار تكرار فرمود!

حارث كه به نمايندگى از منافقين سخن مى گفت و با پايان ايام غدير فرصتى براى تخريب آن نمى ديد، دست از سماجت خود بر نداشت و گفت: آيا همه اينها از آسمان نازل شده يا از پيش خود مى گويى؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «آرى، از آسمان نازل شده و سپس من ابلاغ كرده ام».(1)

همه اين اعتراضات از سوى منافقين، اولين نتيجه اش آن است كه هيچگونه شكى در معناى «مولى» نداشته اند و معناى غير قابل تحملى از آن فهميده اند كه سؤال را بر سر انتساب آن به خدا برده اند، و اين از بزرگترين قرائن براى درك معناى «مولى» در غدير است.

گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى پسر ابى طالب، اكنون مولاى من و هر مرد و زن مؤمنى شدى! در اين اعترافِ عمر پنج نكته براى معناى «مولى» ديده مى شود:

اولاً : آوردن متعلَّق ولايت يعنى «مرد و زن مؤمن» و افزودن كلمه «كُلّ» كه همه انسان ها را شامل مى شود، قرينه ديگرى براى معناى «مولى» در سخن عمر است؛ و بازگشت آن به معناى همين كلمه در خطبه است.

ثانيا : استفاده از كلمه «مولى» در سخن عمر دقيقا به همان معنايى است كه در خطبه غدير آمده بود، و لا اقل معناى كلام خودش را قطعى مى كرد كه اقرار به معناى «صاحب اختيارى» است.

ثالثا: كلمه «اَصبَحتَ» دلالت بر اتفاق جديدى است كه با غدير و «مولى» افتاده است.

رابعا : تبريك گفتن آن هم با تعبير «بَخٍ بَخٍ»، گوارايى اين اعتراف را مضاعف مى نمايد.

خامسا : چنين كارى از كسى كه قبلاً سخن معترضانه گفته به معناى پس گرفتن اعتراض خود و تسليم در مقابل معناى مولى است.

اهل لغت عرب مراجعه كنيم، از اتمام حجت هاى خدا آن بود كه يك شاعر چيره دست و با سابقه عرب كه مهارت و تخصص لازم را در لغت شناسى آن زبان داشت در غدير حاضر بود.

حَسّان بن ثابت بدون اطلاع پيامبر صلى الله عليه و آله، ماجراى غدير و محتواى خطبه و كلمه «مولى» را به شعر كشيد و آنگاه شعر خود را نزد حضرت آورد و براى خواندن آن اجازه خواست. حضرت فرمود: بخوان به نام خداوند و بركت او. او هم به مردم گفت: «سخن مرا به گواهى و امضاى پيامبر صلى الله عليه و آله گوش كنيد»؛ و آنگاه اشعار خود را خواند.

در اين ماجرا تأييد شاعرى كه اهل لغت است و امضاى پيامبر صلى الله عليه و آله درباره ترجمه او، دست به دست هم داد و قرينه اى علمى و تخصصى براى معناى «مولى» شد؛ چرا كه شاعرى بالبداهة معنايى را كه از مولى فهميده ابراز مى كند و پيامبر صلى الله عليه و آله هم فهم او را مورد تأييد قرار مى دهد. ترجمه شعر او چنين است: «هر كس از شما كه من مولاى او هستم مولاى او بعد از من على است؛ و من فقط به او نه به ديگرى براى شما راضى هستم».

بعد از خطبه در ايام سه روزه بيعت، چند سؤال از سوى مؤمنين و نيز منافقين درباره «مولى» و محتواى غدير از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيده شد، و پاسخ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله قرائن ديگرى بر معناى اين كلمه شد.

سلمان فارسى از ميان جمعيت صدا زد: يا رسول اللّه، اين ولايت كه براى على اعلام فرمودى مثل كدام ولايت است؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «ولايتى همچون ولايت من. هر كس كه من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام على نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است».(1)

ديگرى پرسيد: منظور دقيق شما از «مَن كُنتُ مَولا هُ فَهذا عَلِىٌّ مَولا هُ . . .» چه بود؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود:

خداوند مولاى من است و از خودم بر من صاحب اختيارتر است، و در برابر خدا مرا براى خويش اختيارى نيست. سپس من مولاى مؤمنين هستيم و از مؤمنين بر خودشان صاحب اختيارترم، و در برابر من آنان را اختيارى نيست. اكنون هر كس كه من مولاى اويم - يعنى نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم و در برابر من او را اختيارى نيست - على بن ابى طالب مولاى اوست، و در برابر او برايش اختيارى نيست.(2)

ابوبكر و عمر درباره سه آيه «اولِى الاَمرِ» و «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه» و «وَليجَة» پرسيدند: يا رسول اللّه، آيا اين سه آيه مخصوص على است؟ حضرت فرمود:

ص: 115

آرى، درباره او و جانشينان من تا روز قيامت است. گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. فرمود:

على برادرم و وزيرم و وارثم و وصيم و خليفه ام در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من است. سپس پسرم حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى كه قرآن با آنان است و آنان با قرآن اند. از آن جدا نمى شوند و قرآن از آنان جدا نمى شود تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند.(1)

همه اين سؤالات و پاسخ ها باعث شد كه اگر كوچكترين ابهامى براى كسى در معناى مولى باقى مانده بود بر طرف شود و هيچ ادعايى براى كسى باقى نماند.

اينكه تكرار كلمه «مولى» بين مردم دليل بر آن است كه مردم معناى آن را به خوبى فهميده اند؛ وگرنه تكرار كلمه مبهم را نه پيامبر صلى الله عليه و آله دستور مى دهد، و نه مردم از آن چيزى مى فهمند!

ابتدا دستور داد مردم جمع شوند. وقتى مهاجرين و انصار و ساير گروه هاى مردم جمع شدند حضرت شرافت ابدى با ولايت را مطرح كرد و فرمود: «امروز شرف از آن شماست، صف هاى خود را مرتب كنيد». با اين كلماتِ پيامبر صلى الله عليه و آله، همه گروه ها در برابر آن حضرت در صف هاى منظم ايستادند و منتظر سخنان حضرت شدند. سپس پيامبر صلى الله عليه و آله دوات و كاغذى طلب كرد و به يك نفر دستور داد آنچه مى گويد و مردم اقرار مى كنند به صورت مكتوب در آورد و آن را ثبت كند.

نوشته به دستور حضرت چنين آغاز شد: «بِسمِ اللّه ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّه ِ». سپس پرسيد: آيا به اين مطالب شهادت مى دهيد؟ گفتند: آرى. فرمود: آيا مى دانيد كه خداوند مولى و صاحب اختيار شماست؟ گفتند: آرى به خدا قسم. فرمود: آيا مى دانيد كه من مولى و صاحب اختيار شما هستم؟ گفتند: آرى به خدا قسم. در اينجا حضرت بازوى على بن ابى طالب عليه السلام را گرفت و آن را بلند كرد به حدى كه سفيدى زير بازوى حضرت ظاهر شد. در آن حال سخن اصلى خطابه را تكرار كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولا هُ فَهذا عَلِىٌّ مَولا هُ»، و سپس فرمود: «اللّهُمَّ والِ مَن والا هُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ».

همه اين گفتگوها طبق دستور حضرت در آن ورقه ثبت شد؛ تا سندى مكتوب از غدير براى آينده ها و آيندگان تاريخ باشد. اين برنامه قرينه حاليه ديگرى شد تا حضرت كلمه «مولى» را بيان كند و منظور از غدير را روشن نمايد.

ص: 119

اينجا بود كه غدير وارد مباهله شد، و اين سخن حارث به معناى درخواست پاسخ الهى براى نشان دادن حق و باطل بود، و بايد معجزه اى رخ مى داد تا حقانيت غدير ثابت شود.

وقتى حارث حركت كرد معجزه اى عظيم پيش چشمان آن جمعيت انبوه به وقوع پيوست. خداوند پرنده اى از آسمان فرستاد كه در منقار او ريگى به اندازه عدس بود و آن را بر سر حارث رها كرد. سنگريزه از سر او وارد شد و طول قامت او را در نورديد و او را نقش زمين ساخت، در حالى كه پاهايش را بر زمين مى كوبيد. در همين حال ابر سياهى ظاهر شد و رعد و برقى زد و صاعقه اى پديد آورد كه بر بدن حارث خورد و او را سوزانيد.

در آن لحظات جبرئيل نازل شد و سند قرآنى اين معجزه غدير را با آيات اول سوره معارج آورد: «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللّه ِ ذِى المِعارِجِ»: «درخواست كرد درخواست كننده اى عذاب واقع را كه كافران قدرت دفع آن را ندارند، و اين از طرف خداوند . . . بود».

اكنون صد و بيست هزار نفر جنازه سوخته حارث را نظاره گر بودند كه در اثر انكار غدير به عذاب الهى دچار شده بود. در آن حال پيامبر صلى الله عليه و آله خطاب به جمعيت فرمود: آيا با چشم خود ديديد؟ گفتند: آرى. فرمود: آيا با گوش خود شنيديد؟ گفتند: آرى.

انكار به آن شدت و برخورد الهى به اين شدت، بار ديگر «مولى» را معنى كرد و عظمت آن را تا حد مباهله بالا برد و در واقع خداوند از امامت در مقابل منكرين آن دفاع كرد همان گونه كه از كعبه در مقابل ابرهه دفاع كرد.

ص: 121

اختيار مؤمنينم و نسبت به آنان از خودشان صاحب اختيارترم، و در برابر من آنان را امرى نيست. هر كس من صاحب اختيار اويم و نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على بن ابى طالب صاحب اختيار اوست و نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است و در برابر او برايش امرى نيست.(1)

اين پرسش و پاسخ ها در واقع اظهار تأسف از سوى كسانى بود كه نتوانسته بودند در برنامه اى كه مربوط به بعد از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله مى شد شركت كنند. آنان با شنيدن پيشگويى پيامبر صلى الله عليه و آله از رحلت خود، گاهى از راه هاى دور به مدينه مى آمدند تا بدانند آن حضرت براى روزگارى كه حضور ندارد چه فكرى كرده و چه تداركى ديده و آنان را به دست چه كسى مى سپارد؟

از نگاه ديگر آنچه از تك تك جملات فهميده مى شود، غير آن چيزى است كه از مجموع آنها فهميده مى شود. يعنى جمع بندى جملات مفاهيم بسيارى را به آن اضافه مى كند.

در خطبه غدير هم اكثر اهل سنت جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» را از سخنرانى يك ساعته غدير جدا مى كنند، و با حذف همه قرائن موجود در كلام بحث را بر سر اين جمله خاص مطرح مى نمايند. در حالى كه اگر همه سخنرانى را كامل نقل مى كردند معنى كاملاً روشن بود، ولى جدائى عبارت «مَن كُنتُ مَولا هُ . . .» از بقيه سخنان حضرت در خطبه باعث پيش آمدن اين همه سؤال و شبهه شده است. پس پيامبر صلى الله عليه و آله سخن مبهمى نفرموده چرا كه يك جمله فرموده و يك ساعت تمام سخن گفته تا آن را كاملاً روشن كند. اين ما هستيم كه با حذف قرائن مبهم سازى كرده ايم.

اعلام مى كند على عليه السلام بعد از خدا و رسول مولاى شماست، اين دقيقا معناى صاحب اختيارى را مى رساند.

4 . «خداوند در اين باره آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ: صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند، و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده است».

در اين فراز آيه اى كه واژه «وَلِىّ» از مشتقات «مولى» در آن آمده شاهد گرفته شده، و در اين آيه هم مراتب «ولايت» از خدا و رسول آغاز شده تا به امام رسيده و معنايى جز صاحب اختيارى ندارد.

5 . «انَّ اللّه َ قَد نَصَبَهُ لَكُم وَلِيّا وَ اِماما فَرَضَ طاعَتَهُ . . .»: «خداوند او را براى شما صاحب اختيار و امامى منصوب كرده كه اطاعتش را واجب نموده بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به نيكى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجمى و عربى، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و كوچك، و بر سفيد و سياه».

در اين فراز چند قرينه دست به دست هم داده تا «مولى» را در واضح ترين معنى بيان كند. واژه «نَصَبَهُ» كه حاكى از نصب الهى است هر گونه شورا و انتخاب را نفى مى كند. كلمه «وَلِىّ» و «امام» كه با «فَرَضَ طاعَتَهُ» تركيب شده و صاحب اختيارى مطلق را مى رساند. ذكر همه اصناف بشر از نظر رنگ و نژاد و

ص: 130

سن و موقعيت و شخصيت فردى و اجتماعى، بار ديگر ولايت مطلقه امام را از نظر متعلق آن روشن مى نمايد.

6 . «بر هر يكتا پرستى حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است».

در اين فراز نفوذِ امر و لزوم عمل طبق دستورِ «مولى» گوياى ابعاد نهفته در اين واژه است، كه حكايت از مفهوم «صاحب اختيارى» دارد.

7 . «هر كس با او مخالفت كند ملعون است».

در اين فراز راه هر گونه مخالفت با «مولى» را بسته و مفهومش لزوم اطاعت در همه اوامر اوست، كه مساوى با معناى صاحب اختيارى براى اين واژه است.

8 . «فَاِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ هُوَ مَولاكُم وَ اِلهُكُم، ثُمَّ مِن دونِهِ رَسولُهُ وَ نَبِيُّهُ المُخاطِبُ لَكُم، ثُمَّ مِن بَعدى عَلِىٌّ وَلِيُّكُم وَ اِمامُكُم بِاَمرِ اللّه ِ رَبِّكُم . . .»: «خداوند عزوجل صاحب اختيار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى كه خدا و رسولش را ملاقات خواهيد كرد».

در اين فراز اولاً لفظ «مولاكم» درباره خداوند به كار رفته كه عينا در «من كنت مولاه . . .» استفاده شده است. ثانيا لفظ «مولى» و «وَلِىّ» در يك جمله و به يك معنى به كار رفته كه دليل

ص: 131

بر مترادف بودن اين دو كلمه است. ثالثا مراتب ولايت از خدا به رسول صلى الله عليه و آله طى شده تا به على عليه السلام و امامانِ بعد رسيده است. رابعا «وَلِىّ» و «امام» به يكديگر عطف شده تا نزديكى معناى اين دو كلمه را نشان دهد. خامسا اين ولايت به امر الهى نسبت داده شده تا بار ديگر انتخاب مردم و يا شورا را نفى كند.

9 . «حلالى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آنچه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام كرده باشند».

در اين فراز همه بايدها و نبايدهاى بشريت و نظام اجتماع در درجه اول به خدا و در درجه دوم به رسول صلى الله عليه و آله و در درجه سوم به صاحبان مقام «مولى» يعنى دوازده امام عليهم السلام سپرده شده، و اين معناى «صاحب اختيارى مطلق» در اين واژه است.

10 . «اى مردم، از على به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى برمگردانيد و از ولايت او سر باز نزنيد».

در اين فراز انحصار راه در على عليه السلام و عدم امكان سرباز زدن از مقام ولايت او، با به كار بردن كلمه «وِلايَتِهِ» كه از مشتقات «مولى» است، عموميت و اطلاق صاحب اختيارى آن حضرت را بيان مى كند.

11 . «اقْبَلوهُ فَقَد نَصَبَهُ اللّه ُ»: «او را قبول كنيد كه خداوند او را منصوب نموده است».

در اين فراز دستور و الزام به قبول مقام ولايت على عليه السلام به دليل اينكه خدا او را منصوب نموده، دو مطلب را درباره «مولى» پايه

ص: 132

گذارى مى كند: يكى اينكه پذيرش و ايمان به آن مانند ساير واجبات جزء دين است و امكان تساهل و تخطى درباره آن وجود ندارد. ديگر اينكه اين مقام منصوب شدن از جانب خدا مى خواهد و جايگاهى براى انتخاب مردم و شورا در آن وجود ندارد.

12 . «اِنَّهُ اِمامٌ مِنَ اللّه ِ»: «او از طرف خداوند امام است».

در اين فراز با به كار بردن واژه «امام» معناى «مولى» به سمت حكمرانى و پيشوايى مردم برده شده، و با تصريح به «مِنَ اللّه ِ» بار ديگر به انحصار نصب آن از جانب خدا و عدم امكان شورا و انتخاب مردم در آن تأكيد شده است.

13 . «هر كس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه اش را نمى پذيرد و او را نمى بخشد».

در اين فراز با تعبير «وِلايَتَهُ» مسئله دقيقى از اعتقاد به ولايت مطرح شده، كه با انكار آن فقط راه جهنم باقى مى ماند و خداوند راه بازگشت چنين كسى را بسته است. اين يعنى معناى «مولى» در آن گستردگى و عظمت است كه ايمان به آن به دنيا و آخرت مردم باز مى گردد و قابل تساهل نيست.

14 . «هر كس در يكى از امامان شك كند در همه آنان شك كرده است، و شك كننده درباره ما در آتش است».

در اين فراز واژه «ائمه» كه جمع «امام» است براى بيان كلمه «مولى» به كار گرفته شده، كه معادل بودن اين دو كلمه را نشان مى دهد. آنگاه سه نكته بسيار مهم درباره آن بيان شده

ص: 133

است: اول اينكه در غدير مسئله ولايت و صاحب اختيارى امامان به صورت يكپارچه مطرح است و هرگز قابل تفكيك نيست. يعنى اگر «مولى» لازم است براى همه زمان ها و مكان ها و همه انسان ها لازم است، و لازمه اش منصوب شدن صاحبان اين مقام براى همه شرايط وجود بشرى تا قيامت است. بنابر اين هر كس درباره هر كدام از منصوب شدگان الهى به مقام ولايت شك داشته باشد در اصلِ امامت و درباره همه آنان شك كرده است. دوم اينكه درباره «مولى» نه تنها انكار نبايد باشد، بلكه شك هم نبايد در قلب كسى باشد. سوم اينكه شك در امامت و ولايت مانند شك در خدا و رسول صلى الله عليه و آله است و اهميت معنايش در آن بلنداست، و اين شك راهى جز جهنم ندارد.

15 . «بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده و مى گويد: هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد».

در اين فراز با كلمه «لَم يَتَوَلَّهُ» از منكِر «مولى» ياد شده، و از لعنت و غضب الهى كه نصيب چنين كسى مى شود مى توان فهميد كه معناى منكرِ «مولى» در نقطه حساسِ پشت كردن به خدا قرار دارد و حامل مفهوم بسيار سنگينى است.

16 . «به خدا قسم، باطن قرآن را براى شما بيان نمى كند و تفسيرش را برايتان روشن نمى كند مگر اين شخصى كه دست او را مى گيرم و او را به سوى خود بالا مى برم و بازوى او را مى گيرم و با دو دستم او را بلند مى كنم و به شما مى فهمانم كه:

ص: 134

هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست، و او على بن ابى طالب برادر و جانشين من است».

در اين فراز بيان باطن و تفسير قرآن از شئون «مولى» شمرده شده، گويا صاحب اختيار مردم بايد بتواند قرآن را كه معادلِ خودِ او و قانون نامه اسلام است بيان نمايد. از سوى ديگر اعلام معرفى شخص «مولى» با اين دقت كه او را بلند كرده نشان دهد و عنوان «وَصيّى» را به آن اضافه كند، همه اينها نفى شورا و انتخاب مردم در مسئله جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله و صاحب اختيارى امور مردم است.

17 . «ولايتِ او از جانب خداوندِ عزوجل است كه بر من نازل كرده است».

در اين فراز با به كار بردن واژه «مُوالاتُهُ» از مشتقات «مولى»، گذشته از آنكه بر انتصاب مولى از طرف خداوند تأكيد شده، بر نزول خاص اين دستور نيز اشاره شده است.

18 . «بدانيد كه آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند».

در اين فراز از واژه «حُكّام» به معناى حاكمان درباره امامان استفاده شده است. كلمه «مولى» را با در دست گرفتن امور و اختيارات مردم و حكومت كردن بر آنان مترادف قرار داده، و امضاى خداوند را به عنوان امانت دارى در حقوق انسان ها بدان ضميمه كرده است.

ص: 135

19 . «بدانيد اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. بدانيد اميرالمؤمنين بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست».

در اين فراز از واژه «امارت» براى صاحب مقام «مولى» استفاده شده و كلمه «اميرالمؤمنين» و اسم مصدرى آن «امرة المؤمنين» به كار رفته است. در اين نگاه «مولى» به امير بودن بر مردم و در دست گرفتن امور آنان معنى مى شود. تأكيد بر انحصار اين مقام نيز بار ديگر ما را بر خلافت بلافصل على عليه السلام و نفى شورا و انتخاب مردم متوجه مى نمايد.

20 . «اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، و جانشين من در امتم بر آنان كه به من ايمان آورده اند، و جانشين من در تفسير كتاب خداوند عزوجل و دعوت به آن، و عمل كننده به آنچه او را راضى مى كند، و جنگ كننده با دشمنان خدا و دوستى كننده بر اطاعت او و نهى كننده از معصيت او. اوست خليفه رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت كننده از طرف خداوند».

در اين فراز واژه «خليفه» به معناى «جانشين» معادل «مولى» قرار داده شده، و تعبير «خَليفَتى فى اُمَّتى» و «خَليفَةُ رَسولِ اللّه ِ» آورده شده است. همچنين كلمه «مُوالى» از مشتقات «مولى» به كار گرفته شده است. متعلق كلمه «خلافت» در اين كلام از سه نگاه قابل دقت است كه به «مولى» هم باز مى گردد: اول جانشين شدنِ بى قيد و شرط نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله كه نشان دهنده اختيارات و وسعت عملكرد آن حضرت است. دوم خلافت حضرت بر همه كسانى است كه اسلام را پذيرفته اند و به

ص: 136

پيامبر صلى الله عليه و آله ايمان آورده اند كه فرمود: «عَلى مَن آمَنَ بى». سوم نيابت تامه از پيامبر صلى الله عليه و آله براى بيان و تفسير قانون نامه اسلام يعنى قرآن، در طول زمانى كه آن حضرت تا قيامت حضور نخواهد داشت؛ كه طبعا بعد از على عليه السلام امامان بعد اين مهم را به انجام مى رسانند.

21 . «پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: اَلْيَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا: امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم. اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود».

در اين فراز كمال اديان الهى و اوج نعمت هاى خدا و رضايت پروردگار از دين اسلام با روشن شدن مقام على عليه السلام به عنوان صاحب مقام «مَن كُنتُ مَولاهُ . . .» و منصوب شدن رسمى او از سوى خداوند آمده است، و اين حكايت از معناى عظيم «مولى» دارد كه چنين ثمراتى بر آن مترتب شده است. استفاده از واژه هاى «وَلِيِّكَ» كه از مشتقات «مولى» است و «اِمامَتِهِ» مفهوم ولايت در غدير را نزديك تر مى كند. عبارت «عِندَ تَبيينِ ذلِكَ» به معناى «هنگام روشن شدن اين مطلب» نشان از واضح شدن كامل معناى «مولى» در غدير دارد. كلمه «نَصبِكَ اِيّاهُ» اشاره به لزوم منصوب شدن صاحب اختيار مردم از سوى خداست و براى بار چندم هر گونه شورا و انتخاب مردمى را در اين باره نفى مى كند.

ص: 137

22 . «پس هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عزوجل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود».

در اين فراز از واژه «لَم يَأتَمَّ» براى منكرين «مولى» استفاده شده كه به معناى نفى «امامت» است. دو نتيجه وحشتناك براى منكر غدير در اين قطعه از خطبه آمده كه ارتباط «مولى» را با همه امور دنيا و آخرتِ مردم نشان مى دهد: يكى از بين رفتن اعمال در دنيا و آخرت، و ديگرى عذاب مُخلَّد و دائم.

23 . «پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيّتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند».

در اين فراز از واژه «وصى» و جمع آن «اوصيا» استفاده شده است. با در نظر گرفتن مقايسه اى كه نسبت به ساير انبيا مطرح شده معناى «وصايت» معادل «خلافت» و به معناى جانشينى است، كه در اين عبارت جلوه اى از معناى «مولى» را نشان مى دهد.

24 . «اى مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه مى سپارم».

در اين فراز كلمه «امامت» به ضميمه ادامه آن در نسل پيامبر صلى الله عليه و آله، آن هم تا آخرين روز دنيا مطرح شده است. جالب اين است كه آن حضرت تصريح كرده كه معناى «خلافت» نزد من اين گونه است، و اين به معناى نفى و ابطال همه گونه هايى

ص: 138

است كه سقيفه براى خود تراشيده و سخن از شورا و انتخاب مردم به ميان آورده است.

25 . «به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور مى گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند».

در اين فراز «امامت» در مقابل «ملك» و «غصب» و «اغتصاب» قرار داده شده است. اين عبارت دو معناى متقابل براى «مولى» به ما مى آموزد: اول: در حكومت مولايى كه خدا در غدير تعيين مى كند پادشاهى و زورگويى و بى كفايتى نيست. دوم: هر كس به هر شكلى پا از امامت غدير بيرون گذارد غاصب و تعدّى كننده است.

26 . «اى مردم، خداوند مرا امر و نهى نموده، و من هم به امر الهى على را امر و نهى نموده ام، و علم امر و نهى نزد اوست. پس امر او را گوش دهيد تا سلامت بمانيد، و او را اطاعت كنيد تا هدايت شويد و نهى او را قبول كنيد تا در راهِ درست باشيد، و به سوى مقصد و مراد او برويد، و راه هاى بيگانه شما را از راه او منحرف نكند».

در اين فراز با دو كلمه «اَمَرَنى» و «نَهانى» همه امور دنيا و آخرت مردم را در نظر گرفته و جامع آن را در جمله «عِلمُ الاَمرِ وَ النَّهىِ لَدَيهِ» آورده است. «مولى» به معناى صاحب اختيار مردم است كه به چنين علم گسترده اى نياز دارد، تا در هر زمان و مكانى كه مردم سؤالى درباره دستورات خدا داشتند بتواند پاسخگوى آنان باشد. بقيه معناى «مولى» را بايد در

ص: 139

«اسْمَعُوا لاَِمرِهِ» و «انْتَهوا لِنَهيِهِ» و «اَطيعوهُ» جستجو كرد، تا آنجا كه هيچ اجازه اى براى جدا شدن از راه «مولى» و پيوستن به هر راه ديگرى به ما داده نشده است.

27 . «من راه مستقيم خداوند هستم كه شما را به پيروى آن امر نموده، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او كه امامان هدايت اند، به حق هدايت مى كنند و به يارى حق به عدالت رفتار مى نمايند».

در اين فراز «صراط مستقيم» معادل «مولى» قرار داده شده و سپس امر الهى به پيروى از آن مطرح شده كه خبر از وجوب پيمودن اين مسير و فاصله گرفتن از هر مسير ديگرى را مى دهد. در پايان دو بُعد اعتقادى و عملىِ «هدايت» و «عدالت» از مظاهر «مولى» معرفى شده است.

28 . «بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند».

در اين فراز واژه «امام» و جمع آن «ائمه» و نيز كلمه «وصىّ» به كار رفته است. آنگاه همه امامان از نسل پيامبر صلى الله عليه و آله معرفى شده اند، كه اين انحصار به فهم معناى «مولى» كمك مى كند.

29 . «بدانيد كه آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست».

در اين فراز «خاتَم الائمَّة» به كار رفته و نشان از آن دارد كه هر كس «مولى» در غدير را پذيرفته بايد معتقد باشد كه آخر آنان حضرت مهدى عليه السلام است، و هيچ سلسله ديگرى در امامت غدير پذيرفته نيست.

ص: 140

30 . «او (مهدى) ولى خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش و امين او بر نهان و آشكارش است».

در اين فراز دو واژه «وَلِىُّ» از مشتقات «مولى» و «حَكَم» به معناى حاكم و حكم كننده استفاده شده، كه متعلق اوّلى كل كره زمين و متعلق دومى همه خلق معرفى شده است. اين دو نكته گستره معناى «مولى» را به ما گوشزد مى كند و دو مفهوم صاحب اختيارى و حكومت را كنار هم قرار مى دهد.

31 . «بدانيد كه حلال و حرام بيش از آن است كه من همه آنها را بشمارم و معرفى كنم و بتوانم در يك مجلس به همه حلال ها دستور دهم و از همه حرام ها نهى كنم. پس مأمورم كه از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اينكه قبول كنيد آنچه از طرف خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است كه فقط در آنها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات كند».

در اين فراز همه آنچه خدا براى دنيا و آخرت بشر دستور داده به عنوان «حلال و حرام» ياد شده است. سپس تأمين همه آنها با پذيرفتن محتواى غدير اعلام شده آنجا كه مى فرمايد: «قَبول ما جِئتُ بِهِ عَنِ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ فى عَلِىٍّ». سپس آنچه در غدير از سوى خدا آمده به «امامت دوازده امام عليهم السلام تا قيامت» تفسير شده، آنجا كه مى فرمايد: «اِمامَةٌ فيهِم قائِمَةٌ». اين مجموعه همان مفهومى است كه فشرده آن را در «مولى» به معناى صاحب اختيارى مى توان يافت.

ص: 141

32 . «قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند، و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند».

در اين فراز از كلمه «ائمّه» استفاده شده كه جمع «امام» است، و معرفى امامان غدير به قرآن نسبت داده شده است. در معناى «مولى» بايد امامت را با اين ظرافت در نظر بگيريم، كه هم در قرآن بيان شده و هم در نسل پيامبرند.

33 . «پس همگى چنين بگوييد: «ما شنيديم و اطاعت مى كنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود مى آوريم درباره آنچه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى درباره امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى كه از صلب او به دنيا مى آيند».

در اين فراز دو واژه «اطاعت» و «انقياد» مطرح شده و نشان مى دهد مفهوم «مولى» صاحب اختيارى است كه نياز به مطيع و منقاد بودنِ مردم دارد. از نگاه ديگر عبارت «بَلَّغتَ» خبر از آن مى دهد كه همه آن جمعيت معناى «مولى» را به خوبى فهميدند و ابلاغ پيامبر صلى الله عليه و آله بدون كوچكترين ابهامى به ثمر رسيد. همچنين استفاده از واژه «اِمامِنا» و جمع آن «ائمَّة» تقارن معناى «مولى» را با امامت مى رساند.

34 . «تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است».

ص: 142

در اين فراز از دو واژه «اميرالمؤمنين» و «ائمة» استفاده شده كه به «امارت» و «امامت» باز مى گردد، و همه دوازده امام عليهم السلام به عنوان معناى «مولى» ذكر شده اند. همچنين عبارت «نَصَبَهُ اللّه ُ» آمده كه هر انتخاب يا انتصاب بشرى را چه به صورت فردى و چه به صورت شورايى نفى مى كند.

35 . «با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد».

در اين فراز با استفاده از كلمه «ائمه»، بيعت با «مولى» تحت عنوان «امامت» انجام مى شود و همه دوازده امام عليهم السلام به عنوان مجموعه واحد غدير معرفى مى شوند. آنگاه بيعت با ايشان مساوى با بيعت با خدا و رسول صلى الله عليه و آله قرار داده مى شود.

36 . «هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است».

در اين فراز اطاعت با واژه «يُطِع» و «امامت» با واژه «ائمّه» به كار رفته، و با كنار هم قرار دادن اطاعت خدا و رسول و امامان عليهم السلام كلمه «مولى» در غدير معنى شده است.

37 . «كسانى كه براى بيعت با او و قبول ولايت او و سلام كردن به عنوان «اميرالمؤمنين» با او، سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود».

ص: 143

در اين فراز واژه «مُوالاتِهِ» كه از مشتقات «مولى» است استفاده شده و به معناى «پذيرفتن ولايت» است. مسئله «امارت» نيز با عبارت «التَّسليمِ عَلَيهِ بِاِمرَةِ المُؤمِنينَ» آمده كه به معناى قبول امير بودن اوست و «مولى» را از اين نگاه تبيين مى كند.

با دقت در تك تك اين 37 فراز خواهيم ديد كه هر يك از آنها جداگانه كافى است تا قرينه مقاليه اى براى روشن كردن معناى «مولى» در جمله «مَن كُنتُ مَولا هُ فَهذا عَلِىٌّ مَولا هُ» باشد. اكنون بايد ديد چينش همه آنها بر گِرد گُلِ غدير، چه ثمره زيبا و درك عميقى از اين پرچم بلند اعتقاد نصيب ما خواهد كرد!

1 . اِن لَم اُبَلِّغ ما اَنزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ فَما بَلَّغتُ رِسالَتَهُ.

اگر آنچه در حق على بر من نازل نموده ابلاغ نكنم رسالت او را نرسانده ام.

2 . بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ فى عَلِىٍّ ، يَعنى فِى الخِلافَةِ لِعَلِىِّ بنِ اَبى طالِبٍ.

ابلاغ كن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده درباره على، يعنى خلافت على بن ابى طالب.

3 . اَن اُبَلِّغَ ما اَنزَلَ اللّه ُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلِىٍّ.

آنچه خدا در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم.

4 . بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ فى حقِّ عَلِىٍّ.

برسان آنچه در حق على از پروردگارت بر تو نازل شده است.

با اين همه حضرت به خاطر اهميت مطلب لازم دانست براى بيان موضوعِ آيه مستقلاً سخن بگويد، و فرمود:

من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى كنم: جبرئيل سه بار بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه على بن ابى طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است.

ص: 147

گمان مى كنند او «اُذُن» است - و براى شما خير است، به خدا ايمان مى آورد و در مقابل مؤمنين اظهار تواضع و احترام مى نمايد، و براى كسانى از شما كه ايمان آورده اند رحمت است؛ و كسانى كه پيامبر را اذيت مى كنند عذاب دردناكى در انتظارشان است».

اگر من بخواهم گويندگان اين نسبت (اُذُن) را نام ببرم مى توانم، و اگر بخواهم به شخص آنها اشاره كنم مى نمايم، و اگر بخواهم با علائم آنها را معرفى كنم مى توانم، ولى به خدا قسم من در كار آنان با بزرگوارى رفتار كرده ام.

جالب تر اينكه پيامبر صلى الله عليه و آله قبل از بيان معناى مولى، آفت هاى آن را فرموده كه منافقين و نفاق هستند. وقتى مى فرمايد: «در ابلاغ آنچه خدا بر من نازل كرده كوتاهى نكرده ام»، اين يعنى فضاى آيه غير عادى است! سپس مى گويد: من سبب غيرعادى بودن خطاب و لحنِ آيه را براى شما مى گويم كه كثرت منافقين است. چرا وجود منافقين خطرناك است؟! اين باز مى گردد به مسئله اى كه اگر بيان شود براى منافقين بسيار گران تمام مى شود و آن ولايت على عليه السلام است. مى بينيم پيامبر صلى الله عليه و آله هنوز اصل مطلب را نفرموده فضاى پر خطر حاكم بر غدير را بيان مى فرمايد.

همه توضيحات پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آيه تبليغ به خاطر انجام وظيفه درست در پيشگاه الهى است. پيامبر صلى الله عليه و آله تنها كسى است كه از طرف خدا انتخاب شده تا پيام غدير و مفهوم «مولى» را با دقت تمام به دريافت كنندگان برساند. نگرانى حضرت از آن است كه حضور و فتنه هاى منافقين در اين ابلاغ دقيق خلل ايجاد كند. يعنى با آنكه خود حضرت در تبليغش هيچ كوتاهى نمى كند، اما كارشكنى منافقان باعث عدم امكان تبليغ شود.

لفظى براى معناى «مولى» در آن به مخاطبين انتقال يافت، كه به شرح آنها مى پردازيم:

نشان دادن على عليه السلام وجود نداشت، اما آن جمله اى كه در آن حال به عنوان قله خطابه غدير بر زبان مبارك حضرت جارى شد حاوى الفاظ و تركيبى از كلمات بود كه به عنوان قرائن مقاليه معناى «مولى» در همان جمله را روشن مى كرد. حضرت در آن حال فرمود: «اَلا فَمَن كُنتُ مَولا هُ فَهذا عَلِىٌّ مَولا هُ». اكنون به هشت بُعد اين قرينه هاى مقاليه مى پردازيم:

1 . «اَلا»، لفظ هشدار دهنده است كه در فارسى نيز به همين معنى به كار مى رود، و اولين قرينه لفظى اين جمله بود.

2 . «فاء» (اَلا فَمَن كُنتُ . . .)، به معناى نتيجه گيرى از جمله قبل است و در اينجا دقيق ترين ابزار براى درك معناى «مولى» است. يعنى هر كس معناى ولايت و صاحب اختيارى خدا و رسول را مى فهمد نتيجه اش را در اين جمله يعنى در ولايت على عليه السلام نيز جارى كند.

3 . «كُنتُ»، به معناى «بوده ام» اشاره به مطلب مُسلَّمى است كه بين گوينده و شنونده مورد قبول است. يعنى وقتى پذيرفتيد كه من صاحب اختيار شما بوده ام و در اين مطلب شكى نداريد پس در ولايت على عليه السلام هم شك به دل راه ندهيد.

4 . «مَولاهُ»، قرينه اى صريح است كه مى گويد: دقيقا لفظ «مولى» را كه براى مقام على عليه السلام به كار مى برم براى خود نيز همان را به كار مى گيرم تا تطابق صد در صد در فهم اين كلمه به وجود آيد.

ص: 154

5 . «فاء» (فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ)، نشانه ترتيب اثر بر كلماتى است كه در جمله شرطى اول (يعنى: مَن كُنتُ مَولاهُ) به كار رفته و قرينه لفظى واضحى بر مفهوم ولايت است كه در آن مطرح شده است.

6 . «هذا»، اشاره به شخصى است كه صاحب مقام ولايت است، و معناى «مولى» را از ترجمه هايى مانند مسئوليت و رهبرى و امثال آن جدا مى كند و نشان مى دهد جز شخص تعيين شده هيچكس نمى تواند صاحب چنين مقامى باشد.

7 . «عَلِىٌّ»، قرينه مقاليه ديگرى براى تعيين شخص «مولى» است.

8 . «مَولاهُ»، تكرار دقيق همان لفظى است كه درباره پيامبر صلى الله عليه و آله به كار رفته و همان معنى را براى «مولى» به اين لفظ منتقل مى كند.

اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنزَلتَ الآيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِندَ تَبيينِ ذلِكَ وَ نَصبِكَ اِيّاهُ لِهذَا اليَومِ : «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا».

خدايا، اين آيه را درباره وليت على هنگام بيان اين مطلب و منصوب كردنت او را در چنين روزى نازل كردى: «اَليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم . . .»: «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم».

پنج قرينه مقاليه در اين فراز قابل توجه است كه ما را در فهميدن معناى «مولى» در خطبه غدير يارى مى كند:

1 . «اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنزَلتَ الآيَةَ . . .»، يعنى دقيقا پس از گفتن «مَن كُنتُ مَولاهُ . . .» چنين آيه عظيمى نازل شده است؛ اين مى تواند بر عظمت معناى آن دلالت كند.

2 . «فى عَلِىٍّ»، تصريح است به اينكه آيه درباره «على عليه السلام» است و ما را سوق مى دهد به اينكه درباره آن حضرت مطلب قابل توجهى اعلام شده است.

3 . «وَلِيِّكَ»، با به كار گرفتن كلمه «وَلِىّ» بار ديگر معناى «مولى» در ذهن ها تازه مى شود و اينكه نكته كمال و تمام در ولايت است.

ص: 156

4 . «عِندَ تَبيينِ ذلِكَ»، دلالت مى كند كه هيچ ابهامى در كلمه «مولى» باقى نمانده و پيامبر صلى الله عليه و آله ابلاغ كامل در تفهيم معناى «مولى» را به انجام رسانده، و آيه نيز هنگامى نازل شده كه بيان «مولى» دقيقا روشن شده است.

5 . «عِندَ . . . نَصبِكَ اِيّاهُ»، واضح ترين كلمه براى فهم لفظ «مولى» است كه به منصوب كردن على عليه السلام ترجمه شده، و كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب هم بر اساس همين منصوب كردن اتفاق افتاده است.

بدين گونه آن حضرت تطابقى بين معناى «مولى» و «راه راست» برقرار كرد و فهم كلمه مولى را آسان نمود. آنگاه با قرائت كامل سوره حمد فرمود:

اين سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره ايشان (امامان) نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است.

با توجه به اينكه نيمه اول سوره حمد تا «ايّاك نَستَعين» مربوط به خداوند است، پس نزول اين سوره به طور عام و خاص درباره معصومين عليهم السلام مربوط به نيمه دوم سوره مى شود كه از «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقيمَ» آغاز مى شود.

اكنون حضرت مى خواهد «مولى» را به بيانى ديگر معنى كند و قرينه مقاليه ديگرى به قرائن قبلى اضافه نمايد. خلاصه اين قرينه آن است كه وقتى امور به دست صاحب اختيارِ تعيين شده در غدير سپرده شود راه راست به سوى بهشت طى مى شود كه متعلق به بندگان خوب خداست و غضب شدگان و گمراهان را در آن نصيبى نيست.

1 . «اَلا»، با لفظ هشدار آغاز كرده كه اولين قرينه لفظى اين جمله است.

2 . «اِنَّهُم»، اين ضميرِ جمع به چند جمله قبل باز مى گردد كه در آن امامان دعوت كننده به آتش بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله مطرح شده اند، آنجا كه مى فرمايد: «بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند». پس اهل اين صحيفه با امامان آتش مساويند.

3 . «اَصحابُ»، اشاره به اين است كه آنچه از غصب خلافت بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله اتفاق افتاده كار يك نفر نيست و گروهى اين توطئه ها و برنامه ها را تدارك ديده اند كه از آنها به «اصحاب» تعبير شده است.

4 . الصَّحيفَةِ»، تصريح به اين است كه بين توطئه گران فقط يك قرارداد گفتارى نبوده، بلكه بين آنان نوشته اى امضا شده كه به محتواى آن دقت داشته اند تا بر اساس آن عمل كنند. همچنين اين نوشته قبل از غدير امضا شده كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير از آن ياد مى كند.

5 . «فَليَنظُر اَحَدُكُم فى صَحيفَتِهِ»، براى آنكه بيش از اين تصريح به صحيفه صلاح نبود، حضرت با اين جمله افكار را در هاله اى از ابهام فرو برد كه «هر يك از شما در صحيفه خود نظر كند». دقيقا به همين دليل راوى مى گويد: وقتى پيامبر صلى الله عليه و آله نام «صحيفه» را آورد اكثر مردم منظور حضرت را از اين كلام نفهميدند و برايشان سؤال برانگيز شد، و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.

ص: 159

اين مجموعه كلمات نشان داد كه دشمنان معناى «مولى» را به خوبى دريافته اند، كه اين چنين براى مبارزه با آن قرارداد امضا كرده اند و مجهز شده اند. اگر معنايى جز «صاحب اختيارى» داشت پس چرا در صحيفه خود نوشتند: «خلافت را از اهل بيت پيامبر دور كنيم»!!(1)

و اقرار به او». اين يعنى «مولى» مقامى براى على عليه السلام است كه بايد براى آن با من بيعت كنيد و به آن اعتراف نماييد.

رابعا دست دادن با على عليه السلام را با عبارت «مُصافَقَتِهِ بَعدى» مطرح كرد. اين يعنى مسئله «مولى» آن قدر مهم است كه فقط دست دادن با من در اين باره كافى نيست، بلكه بايد به خودِ على عليه السلام كه صاحب اين منصب است نيز قول وفادارى دهيد.

خامسا عظمت اين بيعت را تا آنجا بالا برد كه فرمود: «اَلا وَ اِنّى قَد بايَعتُ اللّه َ وَ عَلِىٌّ قَد بايَعَنى، وَ اَنَا آخِذُكُم بِالبَيعَةِ لَهُ عَنِ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ». با اين كلام در واقع دست مردم را در دست على عليه السلام، و دست على عليه السلام را در دست خود، و دست خود را در دست خدا قرار داد؛ و اين گونه دست بيعت كنندگان را مستقيما در دست پروردگارشان گذاشت تا معلوم شود درباره كلمه «مولى» امر عظيمى را مورد بيعت قرار مى دهند.

آن حضرت ابتدا سخنرانى يك ساعته را در يك جمله بسيار فشرده خلاصه كرد و فرمود:

ما عَقَّدتُ لِعَلِىٍّ اَميرِالمُؤمِنينَ وَ لِمَن جاءَ بَعدَهُ مِنَ الاَئِمَّةِ مِنّى وَ مِنهُ.

آنچه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى كه بعد از او مى آيند و از نسل من و اويند.

كلمه «عَقَّدتُ» دقيقا مفهوم عظيم امامت را براى «مولى» تعيين كرد، چرا كه از كلمه «اميرالمؤمنين» و «ائمه» بعد از آن استفاده كرد و فهماند آنچه منعقد نموده منصب «امامت» است. گذشته از اينكه نشان داد «مولى» مفهومى دارد كه همه انسان ها در همه زمان ها بدان نياز دارند و بيعت براى همه امامان عليهم السلام به همين دليل است.

سپس تفصيل مفهوم بيعت را با الفاظى خاص كه متعلق آن امامت و خلافت مى توانست باشد بيان فرمود، و اين در واقع معناى «مولى» بود كه در اين قالب به مخاطبين منتقل شد. شرح آن در هفت جهت چنين است:

1 . با استفاده از واژه اطاعت و انقياد فهماند كه آنچه بر سر آن بيعت مى كنند فراتر از پذيرفتن اعتقادى است و نياز به التزام عملى دارد، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «سامِعونَ مُطيعونَ راضونَ مُنقادونَ».

ص: 162

2 . با تصريح به كلمه «امامت» و «ائمه» بار ديگر نشان داد كه منظور از «مولى» امامت است، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «اَمرِ اِمامِنا عَلِىٍّ اَميرِالمُؤمِنينَ وَ مَن وُلِدَ مِن صُلبِهِ مِنَ الاَئِمَّةِ».

3 . با به كار بردن الفاظ شديدى براى «وفادارى»، عظمت معناى «مولى» را يادآور شد. تا آنجا كه مسئله عهد شكنى را درباره آن مطرح كرد و معنايش اين بود كه محتواى «مولى» به عمل هم مربوط مى شود و پيمان شكنى درباره آن مطرح است، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «لانَرجِعُ عَنِ العَهدِ وَ لانَنقُضُ الميثاقَ».

4 . مفهوم «مولى» را تا آنجا بالا برد كه بايد با همه وجود و به طور همه جانبه درباره آن وفادار بود، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلوبِنا وَ اَنفُسِنا وَ اَلسِنَتِنا وَ اَيدينا»؛ و پس از چند جمله بار ديگر فرمود: «الميثاقُ لَهُم مَأخُوذٌ مِنّا، مِن قُلوبِنا وَ اَنفُسِنا وَ اَلسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ اَيدينا».

5 . مفهوم «مولى» را مربوط به همه زندگى و حتى پس از مرگ دانست و امر دنيا و آخرت را متوقف بر آن اعلام كرد، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «عَلى ذلِكَ نَحيى وَ عَلَيهِ نَموتُ وَ عَلَيهِ نُبعَثُ».

6 . با استفاده از واژه «منصوب كردن» فهماند كه آنچه در معناى «مولى» نهفته مقام خاصى است كه منصوب شدن به آن فقط از طرف خدا مى تواند باشد، آنجا كه بعد از ذكر امام حسن و امام حسين عليهماالسلام فرمود: «مَن نَصَبَهُ اللّه ُ بَعدَهُما».

ص: 163

7 . آن قدر معناى «مولى» را بالا اعلام كرد كه مى بايست غايبين از غدير به هر صورتى از آن اطلاع پيدا مى كردند، و اين اطلاع رسانى را يك واجب الهى و غير قابل تخفيف اعلام كرد، آنجا كه از مردم خواست بگويند: «نَحنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنكَ الدّانِىَ وَ القاصِىَ مِن اَولادِنا وَ اَهالينا».

يَومِ القِيامَةِ». اين آينده نگرى كه تاكنون 1400 سالِ آن گذشته، نشان از آن دارد كه كلمه «مولى» در غدير محتواى بسيار روشن و بدون ابهامى دارد كه بايد همه نسل ها از آن مطلع شوند، و همه موظف به اطلاع رسانى مستمر درباره آن هستند.

2 . معرفى «مولى» در غدير به عنوان بالاترين و اصولى ترين امر به معروف بلكه اساس اين واجب الهى، مى فهماند كه همه اوامر و نواهى دين متوقف بر «مولى» است. در اين باره مى فرمايد: «اَلا وَ اِنَّ رَأسَ الاَمرِ بِالمَعروفِ اَن تَنتَهوا اِلى قَولى وَ تُبَلِّغوهُ». چگونه ممكن است معناى «مولى» روشن نباشد در حالى كه همه واجبات الهى متوقف بر آن باشد!

3 . آنان كه بايد درباره غدير اطلاع رسانى شوند با تعابير مختلفى ياد شده اند كه جامع ترين الفاظ جمله «تُبَلِّغوهُ مَن لَم يَحضُر» است. اين عبارت شامل همه غير حاضرين در غدير مى شود، چه آنان كه در يك قدمى غدير بودند و نيامدند، و چه آنان كه در هر كجاى كشور اسلامىِ آن زمان بودند و حضور نيافتند، و چه آنان كه در آن زمان اصلاً مسلمان نبودند و در هر كجاى كره خاكى بودند، و چه آنان كه از آن زمان تا قيامت به دنيا مى آمدند اعم از آنكه مسلمان باشند يا نباشند، در مذهب غدير باشند يا نباشند، مشتاق شنيدن غدير باشند يا نباشند. اين يعنى معناى «مولى» در آن قله وضوح است كه لياقت اطلاع رسانى براى مخاطبانى در گستره جهانى دارد.

ص: 165

4 . اطلاع رسانى درباره «مولى» فقط رساندن و ابلاغ خبر نيست، بلكه گامى فراتر براى آن در نظر گرفته شده كه بايد از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله به اطلاع يابنده دستور پذيرش آن و مخالفت نكردن با آن را دهيم. در اين باره مى فرمايد: «تَأمروهُ بِقَبولِهِ عَنّى وَ تَنهَوهُ عَن مُخالَفَتِهِ». واقعا جاى اين سؤال باقى است كه اگر معناى «مولى» واضح نيست ما چگونه مى توانيم از طرف خدا و رسول كسى را درباره آن مورد امر و نهى قرار دهيم؟ آيا مخاطبان ما نخواهند پرسيد: قبول داريم از سوى خدا و رسول است؛ اما چه چيزى؟!!

5 . وقتى خدا و رسول صلى الله عليه و آله بگويند: اين يك دستور است كه تبليغ «مولى» بايد با اين شدت و دقت باشد، اين مى رساند كه خالق بشر چه اندازه درباره آن تأكيد مى كند و مى فرمايد: «اِنَّهُ اَمرٌ مِنَ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ وَ مِنّى». اگر معناى «مولى» روشن نباشد جا دارد كسى بپرسد: اين چه چيزى است كه امرى هم از سوى خدا و هم از سوى رسول است، اما ما چيزى از آن نمى فهميم؟!

بسيار مهم است كه خط پايانِ اين كيفيتِ خاص ابلاغ آن است كه بايد مردم خدا را بر رساندن معناى «مولى» شاهد بگيرند. پيامبر صلى الله عليه و آله در اين باره از مردم خواست بگويند:

ما اين مطالب را از قول تو به نزديك و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم.

ص: 166

آيا ممكن است كسى بگويد: خدايا تو شاهد باش بر ابلاغ پيامى درباره «مولى»، كه خود من و 120000 حاضر در غدير چيزى از آن نفهميده ايم؟!!

پادشاهى و با ظلم و زور مى گيرند». از اين تقابل مى توان فهميد كه معناى «مولى» حكومت بر مردم است كه پادشاهى به معناى منفى و غاصبانه اش در مقابل آن قرار گرفته است.

4 . حَتما عَلَى اللّه ِ اَن يَفعَلَ ذلِكَ بِمَن خالَفَ اَمرَهُ وَ اَن يُعَذِّبَهُ عَذابا نُكرا : حتمى است بر خداوند كه با كسى كه با او مخالفت نمايد چنين كند و او را به عذابى شديد معذب نمايد.

5 . مَن لَم يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَن يَقومُ مَقامَهُ مِن وُلدى مِن صُلبِهِ اِلى يَومِ القِيامَةِ وَ العَرضِ عَلَى اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ فَاولئِكَ الَّذينَ حَبِطَت اَعمالُهُم فِى الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ فِى النّارِ هُم خالِدُونَ: هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عزوجل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود.

مى بينيم كه مخالفان و دشمنان «مولى»، سفيه و گمراه و شيطان صفت و ملعون معرفى مى شوند، كه توبه آنان از گناهان در دنيا پذيرفته نمى شود و پشيمانى آنان از راه ضد غدير در آخرت قبول نمى گردد و اعمالشان نابود مى شود و استحقاق عذاب و خلود در آتش را پيدا مى كنند. اين به خوبى نشان مى دهد كه «مولى» بايد محتوايى در حد صاحب اختيارى مردم داشته باشد كه تخلف از آن دنيا و آخرت را بر باد مى دهد.

بسط ها پيرامون آن هدف بوده است. اگر بگوييم: «جمله به جمله خطبه غدير قرائن مقاليه اى هستند براى بيان معناى مولى»، هرگز به گزاف سخن نگفته ايم.

با در نظر گرفتن اين اعتقادِ هر مسلمان، كه پيامبر صلى الله عليه و آله به نص قرآن در طول زمان نبوت خود «اَولى بِالمُؤمِنينَ مِن اَنفُسِهِم» بود؛ اگر مردم در طول 23 سال اين نسبت را نفهميدند جا دارد در غدير هم نفهمند، ولى اگر يك عمر معناى كلمه «اَولى به نفس» را درباره پيامبر صلى الله عليه و آله فهميده بودند، و در آيه مربوط به اين مقامِ حضرت هيچكس بحث نكرد و عمرى در صلح و جنگ و در همه امور فردى و اجتماعى تابع پيامبر صلى الله عليه و آله بودند، پس معناى «مولى» واضح بوده و در غدير هم بيش از اين از مردم خواسته نشده است.

در واقع پيامبر صلى الله عليه و آله ساده ترين راه را انتخاب كرد كه اصلاً نياز به لغت نامه و پرسش از ديگران نباشد. يعنى فرمود: همان «مولى» و «اولى به نفس» كه قبلاً درباره خودم معنى كرده و مفهوم آن را به شما گفته ام درباره على معتقد باشيد!

اكنون بعد از يك عمر معنا كردن لسانى و عملى واژه «مولى»، اگر با خطبه يك ساعته هم موضوع روشن نشده و ابهام بيشتر شده، چه نيازى به تشكيل مجلس خطابه بوده است؟! اگر به كار بردن كلمه اى مبهم مثل «مولى» اين همه مشكل ايجاد كند، پس اگر نبود واضح تر بود. اگر پيامبر صلى الله عليه و آله كه افصح العرب است در مهمترين حكم الهى اين گونه مبهم سخن گفته، پس در بقيه احكام و اوامر الهى چه اعتبارى به كلام او خواهد بود؟!! اگر شخص اول عالم از طرف خدا براى ابلاغ مهمترين پيام الهى انتخاب شده، ولى براى كل مسلمان درباره

ص: 170

مهمترين موضوع ابلاغ كردنى خود نتوانسته از واژه مناسبى استفاده كند، پس در بقيه مطالب چه اعتبارى به قدرت ابلاغ او خواهد بود؟!!

به جاى اين همه طفره رفتن و جسارت به ساحت مقدس بزرگترين و امين ترين پيام آور الهى، بهتر است با اداى احترام و تشكر از خدا و رسولش، اعتراف كنيم كه بهترين ابلاغ و نزديك ترين شيوه براى درك مطلب انجام شده و هيچ گونه ابهامى باقى نمانده، و آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله در مقام اتمام حجت عمل كرده در واقع خدا انجام داده است.

بنابر اين مراجعه به كلام لغت دانان عرب براى فهم معناى «مولى» در حالى كه خطيب غدير براى روشن كردن معناى دقيق اين كلمه يك ساعت سخنرانى كرده و ده ها قرينه ضميمه آن نموده، كار مسخره اى بيش نيست و بيراهه اى است كه از سوى دشمن طراحى شده است. آيا اينكه لغت دانان عرب 12 معنى براى «مولى» ذكر كرده اند كه مخلوطى از معانى حقيقى و مجازى كلمه است، مى تواند در كنار كلام مبلغ اعظم غدير قرار بگيرد كه به صراحت معناى مولى را بيان مى فرمايد؟! آيا اين جسارت نيست؟ آيا تمسخر به برپايى مجلسى عظيم در بيابان خم نيست؟

آرى بايد گفت: خداوند قادر متعال كه مخلوق خود يعنى انسان را مى شناسد، به شيوه اى كه همه نسل ها به همه زبان ها و از همه نژادها در هر زمان و مكانى تا قيامت «غدير» را فهم كنند و «ولايت» را درك نمايند، آن را ابلاغ فرموده است.

ص: 171

ص: 172

1 . فقط مسلمانان يا فقط خداپرستان موضوع سخن به حساب نمى آيند، بلكه كل بشر مورد نظر خطيب غدير بودند.

2 . برنامه ريزى فقط آن گونه كه خدا مى خواهد منظور است، نه آنكه هر كس هر گونه مى پسندد يا خيال مى كند آن راه درست است به حساب خدا بگذارد و خيال كند بايد هدف مورد نظر او با خطبه غدير تأمين شود!

3 . برنامه حضرت براى انسان ها زمان بندى ندارد و موقت نيست، بلكه مثل قرآن براى ابديت جهان است. در واقع غدير معرف عترت و اهل بيت است كه عِدل قرآن در حديث ثقلين است، و قرآن قانون نامه بشر تا آخر دنياست. پس خطبه غدير يك دستور العمل ابدى است براى مخاطبين ابدى. يعنى هيچ مخاطبى را استثنا نمى كند و در برابر هيچ مخاطبى كم نمى آورد. از هيچ مخاطبى خجالت نمى كشد و با صراحت مى گويد: «هر كس بيايد برايش راهكار و پاسخ، و براى راه زندگى اش ايده داريم».

بايد توجه داشت برنامه يك ماهه اى كه از مدينه آغاز و به مدينه ختم شد، مجموعا به عنوان مراسم غدير ياد مى شود. در نگاه دقيق تر از روز چهاردهم ذى الحجه كه مراسم حج پايان يافت برنامه غدير آغاز شد، تا هنگامى كه بعد از سه روز بيعت در شب بيستم و يكم ذى الحجه از سرزمين غدير خم خارج شدند.

ص: 174

در نگاه ظريفتر سه روزى كه در سرزمين غدير بودند واز بناى منبر آغاز شد و خطابه ايراد گرديد و بيعت گرفته شد و معجزاتى رخ داد، بايد به عنوان مراسم غدير شناخته شود. با نگاهى عميق تر اصل و عصاره و تابلوى غدير خطابه آن است، و آنچه قبل و بعد از آن انجام شده به عنوان تأييد و توضيح و پشتيبانى آن بوده است.

با توجه به اين نگاه ها كه هدف واحدى را دنبال مى كند، در بررسى نتايج خطبه غدير، اگر از آن به عنوان «نتايج غدير» ياد مى كنيم شامل همه اين نگاه هاست.

بشريت شده، و نسل هاى بعد آن را به همان عظمت تلقى كرده اند كه نسل هاى قبل آن را دريافته اند.

اكنون براى تحليل درباره تحقق اهداف غدير، بايد نتايج و آثار آن را از لحظه پايان خطابه پيگيرى كنيم. دو زمان بندى براى نتايج خطبه غدير قابل ارزيابى است: اول زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله و دوم بعد از آن حضرت.

ص: 176

جانشين تعيين نمى كند با از دنيا رفتن او همه چيز پايان مى يابد! آنان كه رسما جانشين تعيين مى كنند معلوم نيست جانشين شان بتواند موقعيت را حفظ كند، تا چه رسد به كسى كه حتى خودش جانشين تعيين نكرده باشد! بلكه بايد گفت: كسى كه خودش جانشين تعيين نمى كند بدان معنى است كه خودش هم اميدى به آينده دينش ندارد.

دقيقا به دليل همين نااميدى كافران، پس از خطابه غدير اين آيه نازل شد: «اليَومَ يَئِسَ الَّذينَ كَفَروا مِن دينِكُم فَلا تَخشَوهُم وَ اخْشَونِ»: «امروز كافران از تخريب دين شما نااميد شدند. ديگر از آنان نترسيد و از من بترسيد».(1)

ص: 181

1 . نتايج اعتقادى كه مقدم بر عمل و اصل در ايمان است، با وجود سقيفه از بين نرفت، اگرچه غلبه ظاهرى با سقيفه بود.

2 . اگر غدير نبود سقيفه بيش از آنچه انجام داد پيش مى رفت، و نتيجه فكرى و عملى غدير در مردم مانع بسيارى از كارها شد.

3 . اگر غدير نبود ده ها اشكال و شبهه از سوى خود مسلمانان درباره دينشان پيش مى آمد كه چرا بايد بعد از پيامبرمان بى سرپرست بمانيم، و چرا پيامبر صلى الله عليه و آله براى خود جانشين تعيين نكرد؟!

4 . اتمام حجت بر مردم لازم بود كه با غدير انجام شد، و پذيرفتن يا نپذيرفتن مردم اثرى در تمام شدن حجت ندارد.

5 . نسل هاى آينده با حفظ غدير هدايت شدند، اگرچه نسل اول گمراهى را پذيرفتند.

6 . هنوز زمان بسيارى براى ظهور آثار غدير تا قيامت باقى است، و چه بسا نتايجى كه هنوز براى ما قابل احتمال و تخمين هم نباشد.

7 . با در دست گرفتن قدرت توسط صاحب غدير يعنى اميرالمؤمنين عليه السلام در پنج ساله حكومت ظاهرى اش بسيارى از آثار غدير در افراد و اجتماع به ثمر نشست.

8 . در حكومت هاى متمايل به تشيع و يا حكومت هايى كه ضديت با غدير نداشتند، شيعيان غدير زمينه هاى متعددى براى تحقق اهداف نسبى غدير پيدا كردند.

ص: 183

9 . با ظهور موعود غدير يعنى امام زمان عليه السلام اهداف و آثار و نتايج كامل عيار غدير محقق خواهد شد، و اين ارزشِ صبرِ بيش از هزار ساله را دارد.

بود، تا با بسترى آماده و بدون باز دارنده نابودى غدير را آغاز كنند. با خنثى شدن توطئه قتل حضرت بر فراز كوه هَرشى در بازگشت از غدير به مدينه، توطئه قتل صاحب غدير اميرالمؤمنين عليه السلام را قبل از رسيدن به مدينه امضا كردند، كه آن هم با اِخبار وحى و احضارشان توسط پيامبر صلى الله عليه و آله خنثى شد. آنان دست از توطئه برنداشتند و بار ديگر با رخنه به خانه پيامبر صلى الله عليه و آله اقدام به مسموم كردن آن حضرت نمودند و اين بار به هدف خود دست يافتند.

عمل شدند. آنان با سرعت عملِ باور نكردنى مردمى را كه بسيارى خودشان آمادگى فرار از غدير را داشتند و گروهى غافل كه وقايع را طبيعى و عادى و اتفاقى مى پنداشتند، مراحل پنجگانه زير را پيش بردند:

اولاً خلافت را به چنگ آوردند و رقيبانى چون انصار را از صحنه خارج كردند.

ثانيا مردم را به شكل هاى مختلفى به بيعت كشاندند.

ثالثا تا آنجا پيش رفتند كه همه مخالفان خود را وادار و اجبار به بيعت نمودند.

رابعا جرئت پيدا كردند و صاحب غدير كه صاحب اصلى خلافت بود و همه با او در غدير بيعت كرده بودند، به بيعت خود دعوت نمودند.

خامسا قدم فراتر گذاشتند و با احراق و حمله و هجوم به خانه صاحب غدير و ضرب و جرح و قتل دختر پيامبر صلى الله عليه و آله و فرزندش حضرت محسن عليه السلام طناب بر گردن او انداخته و به اجبار از او بيعت گرفتند!!

براى به دست آوردن پاسخ اين سؤالات جا دارد بپرسيم: اگر غدير نبود چه بهانه هاى به دست غاصبين براى اقداماتشان مى افتاد؟ اگر غدير نبود غاصبين در اقداماتشان چند برابر آنچه انجام دادند سرعت مى گرفتند؟ اگر غدير نبود غاصبين تا كجا پيش مى رفتند و چه حرمت هاى ديگرى را هم مى شكستند؟ اگر غدير نبود اين وقايع به چه شدتى اتفاق مى افتاد؟ اگر غدير نبود آيا چيزى از دين باقى مى ماند؟ در يك جمله وجود غدير مانع چه مسائلى شد كه نسل هاى آن روز و نسل هاى بعد استفاده آن را بردند؟

اكنون در پاسخ مى گوييم: على رغم همه مظلوميت هايى كه غدير از دست غاصبين خلافت كشيد، شش نوع قدرت نمايى از سوى غديريان در ماجراى غصب خلافت رخ داد كه ارزش آن همه زحمات پيامبر صلى الله عليه و آله در ماجراى يك ماهه غدير را به همه فهماند.

نمى ديدند، و بسيار سريع تر از آنچه پيش رفتند كار اسلام و دين خدا را يكسره مى كردند؛ و راه بازگرداندن قهقرايى مردم به جاهليت را يك شبه طى مى كردند.

جرح و قتل كوتاه نيامدند. اما مسئله اين است كه اگر غدير با آن ابهت و عظمت نبود آيا همين اتفاقات بسيار شديدتر به وقوع نمى پيوست؟ آيا وقايعى مانند كربلا ممكن نبود اتفاق بيفتد؟!

پهلويش را مجروح كنند و سيلى و تازيانه بزنند، اما تا آخر روزگار معلوم باشد كه خلافت به قيمت بسيار سنگينى غصب شده، و به اين آسانى نتوانستند با غدير مقابله كنند و سخن خدا را زير پا بگذارند؛ و كسانى در مقابل آنان قد عَلَم كرده اند كه شخصيتى به عظمت على و فاطمه عليهماالسلام داشته اند.

مى چرخد اين داستان مقاومت حضرت ابراهيم عليه السلام بر سر اعتقادش و استدلال هايش تكرار مى شود، تا آنجا كه خدا به احترام اين اعتقاد آتش را بر او سرد كرده است. اين ماجرا در طول تاريخ ميليون ها نفر را هدايت كرده و اين همان نتيجه اى بود كه خدا و حضرت ابراهيم عليه السلام از اين ماجرا مى خواستند و محقق هم شد، اگر چه در ظاهر نمرود حاكم بود.

همين مثال در ماجراى فرعون و حضرت موسى عليه السلام است كه آن حضرت همه اذيت ها را كشيد و غلبه و آزار دادن ها از طرف فرعون بود. اما نتيجه آن بود كه او نتوانست اعتقادى را كه موسى عليه السلام آورده بود مغلوب كند. يعنى عصاى آن حضرت و معجزات ديگر كارى كرد كه نه تنها در آن زمان بلكه تا آخر روزگار محكوميت فرعون را به همه ثابت كرد.

جالب تر اينكه سقيفه راضى بود اميرالمؤمنين عليه السلام بدون اجبار بيعت كند، و در آن صورت هر چه آن حضرت مى خواست در اختيارش مى گذاشتند. اما حضرت مقاومت كرد تا طناب بر گردنش انداختند و معلوم شد به اجبار بيعت كرده است، براى اينكه به همه نشان دهد و تا آخر روزگار همه بدانند كه حضرت نگذاشت سخن خدا بشكند و مغلوب شود، اگرچه در ظاهر او را مغلوب كردند.

مى بينيم اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در سخت ترين شرايطِ آن ايام با غدير استدلال و اتمام حجت فرمودند. حضرت زهرا عليهاالسلام از پشت در سوخته فرمود: «گويا شما نمى دانيد پيامبر صلى الله عليه و آله در روز غدير خم چه فرمود»؟!(1)

ص: 192

اميرالمؤمنين عليه السلام در حال اجبار بر بيعت در زير شمشير فرمود: «آيا از پيامبر صلى الله عليه و آله نشنيديد كه در روز غدير خم چه مى فرمود»؟(1)

در ماجراى فدك حداقل نتيجه اش اين بود كه حضرت خواست محكوميت آنان گم نشود و معلوم باشد كه غصب كرده اند، چه آن را باز گردانند و چه ندهند. شاخص تر از همه ماجراى كربلا و مصائبى است كه امام حسين عليه السلام كشيد تا آنجا كه بدن بى سر آن حضرت را زير سم اسب ها بردند و هيچ مدافعى نبود و يزيد هم به حكومت خود ادامه داد. اما با همه اينها سخن خدا پابرجا ماند و تا امروز اعتقاد يزيدى مقهور شد و شكست خورد.

شيوه همه امامان غدير چنين بوده كه اگر غاصبانى حق آنان را گرفتند اما جايگاه امامت ايشان در قلوب مردمانى محفوظ بود و اتمام حجت با غدير همچنان ادامه داشت، و در مقام عمل تا آنجا كه ممكن بود پيش رفتند. در واقع نشان دادند كه با همه مغلوبيت، امامِ بر حق ايشانند چرا كه امام بودنشان با غلبه ظاهرى نيست تا با مغلوبيت از بين برود.

درآمدند، همان گونه كه امام صادق عليه السلام فرمود: «اِنَّها فُتِحَت عَلَى الضَّلالِ»: «همه اين سرزمين ها بر گمراهى فتح شدند».(1)

بيدار شد و حقايق غدير را به ياد آورد. امام باقر عليه السلام مى فرمايد: «ثُمَّ اِنَّ النّاسَ عَرَفوا وَ لَحِقوا بَعدُ»(1) : «بعد از آن مردم متوجه شدند و بازگشتند». اين يعنى اگرچه واقعا از دين خدا بيرون رفتند و مرتد شدند، اما باز هم اين غدير بود كه راه بازگشت را گذاشت تا قبل از مرگ برگردند و توبه كنند، چرا كه بعد از مرگ پشيمانى و توبه آنان از راه ضد غدير قبول نمى شود؛ چنان كه پيامبر صلى الله عليه و آله در خطبه غدير فرمود:

لَن يَتوبَ اللّه ُ عَلى اَحَدٍ اَنكَرَ وِلايَتَهُ وَ لَن يَغفِرَ لَهُ ، حَتما عَلَى اللّه ِ اَن يَفعَلَ ذلِكَ بِمَن خالَفَ اَمرَهُ وَ اَن يُعَذِّبَهُ عَذابا نُكرا».

هر كس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه اش را نمى پذيرد و او را نمى بخشد. حتمى است بر خداوند كه با كسى كه با او مخالفت نمايد چنين كند و او را به عذابى شديد تا ابديت و تا آخر روزگار معذب نمايد.

اين معناى قدرت خطبه غدير است كه با آن ضرب و شتمى كه سقيفه به راه انداخت و از همه مردم به اجبار بيعت گرفت، امّا به فاصله كمتر از يك ماه توبه آغاز شد و تأثيرِ غدير در فكر و اعتقادشان را در حكومت غاصبين و با حضورشان نشان داد. به فاصله چند روز چهار نفر به آن سه نفر اول اضافه شد چنانچه امام صادق عليه السلام مى فرمايد:

اى وَاللّه ِ هَلَكوا اِلاّ ثَلاثَةٌ. ثُمَّ لَحِقَ ابوساسانَ وَ عَمّارُ وَ شَتيرَةٌ وَ ابوعَمرَة، فَصاروا سَبعَةً.(2)

ص: 195

آرى به خدا قسم، همه مردم جز سه نفر هلاك شدند. بعد از آن ابوساسان و عمار و شَتيره و ابوعمره هم ملحق شدند و هفت نفر شدند!

جالب است كه بيست و پنج سال فرهنگ سازى كردند و حضرت زهرا عليه السلام را از دل ها بيرون بردند. براى معاويه به عنوان نماينده تام الاختيار سقيفه 25 سال زحمت كشيدند و قدرتى براى او آماده كردند كه اصلاً كارى با مدينه نداشته باشد. در چنين بسترى كه همه چيز به نفع سقيفه بود غدير در زمانى كه تمام قدرت و فرهنگ متعلق به سقيفه بود از نقطه صفر شروع شد و غدير آن قدر قدرت داشت كه با همان دست خالى غالب شد.

در صفين معاويه تمامِ قدرت چند ساله سقيفه را كه از زمان عمر در شام جمع كرده بود به جنگ غدير آورد. با همه تزويرها و شگردهاى معاويه و همه آثار سوئى كه از سقيفه در لشكر اميرالمؤمنين عليه السلام باقى مانده بود، اما باز هم صاحب غدير به همراه غديريان مقاومت كردند و نگذاشتند پرچم ولايت بر زمين افتد.

نهروانيان جلوه كثيف و مقدس نمايى از سقيفه بودند كه با خود رأيى به جنگ غدير آمدند. در اين بر خورد كينه توزانه نيز صاحب غدير با بردبارى توانست غديريان را سربلند نگه دارد و در كمتر از نيمروز ريشه سقيفه را در اين چهره حيله گرانه بسوزاند.

از خصوصيات اين دوره است. مالك اشتر، رشيد هَجَرى، حُجر بن عَدىّ، عَمرو بن حَمَق، قنبر، سعيد بن جُبَير، ميثم تمار، سليم بن قيس، محمد بن ابى بكر، اويس قرنى، كميل بن زياد يادگاران اين دورانند كه لذت غدير را از نزديك چشيدند، و حسرت كنار على عليه السلام بودن را كه «جنب اللّه» است بر دل ما گذاشتند. آن حضرت حتى عيد غدير را پس از بيست و پنج سال براى اولين بار رسما و در مفصل ترين نوع خود برگزار كرد و چراغ آن را براى آينده هايى تا امروز روشن گذاشت.(1)

اين يعنى خطابه غدير تا ابد قوت پروردن غديريان را دارد، و هرگاه بقاياى سقيفه كنار روند هزاران قلب نيازمند غدير كه در جستجوى آنند مشتاقانه و تا مرز شهادت آماده پذيرش ولايت و آموزش معرفت و دفاع از ساحت مقدس آن هستند و به استقبالش خواهند آمد.

با اين همه در طول تاريخ تا امروز عدد ميلياردى شيعه خود را نشان مى دهد و فرياد مى زند كه غدير نه تنها زنده است كه هر روز زنده تر مى شود. اين معجزه خطبه غدير نيست؟! اين قدرت فرهنگنامه بيست صفحه اى غدير را نشان نمى دهد، كه با آن همه ضديت هاى دشمن باز هم كار خود را پيش مى برد؟

اين نشان مى دهد كه خطبه غدير براى دل هاى آماده و پذيراى حق ايراد شده، كه در طول تاريخ هم خطبه غدير آنان را پيدا مى كند و هم آنان خطبه غدير را پيدا مى كنند؛ و اين بالاترين هدفى است كه خطابه غدير در صدد آن بوده است. حتى بايد بگوييم: در همه اين زمان ها و در زمان ما باز هم كلمات وارثان غدير و احاديث ايشان راهگشاى زندگى غديريان بوده و هرگز دستشان از هدايت غدير و حركت بر صراط مستقيم آن كوتاه نشده است. در واقع غدير حضور قوى دارد و آن هدايت كه بنا بود همچنان پابرجا بوده و چيزى از قدرتش كم نشده است؛ البته براى آنان كه غدير را بخواهند!

اَيَّتُهَا الاُمَّةُ المُتَحَيِّرَةُ بَعدَ نَبيِّها، اَما لَو قَدَّمتُم مَن قَدَّمَ اللّه ُ وَ اَخَّرتُم مَن اَخَّرَ اللّه ُ وَ اَقرَرتُمُ الوِلايَةَ فى اَهلِ بَيتِ نَبِيِّكُم، َلاَكَلتُم مِن فَوقِ رُؤوسِكُم وَ مِن تَحتِ اَقدامِكُم، وَ لَما عَالَ وَلِىٌ ِللّه ِ وَ لا طاشَ سَهمٌ مِن فَرائِضِ اللّه ِ وَ لاَ اخْتَلَفَ اثْنان فى حُكمِ اللّه ِ اِلاّ وَجَدتُم عِلمَ ذلِكَ عِندَهُم مِن كِتابِ اللّه ِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ. فَاَمّا اِذا فَعَلتُم ما فَعَلتُم فَذوقوا وَبالَ اَمرِكُم.(1)

اى امت متحير بعد از پيامبرش، اگر كسى را كه خدا مقدم داشته مقدم مى داشتيد و كسى را كه خدا مؤخر داشته مؤخر مى داشتيد و ولايت را در اهل بيت پيامبرتان محكم مى كرديد، از بالاى سرتان و از زير قدم هايتان نعمت خدا را استفاده مى كرديد، و هيچ ولى خدايى نيازمند نمى شد و هيچ سهمى از تقسيمات الهى به هدر نمى رفت، و هيچگاه دو نفر در حكم خدا اختلاف نمى كردند مگر آنكه علم آن را نزد اهل بيت از كتاب خدا و سنت پيامبرش مى يافتيد. اما اكنون كه آنچه خواستيد كرديد سزاى كار خود را بچشيد.

ما غديرى بوده ايم و هستيم و خواهيم بود؛ و خطابه غدير را بر پرچم ولايت در بلندترين قله جهان به اهتزاز درمى آوريم. به انتظار مى نشينيم تا موعود غدير قدم بر چشمانمان گذارد و يك بار ديگر خطبه غدير بخواند و اعماق آن را از درياى علمش برايمان تفسير كند.68

****

ص: 203

ص: 204

9 . بحار الانوار: ج 28 ص 95 - 96 ، ج 40 ص 216، ج 90 ص 112 - 135 کشف اليقين ص 137ص90 ص 122. ارشاد القلوب ج

10. الكافي ج 4 ص 246 248 تهذيب الاحكام ج 5 ص 275، 457، 438 الفقیه: ج 2 555 . مسند حمیدی: ج 1 ص 251 المغازى ( واقدی): ج 2 ص 1099. اخبار مكة: ج 2 ص 162 . المصنف ابن أبي شيبة : ج 4 ص 469 المغازی ( واقدی): ج 2 ص 1099 صحیح مسلم: ج 2 ص 729 اخبار مكة ازرقی): ج 2 ص 161، 162، 198. سنن البيهقي: ج 7 ص 349

11. بحار الانوار: ج 21 ص 385 393 396 ، ج 37 ص 111، 158. اثبات الهداة: ج ص 136. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 299 الغدیر: ج 1 ص 10 - 12، 268.

12. بحار الانوار: ج 37 ص 111 - 120 ، 155 عوالم العلوم : ج 3/15 ص 39، 114. مناقب ابن شهر آشوب : ج 2 ص 224. کتاب سلیم ص730.

13. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 176. بحار الانوار: ج 28 ص 96، ج 40 ص 216.

14 . العُدَد القوية ص 183 الطبقات الكبرى : ج 8 ص .298 البداية والنهاية: ج 5 ص 98. سنن ابی داود ص 302 تهذیب الکمال ج 10 ص 200 ، پاورقى 1. الاصابة ( ابن حجر) ج 1 ص 141، 160، 161، ج 2 ص 13، ج 8 ص 381.

15 . الطبقات الكبرى: ج 8 ص 298 البداية والنهاية : ج 5 ص 98. سنن ابی داود: ص 302 العدد القوية: ص .183 تهذيب الكمال : ج 10 ص 200 پاورقى 1. الاصابة (ابن حجر): ج 1 ص 141 160 161، ج 2 ص 13، ج 8 ص 381.

16. بحار الانوار: ج 37 ص 201. احقاق الحق: ج 21 ص 46. معجم ما استعجم: ج 2 ص 368

17. بحار الانوار: ج 23 ص 362، ج 36 ص 152 ، ج 37 ص 119، 140 ، 152. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 299 - 301

18 . آدرس تمام این موارد چهارده گانه، متن کامل خطبه است.

ص: 206

19. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 43، 44، 46، 49، 54، 75 ، 97، 196 - 199 ، 239، 261.

20. عوالم العلوم : ج 3/15 ص 43، 44، 46، 49، 54، 75، 97، 196 - 199 ، 239، 261.

21. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 128. معانی الاخبار: ص 63.

22. معانی الاخبار: ص 63

23 . عوالم العلوم: 3/15 ص 199 - 201 الغدیر: ج 1 ص 291. تاج العروس: ج 8 ص 410.

24. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 40، 63، 194، 196.

25 . عوالم العلوم : ج 3/15 ص 40، 63، 194، 196.

26. بحار الانوار: ج 6 ص 53، ج 21 ص 387، 388، ج 28 ص 90، 95، 98، ج 29 ص 35 - 37، ج 3 ص 315 ، ج 33 ص 163، ج 36 ص ،126، 169، 248، ج 37 ص 120، 127، .311 ،194 ،166 ،161

27. بحار الانوار: ج 6 ص 53، ج 21 ص 387، 388، ج 28 ص 90، 95، 98، ج 29 ص 35 - 126، 169، 248، ج 37 ص 120، 127، 33 ص 163، ج 36 ص 126، 169، 248، 37، ج 30 ص 315، ج ' 161، 166، 194، 311 عوالم العلوم: ج 3/15 ص 42، 60 ، 65، 97، 134، 136، 154، .309 ،277 ،205 ،203 ،195 ،194 ،165

28. بحار الانوار: ج 6 ص 53، ج 21 ص 387، 388، ج 28 ص 90، 95، 98، ج 29 ص 35 - 37، ج 30 ص 315 ، ج 33 ص 163، ج 36 ص 126، 169، 248، ج 37 ص 120، 127، 311 ،194 ،166 ،161

29. بحار الانوار: ج 37 ص 111 - 120 155 عوالم العلوم: ج 3/15 ص 39، 114. مناقب ابن شهر آشوب : ج 2 ص 224. کتاب سلیم: ص 730.

30. بحار الانوار: ج 8 ص 6 10، ج 15 ص 6 ح 6 ، ج 35 ص 320 - 323 ح 22، ج 37. ص 162، 166، 173 ، 176، ج 42 ص 40 - 42 ح 14، ج 94 ص 13 ح 22.

31. بحار الانوار: ج 6 ص 53، ج 1 21 ص 387، 388، ج 28 ص 90، 95، 98، ج 29 ص 35 - 37، ج 30 ص 315 ، ج 33 ص 163، ج 36 ص ،126 ، 169 ، 248، ج 37 ص 120، 127،

ص: 207

311 ،194 ،166 ،161

32. بحار الانوار: ج 21 ص 388، ج 37 ص 112، 166 ، 195. عوالم العلوم: ج 3/15ص 201 ،144 ،98 ،41

33 . عوالم العلوم : ج 3/15 ص 234

34. عوالم العلوم : ج 3/15 ص 133.

35. عوالم العلوم: ج 3/15 ص233. کتاب سلیم: ص 198. فرائد السمطين: ج312 ح 25

36. بحار الانوار: ج 21 ص 387، ج 40 ص 41 امالی المفيد: ص

37. بحار الانوار: ج 37 ص 120 ، 161 عوالم العلوم: ج 3/15 ص 85، 136.

38. بحار الانوار: ج 42 ص 40 - 42 ح 14 تفسیر الامام العسکری : ص 265.

39. بحار الانوار: ج 35 ص 282 عوالم العلوم: ج 3/15 ص 151.

40. بحار الانوار: ج 8 ص 6 ح 10 ، ج 15 ص 6 ح 6 ، ج 35 ص 320 - 323 ح 22، ج 37 ص 162، 166، 173، 176، ج 42 ص 40 - 42 ح 14، ج 94 ص 13 ح 22.

41. بحار الانوار: ج 28 ص 99 ، 100، ج 37 ص 115 ، 135 .

42. بحار الانوار: ج 37 ص 109 ح 2 .

43. بحار الانوار: ج 37 ص 136، ج 39 ص 336، ج 41 ص228. عوالم العلوم: ج 3/15ص 68

44. بحار الانوار: ج 40 ص 54 ح 89

45. اثبات الهداة : ج 2 ص 126 ح 535

46. بحار الانوار: ج 24 ص 319، ج 28 ص 85، 97، 101 ، 102، 105، 116، 123، 125، 30 ص 125 ، 127 ، 128 ، ج 31 ص 610 ، ج 36 ص 153،ج274.

47. البرهان: ج 5 ص 485 الصراط المستقيم: ج 1 ص 313، ج 2 ص 7.

48 . کافی: ج 8 ص 344 ح 542

ص: 208

49. بحار الانوار: ج 37 ص 120 ، 168 عوالم العلوم: ج 3/15 ص 125 ، 135 .

50. بحار الانوار: ج 37 ص 134، 162 .

51. سوره مائده آیه 3 بحار الانوار: ج 37 ص 134 اقبال : ج 2 ص 248

52. بحار الانوار: ج 28 ص 103 .

53. بحار الانوار: ج 28 ص 97.

54. بحار الانوار: ج 28 ص 97.

55. بحار الانوار: ج 28 ص 97.

56. بحار الانوار: ج 28 ص 205

57. بحار الانوار: ج 28 ص 273

58. بحار الانوار: ج 22 ص 352 رجال کشی ص 24

59. بحار الانوار: ج 22 ص 352، 440، ج 28 ص 238، 259، ج 24 ص 274.

60. بحار الانوار: ج 22 ص 351 ، ج 28 ص 226. رجال کشی: ج 1 ص 27.

61. بحار الانوار: ج 34 ص 274 اختصاص (مفید): ص 6.

62. بحار الانوار: ج 22 ص 352.

63 ماجراهای بسیاری در این باره وجود دارد که به عنوان نمونه ماجرای جوان ایرانی در مدائن و سؤالات او از حذیفه و پیوستن او به امیرالمؤمنین را در بحار الانوار: ج 28 ص86 ، ج 37 ص 325 می توان مطالعه کرد.

64. نهج البلاغة: خطبه .. مناقب ابن شهر آشوب: ج 2 ص 49.

65. عوالم العلوم: ج 3/15 ص 209 .

66. به کتاب غدیر در قرآن قرآن در غدیر مراجعه شود.

67. بحار الانوار: ج 8 ص 49، ج 28 ص 401 ، ج 31 ص 425، ج 42 ص 296 . احتجاج: ج 1 ص 111. کافی: ج 7 ص .88 کتاب سلیم ح 11 و 25 نفس الرحمن في فضائل سلمان ص 588 انساب الاشراف: ج 1 ص 591 تاریخ یعقوبی: ج 2 ص 171.

ص: 209

ج. خطاب به كفار و دشمنان ... 12

د. خطاب به دارندگان امكانات در آينده ... 13

ه . خطاب به سعادتمندان غدير ... 13

3 . گذشته و حال و آينده غدير ... 14

الف. گذشته غدير ... 14

ب. زمان حال غدير ... 14

ج. آينده غدير ... 15

بخش دوم: كيفيت مجلس خطابه ... 16

1 . جغرافياى زمانى و مكانى ... 16

2 . حضور سمعى و بصرى و فكرى ... 16

3 . جمعيت بى سابقه ... 17

2 . ساختار خطبه غدير

بخش اول: فنون سخنورى در خطابه غدير ... 21

جهت اول: ساده گويى براى مخاطبين متفاوت ... 21

جهت دوم: ساده گويى مطالب سنگين ... 22

جهت سوم: قله كلام كدام است؟ ... 22

جهت چهارم: استناد شديد به قرآن ... 23

ص: 211

بخش دوم: فراز و نشيب سخن در خطابه غدير ... 25

1. پله هاى صعود تا قله سخن ... 25

پله اول صعود: حمد و ثنا ... 26

پله دوم صعود: شرح آيه تبليغ ... 26

پله سوم صعود: تحليل اوليه ولايت ... 28

پله چهارم صعود: خبر رحلت و لزوم جانشين ... 29

پله پنجم صعود: اعلان دوازده امام عليهم السلام تا قيامت ... 30

پله ششم صعود: بيان علم امام ... 31

پله هفتم صعود: تأكيد بر شخص على عليه السلام ... 33

پله هشتم صعود: اقرار گرفتن از مردم ... 34

2 . قله سخن در خطبه غدير ... 35

3 . پله هاى فرود از قله سخن ... 36

پله اول فرود: نتيجه گيرى از «من كنت مولاه . . .» ... 37

پله دوم فرود: اعلان كمال دين ... 38

پله سوم فرود: معرفى دوستان و دشمنان ولايت ... 43

الف. كليات ... 43 ب. دوستان غدير ... 46

ج. دشمنان غدير ... 47

پله چهارم فرود: معرفى غاصبين خلافت ... 47

1 . خبر از غصب خلافت تا پادشاهى ... 48

2 . خبر از قرارهاى پنهان ... 49

3 . اعلان بيزارى و لعن ... 50

ص: 212

4 . پيروان غاصبين خلافت در آتش ... 51

پله پنجم فرود: حكومت غدير توسط حضرت مهدى عليه السلام ... 51

1 . اوصاف حضرت مهدى عليه السلام ... 52

2 . علم حضرت مهدى عليه السلام ... 53

3 . احياگر حقوق الهى ... 54

4 . منتقم مظلومان ... 54

پله ششم فرود: ضابطه ابدى حلال و حرام ... 55

الف. امامان عليهم السلام مرجع اوامر الهى تا قيامت ... 56

ب. غير قابل تغيير بودن دستورات خدا ... 57

پله هفتم فرود: بيعت لسانى و تعهد مردم ... 57

1 . سؤال درباره بيعت ... 58

2 . اعلان مراسم سه روزه بيعت ... 58

3 . مفهوم بيعت كردن ... 59

الف. شنيدن، اطاعت، رضايت، تسليم ... 60

ب. بيعت با دست و زبان و قلب و جان ... 60

ج. پايدارى و عدم تبديل و انكار ... 61

د. به منزله بيعت با خدا ... 61

4 . موضوع بيعت ... 62

5 . پشتوانه بيعت ... 63

نگاه اول: اين بيعت به امر خداست ... 64

نگاه دوم: اين بيعت با خداست ... 64

نگاه سوم: خدا و رسول شاهد اين بيعت اند ... 65

نگاه چهارم: شكستن اين بيعت عهد شكنى با خداست ... 65

ص: 213

پله هشتم فرود: دستور تبليغ غدير ... 66

1 . دستور الهى درباره ابلاغ پيامبر صلى الله عليه و آله ... 66

2 . انجام ابلاغ توسط پيامبر صلى الله عليه و آله ... 67

3 . اعتراف مردم به ابلاغ پيامبر صلى الله عليه و آله ... 68

4 . دستور تبليغ غدير به مردم ... 68

الف. تبليغ ابدى پيامبر صلى الله عليه و آله ... 68

ب. دستور ابلاغ ابدى به مردم ... 69

ج. ميثاق با مردم بر ابلاغ غدير ... 70

3 . قرائن خطبه غدير

ايجاد ابهام در معناى واضحِ «مولى» ... 74

لزوم توجه به قرائن در خطبه غدير ... 75

بخش اول: قرائن حاليه خطبه غدير ... 76

اول: وقايع قبل از خطبه ... 76

1 . نزديكى رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله ... 77

2 . پيام و نامه براى حضور ... 77

3 . جدا سازى مراسم اعلام ولايت از حج ... 78

4 . اعلان حركت همه به سوى غدير ... 79

ص: 214

5. شركت كنندگان بر خلاف مسير ... 80

6 . سلام به امرة المؤمنين ... 81

7 . سپردن ودايع انبيا ... 81

دوم: فضاى حاكم بر خطبه ... 82

1 . تركيب استثنائى جمعيت غدير ... 83

الف . حضور مردان و زنان و جوانان و كودكان ... 83

ب . حضور قبايل و زبان هاى مختلف ... 84

ج . حضور از كشورها و شهرها و روستاهاى مختلف ... 84

د . حضور مردم از همه رنگ ... 85 ه- . حضور آزاد و بنده ... 85

و . حضور مردم با درجات مختلف اجتماعى ... 86

2 . سوابق اعتقادى و درجات ايمانى مخاطبين غدير ... 86

الف . حضور مردم با سوابق اعتقادى مختلف ... 87

ب . حضور مردم با درجات مختلف ايمان ... 87

3 . شرايط مكانى غدير خم ... 89

الف . جايى معروف و استثنائى براى مسافران ... 89

ب . آب و مكان كافى براى 120000 مسافر ... 90

ج . قبل از تقاطع جاده ها ... 90

د . توقف سه روزه ... 90

4 . جايگاه خاص سخنرانى ... 91

سوم: وقايع بين خطبه ... 92

1 . ايستادن بر فراز منبر ... 92

2 . اعلام نزول يك آيه به عنوان دستور اين خطابه ... 93

ص: 215

3 . اعلام تصميم بر بلند كردن على عليه السلام ... 94

4 . سؤال و اقرار گرفتن از مردم بر رسالت خود ... 94

5 . بلند كردن و نشان دادن على عليه السلام ... 95

6 . گفتن «مَن كُنتُ مَولاه» در حال بلند كردن على عليه السلام ... 96

7 . نزول آيه اكمال بر فراز منبر ... 97

8 . خواندن سوره حمد و تطبيق آن ... 98

9 . اشاره مبهم به صحيفه ملعونه ... 98

10. اشاره به مسئله امام زمان عليه السلام ... 99

11 . اعلان بيعت با دست بعد از خطبه ... 101

12 . بيعت لسانى و تكرار مردم ... 101

13 . تأكيد بر ادا كردن و كوتاهى نكردن ... 103

14 . شاهد گرفتن بر ابلاغ ... 105

چهارم: وقايع بعد از خطبه ... 106

1 . بستن عمامه بر سر اميرالمؤمنين عليه السلام ... 106

2 . شعارهاى مثبت مردم بعد از منبر ... 106

3 . فريادهاى تبريك مردم ... 107

4 . بيعت سه روزه ... 108

5 . خيمه هاى بيعت براى مردان و زنان ... 109

6 . سؤال اينكه آيا از طرف خداست؟ ... 110

7 . سخن عمر ... 112 8 . شعر حسان ... 113

9 . پاسخ به سؤالات درباره ولايت ... 114

10 . نداى من كنت مولاه در بيابان غدير ... 116

ص: 216

11 . ظهور جبرئيل در زمين ... 117

12 . ظهور ملائكه در آسمان ... 117

13 . سند مكتوب غدير ... 118

14 . ماجراى سنگ آسمانى بر دشمن غدير ... 120

15 . توطئه قتل پيامبر و على عليهماالسلام به دست غاصبين ... 122

16 . اعلان غدير به عنوان عيد ابدى ... 122

17 . انتشار عجيب خبر غدير ... 123

18 . سؤالات پيگيرانه درباره غدير در مدينه ... 123

نتيجه قرائن حاليه ... 124

بخش دوم: قرائن مقاليه خطبه غدير ... 125

ارزش قرائن مقاليه در خطبه غدير ... 125

شمارش قرينه هاى مقاليه در خطبه غدير ... 126

نوع اول: تصريحات خطبه براى معناى «من كنت مولاه . . .» ... 127

الف. مشتقات ولايت و امامت و امثال آن در خطبه ... 127

1. «امامت» ... 127

2. «ولايت» ... 127

3. «امارت» ... 127

4. «خلافت» ... 128

5 . «منصوب شدن» ... 128

6 . «وصايت» ... 128

7. «اطاعت» ... 128

ب. جملات صريح در معناى «من كنت مولاه . . .» ... 129

ص: 217

نوع دوم: جملات كمك كننده در معناى «مَن كُنتُ مَولاهُ . . .» ... 144

1 . بيان نزول و تفسير آيه تبليغ ... 145

الف. علت خطاب تهديد آميز براى ابلاغ «مولى» ... 145

ب. توضيح حفظ خداوند در ابلاغ «مولى» ... 146

ج. بيان موضوع بلاغ در آيه تبليغ ... 146

د. علت درخواست عدم ابلاغ در غدير ... 148

ه . بيان شدت امر در تبليغ «مولى» ... 149

2 . بيان پيشاپيش درباره اعلام «من كنت مولاه . . .» ... 150

الف. «مولى» در كنار قرآن ... 151

ب. انحصارِ شخص «مولى» ... 151

ج. آموزش معناى «مولى» ... 152

د. معرفى صاحب كلمه «مولى» ... 152

ه. ولايت الهى در كلمه «مولى» ... 152

3 . مطرح كردن ولايت خود ... 153

4 . گفتن جمله خاصِ «مَن كُنتُ مَولاه . . .» ... 153

5 . معناى آيه اكمال ... 155

6 . معناى سوره حمد ... 157

7 . كيفيت مطرح كردن صحيفه ملعونه ... 158

8 . كيفيت اعلان بيعت با دست ... 160

9 . كيفيت بيعت لسانى ... 161

10 . دستورات خاص ابلاغ ... 164

11. معرفى نقطه مقابلِ غدير ... 167

ص: 218

12. بيان سزاى دشمنى با مولاى غدير ... 168

نتيجه قرائن مقاليه ... 169

4 . نتايج خطبه غدير

تعيين اهداف خطبه براى مخاطبين متفاوت ... 173

تحقق اهداف خطبه ... 175

بخش اول: نتايج خطبه غدير در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله ... 177

برنامه عجيب گفتارى و عملى ... 178

نتيجه اول: پشتيبانى مؤمنين ... 179

نتيجه دوم: ابطال نقشه هاى منافقين ... 180

نتيجه سوم: نااميدى كفار ... 180

بخش دوم: نتايج خطبه غدير بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله ... 182

پيشرفت غدير على رغم غاصبين ... 182

زمان بندى آثار غدير تا قيامت ... 184

زمان اول: ايام غصب خلافت ... 184

پيش بينى هاى غاصبين بر ضد غدير ... 185

مرحله اول: امضاى قرارداد ... 185

مرحله دوم: ممانعت از اجراى غدير ... 185

ص: 219

مرحله سوم: قتل مُبلِّغ و صاحب غدير ... 185

مرحله چهارم: سركوب مخالفان ... 186

اقدامات عملى غاصبين بر ضد غدير ... 186

حيات غدير على رغم ظلم غاصبين ... 187

1. جلوگيرى از سوء استفاده فكرى غاصبين ... 188

2. ممانعت از سرعت عمل غاصبين ... 188

3. ممانعت از نابودى اسلام ... 189

4. ممانعت از تشديد حرمت شكنى هاى غاصبين ... 189

5 . تثبيت غاصبيّت غاصبين ... 190

6 . حفظ اعتقاد به غدير با مغلوبيت ظاهرى ... 191

زمان دوم: بعد از غصب تا خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام ... 193

فرهنگ سازى بر ضد غدير ... 194 بيدارىِ مرتدين سقيفه ... 194

بازگشت به سوى غدير ... 196

زمان سوم: در خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين عليه السلام ... 197

سه جنگ سقيفه با غدير ... 197

تربيت غديريان ... 198

زمان چهارم: بعد از اميرالمؤمنين عليه السلام تا امروز ... 199

زمان پنجم: از زمان ما تا قيامت ... 200

غدير در انتظار تحقق اهدافش ... 201

غدير تا ابد با افتخار ... 202

تا بهشتِ شيرينِ غدير ... 202

ص: 220