شناسنامه

ص: 2

بسم الله الرحمن الرحیم

اهدا

به آنان که در کنار جحفه،

غدير خم را جستجو مى کنند،

تا بر جاى پاى پيامبر و امير المؤمنين عليهم السلام،

بوسه اى زنند.

ص: 3

در اين کتاب مى خوانيم:

1. تاريخ سرزمين غدير ··· 9

2. موقعيت جغرافيايى غدير ··· 37

3. سفرنامه غدير ··· 75

ص: 4

عظيم ترين اجتماع بشرى در تاريخ انبيا، براى ابلاغ مهم ترين پيام الهى به بشريت، در بيابانى وسيع کنار برکه آبى زير پنج درخت کهنسال بر فراز منبرى از سنگ، به ياد ماندنى ترين خاطره جهان را رقم زد.

اين برکه و آن وادى را نمى توان به فراموشى سپرد. مراسم غدير که پايان يافت در آن جا به رسم ياد بود مسجدى ساختند، و چون بر سر جاده و راه کاروانيان بود زيارتگاهى ابدى شد. حجاج زيارت غدير را حلقه وصل کعبه تا حرم نبوى قرار مى دادند، و چهارده قرن اين محبت و اعتقاد را ادامه مى دادند.

اگرچه چشم حسودان تحمل اين مرواريد صحرا را نداشت و بار ها علنا يا مرموزانه اقدام به تخريب آن کردند، ولى از عيار اين سکه کم نشد و دوباره پرچم برافراشت.

ص: 6

اينک ما وارث سرزمينى هستيم که در يک نگاه ميراث اعتقادى در فرهنگ دين مان به حساب مى آيد، و از سوى ديگر يادآور مهم ترين خاطره تاريخ اسلام است. اکنون در برابر وادى غدير با ادب مى ايستيم و مى گوييم:

﴿الّلهُمَّ اِنَّ هذِهِ بُقْعَةٌ طَهَّرْتَها وَ عَقْوَةٌ شَرَّفْتَها وَ مَعالِمُ زَكَّيْتَها، اِجْعَلْ اَرْواحَنا تَحِنُّ اِلى مَوْطِئِ اَقْدامِهِمْ وَ نُفوُسَنا تَهْوِى النَّظَرَ اِلى

مَجالِسِهِمْ وَ عَرَصاتِهِمْ حَتّى كَأَنَّنا نُخاطِبُهُمْ فى حُضوُرِ اَشْخاصِهِمْ﴾.

خدايا، اين جا مکانى است که آن را پاکيزه نموده اى، و محلى است که آن را شرافت داده اى و چراغ هدايتى است که آن را مطهر گردانيده اى. روح ما را چنان قرار ده که به سوى آثار گام های شان کشيده شود و جان مان مشتاق نگاه به جايگاه مجلس ايشان و صحنه هايى که در آن بوده اند باشد؛ به گونه اى که گويا در حضور خود آنان با ايشان گفتگو مى کنيم.

ما به حکم تعهد فکرى و محبت فطرى بايد سرزمين غدير خم را بشناسيم، و از گذشته شيرينِ آبادى آن و سابقه تلخِ تخريب آن آگاه شويم. پس به نام اعتقاد مان بايد شرايط و موقعيت کنونى آن را بدانيم، و اگر توانستيم با دل هايى لبريز از شوق و محبت بار سفر بدان سو ببنديم و جاى پاى محمد و على عليهم السلام را با مژگان جارويى زنيم، و لب بر سنگ هايى بساييم که قامت نبوت و ولايت بر فراز آن دست در دست هم گرفتند و راه خدا را به مردم عالم نشان دادند.

ص: 7

کتاب حاضر با مدارک کافى براى شناسايى جوانب مختلف سرزمين غدير خم به استقبال غديريان آمده است.

در مرحله نخست، يک جمع بندى از تاريخچه هزار و چهارصد ساله اين سرزمين تقديم مى شود.

در مرحله دوم، جزئيات جغرافيايى غدير خم همراه با نقشه ها و عکس هايى در رابطه با آن ارائه مى شود.

مرحله سوم دو سفرنامه است که طى چهل سال اخير توسط دو نفر از محققين بزرگ به آن منطقه صورت گرفته، که يکى از علماى بزرگ شيعه در عربستان و ديگرى از اهل سنت آن ديار است.

به اميد آن که شاهد آبادى غدير خم و معرفى جاى جاى مراسم غدير در آن و بازسازى صحنه اعلام ولايت باشيم، و روزى بيايد که حاجيان مسير مکه تا مدينه را با زيارت مسجد غدير طى کنند و آن را کمال حج و زيارت خود قرار دهند.

شايد آن روز با حضور حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد، که از فراز منبر غدير وعده ظهورش به جهانيان داده شد.

قم، محمد باقر انصارى

عيد غدير 1425، 10 بهمن 1383

ص: 8

يک سفر اکتشافى جغرافيايى به غدير با اعتقاد به صاحب ولايت، اين سرزمين را همراه با تاريخش مى نماياند، و زير ذره بين محبت به کشف وقايعاين وادى رحمت مى پردازد.

ورود غدير به جغرافياى اسلام، آغاز حضور جدى غدير در فرهنگ اعتقادى، بلند ترين خطابه انبيا در غدير، خاطره هاى ماندگار در جغرافياى غدير، ناگفته هاى پنهان غدير، تاريخچه غدير در چهارده قرن، روزگار غدير در عصر حفظ ميراث فرهنگى/ مراحل اين سفر اکتشافى است.

اين ها اهدافى است که از تدوين اين بخش در نظر داشته ام، و با شما در سفرى که آن را جغرافياى اعتقادى ناميده ام، همراه مى شوم. (1)

ص: 10

ديدار کعبه محروم مانده اند - اکنون پس از فتح مکه و کوتاهى دست کفار از بيت خداوند، مى خواهند چند روزى کعبه را زيارت کنند و بر گرد آن طواف نمايند، اما خداى کعبه دستور ديگرى دارد.

جبرئيل نازل مى شود و «غدير خم» را نشان رسول صلى الله عليه و آله و سلم مى دهد، و فرمان خدا را ابلاغ مى کند که فردا همه بايد از مکه خارج شوند و تا غدير خم بروند و در آن جا براى امرى مهم توقف نمايند.

بلال حبشى به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در ميان مردم ندا داد: «فردا کسى جز معلولان نبايد بماند و همه بايد در وقت معين در غدير خم حاضر باشند».

قرار داشت، و سخنران بر همه مردم مُشرف بود و همه حاضرين در غدير او را مى ديدند و صدايش را مى شنيدند، اگرچه براى بهتر شنيدن کلام حضرت، شخصى سخنان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را براى افراد دورتر تکرار مى کرد.

﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى عَلَا فِى تَوَحُّدِهِ وَ دَنَا فِى تَفَرُّدِهِ و جَلَّ فِى سُلْطَانِهِ وَ عَظُمَ فِى أَرْكَانِهِ وَ أَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًا وَ هُوَ فِى مَكَانِهِ ...﴾

سخنرانى تاريخى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در برابر سکوت مطلق مردم حدود يک ساعت طول کشيد، که طى آن مسايل اصولى و مبانى ريشه اى براى آينده اسلام تبيين شد، و اساس همه آن ها ولايت و امامت دوازده امام عليهم السلام بعد از آن حضرت تا روز قيامت قرار داده شد.

حضرت پس از حمد و ثناى الهى، تصريح کرد که بايد فرمان مهمى درباره على بن ابى طالب ابلاغ کنم، و اگر اين پيام را نرسانم رسالت الهى را نرسانده ام و ترس از عذاب او دارم.

آن گاه امامت دوازده امام عليهم السلام بعد از خود را تا آخرين روز دنيا اعلام فرمود. سپس با بلند کردن و معرفى امير المؤمنين عليه السلام فرمود: ﴿مَنْ كُنْتْ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلَى مَوْلَاهُ ...﴾، و کمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه عليهم السلام اعلام فرمود. بعد از آن غضب الهى بر دشمنان اهل بيت عليهم السلام را با تلاوت آيات عذاب و لعن از قرآن و تفسير آن به عده اى از اصحاب شان بيان فرمود.

سپس با اشاره رمزى به «اصحاب صحيفه ملعونه»، تصريح کرد که بعد از من مقام امامت را غصب مى کنند و غاصبين را لعنت کرد.

آن گاه تکيه سخن را بر اثراتِ ولايت و محبت اهل بيت عليهم السلام قرار داد و آياتى از قرآن درباره اهل بهشت تلاوت فرمود و آن ها را به شيعيان و پيروان آل محمد عليهم السلام تفسير نمود. آياتى هم درباره اهل جهنم تلاوت کرد و آن ها را به دشمنان آل محمد عليهم السلام معنى نمود.

ص: 19

در فراز ديگر مطالبى اساسى درباره حضرت بقية اللّه الاعظم حجة بن الحسن المهدى ارواحنا فداه فرمود، و به اوصاف و شئون خاص حضرتش اشاره کرد؛ و آينده اى پر از عدل و داد را به دست آن حضرت به جهانيان مژده داد.

آن گاه بيعت با خود حضرت و سپس بيعت با على عليه السلام را با پشتوانه الهى مطرح کرد. در فرازى ديگر درباره احکام الهى سخن گفت و به اطاعت از ائمه عليهم السلام در همه امور دستور داد.

در آخرين مرحله خطابه، بيعتِ لسانى انجام شد که خلاصه آن اطاعت از دوازده امام عليهم السلام و رساندن پيام غدير به نسل هاى آينده و غايبان از غدير بود.

کلمات نهايى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دعا براى اقرارکنندگان به سخنانش و نفرين بر منکرين اوامر آن حضرت بود، و با حمد خداوند خطابه حضرت پايان يافت.

﴿مَنْ كُنْتْ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلَى مَوْلاه، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ﴾.

هر کس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست.

خدايا دوست بدار هر کس او را دوست بدارد و دشمن بدار هر کس او را دشمن بدارد و يارى کن هر کس او را يارى کند و خوار کن هر کس او را خوار کند.

سوم بيعت عمومى بود که حضرت از انبوه جمعيت خواست تا اقرار نامه اى درباره ولايت اهل بيت عليهم السلام بر زبان جارى سازند و آن را همراه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم تکرار کنند. در اين جا خطاب به مردم فرمود: همه بگوييد:

ما فرمان تو را که از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامان از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مى کنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دست مان با تو بر اين مدعا بيعت مى کنيم ... عهد و پيمان در اين باره براى ايشان از ما، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دستان مان گرفته شد. هر کس با دستش توانست و گرنه با زبانش بدان اقرار کرده است.

قرآن عجب حضورى در غدير دارد. هر فراز از اين واقعه عظيم با آيه اى تأييد مى شود تا آن جا که امضاى الهى را به ارمغان مى آورد: ﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتَى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا﴾.

ص: 21

همسران پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از جمله عايشه و حفصه نيز از حاضران اين بيعت بودند که با آن حجت عظيم که بر آنان تمام شد چنان نقشى را در سقيفه ايفا کردند.

شکل خاص بيعت زنان فراموش نشدنى و يادآور حرمت و حجاب زنان در ولايت علوى بود. طشتى پر از آب، پرده اى در وسط آن، دست امير المؤمنين عليه السلام داخل آب در يک سوى پرده، دست بانوان در سوى ديگر پرده در آب، همه حاکى از آن است که حتى در چنين امر عظيمى بايد بيعت از پشت پرده باشد که نه تنها دست در دست بيعت کننده قرار نمى گيرد، بلکه پرده اى زده مى شود تا يکديگر را نبينند.

درختان، کنار خيمه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم دوازده نفر پس از آن مراسم تاريخى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آمده اند و حارث فهرى سرکرده آنان مى پرسد: آيا اين که گفتى ﴿مَنْ كُنْتْ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلَى مَوْلَاهُ﴾ از جانب پروردگار بود يا از نزد خود گفتى؟!

و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را مى بينيم که در پاسخ او مى گويد: «خداوند به من وحى کرده و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى کنم».

و حارث به مباهله فرا مى خواند: «خدايا، اگر آن چه محمد مى گويد حق و از جانب توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناکى بر ما بفرست»!

و خداوند را مى بينيم که در برابر ديدگان آن جمعيت عظيم سنگى از آسمان بر سر حارث مى فرستد و او را نقش زمين مى کند، و با نزول آيه ﴿سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ﴾ بر همه ثابت مى کند که غدير الهى است.

و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را مى بينيم که به مردم مى فرمايد: «شنيديد»! «ديديد»! يعنى سزاى منکر ولايت على عليه السلام اين است.

ص: 25

آنان که در مکه براى غصب خلافت همپيمان شده و «صحيفه ملعونه» را امضا کرده بودند، اکنون در ميان جمعيت نيرو هاى خود را از ميان منافق صف تان انتخاب مى کردند. آنان هنگام سخنرانى با نگاه هاى اعتراض گونه خود و هنگام بيعت با اعتراضات صريح شان، زهر خويش را بر عسل مصفاى غدير مى ريختند.

اکنون که غدير را انجام شده مى بينند فتنه هاى جديدى در سر مى پرورانند: قتل پيامبر و على عليهم السلام قبل از رسيدن به مدينه! خدايا اين برکه چه اسرارى در خود نهفته دارد؟ به روى شيرين آن لبخند بزنيم يا براى روى تلخ آن اشک بريزيم. عجيب است که بعد از اين همه، نقشه مى کشند که در راه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را به قتل برسانند و يا اگر نتوانستند على عليه السلام را!!

آرى بالاخره مراسم سه روزه غدير پايان مى پذيرد و کاروان صد و بيست هزار نفرى با غدير وداع مى کنند، و جز اندکى در دل هم با غدير خداحافظى مى کنند!!

چون اين گونه براى شتران آسان تر است، اما پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و عده اى ديگر از کوه بالا مى روند تا با عبور از قله آن در سوى ديگر کوه زودتر پايين آيند و راه نزديک شود.

چشمان نافذى هم چون حذيفه مى خواهد که ببيند چهارده نفر زودتر از پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم سر بالايى کوه را در پيش گرفته به سرعت سمت قله را نشانه رفته اند. کمى بعد، پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم حرکت مى کند و عده اى از قافله همراه مى شوند، ولى سربالايى تند کوه حرکت شتران را كُند مى کند و قافله عقب مى ماند.

افسار شتر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در دست حذيفه است و عمار از پشت سر شتر را راهنمايى مى کند و سريع تر به قله مى رسند. کسى جز پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نمى داند ونمى بيند که در دو سوى گردنه چهارده نفر با شمشير هاى آخته آماده اند و ظرف هاى پر از شن را در ابتداى سراشيبى نگه داشته اند تا با عبور شتر پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آن ها را رها کنند و با وحشت و سقوط شتر، جان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به خطر افتد.

اى کاش حاضر بوديم در لحظاتى بعد از آن که پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم با اشاره اى فضاى تاريک نيمه شب را روشن ساخت، و چهره هاى منحوس آنان را که در پشت صخره ها پنهان شده بودند به حذيفه و عمار نشان داد: ابوبکر، عمر، عثمان، معاويه، عمروعاص، طلحه، سعد بن ابى وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيده جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريره، مغيرة بن شعبه، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه.

واقعا اين جغرافيا نيست، که تاريخ اعتقاد ماست. در همين کوه و دشت هاى غدير است که هم آينده اعتقاد مان را بنا کرده ايم و هم دشمنان دين و دنيا و آخرت مان را شناخته ايم، و از اين جغرافياى تاريخى زير بناى فکرى خود را بنيان نهاده ايم.

ص: 29

برده اند و اثرى از آن باقى نگذاشته اند، و از سوى ديگر جاده را به قدرى از غدير فاصله داده اند که حتى دور نماى آن را از جاده نمى توان ديد.

گام ديگر، بناى مجدد مسجد غدير است که اميدواريم در آينده اى نزديک تحقق پذيرد؛ و بار ديگر حاجيان در مسير رفت و برگشت در مسجد غدير توقفى کنند و از برکه آن روح و جان خويش را صفايى دهند.

ص: 35

سفيد

ص: 36

در اين بخش توصيف جغرافيايى منطقه غدير را در پنج بخش مى آوريم. ابتدا به نام هايى که اين سرزمين بدان ها خوانده مى شود مى پردازيم، و علت انتخاب نام «غدير خم» را ذکر مى کنيم.

سپس حدود جغرافيايى غدير و همسايه هاى آن را ذکر مى کنيم، و يک جمع بندى علمى بين آن چه تاکنون درباره موقعيت اين سرزمين ذکر شده مى آوريم، و اشاره اى هم به «کوه هرشى» خواهيم داشت.

آن گاه به توصيف داخلى غدير مى پردازيم، و جاى برکه و چشمه و درختان و ساير شرايط حاکم بر غدير خم را ذکر مى کنيم.

سابقه آبادى غدير در طول هزار و چهارصد سال گذشته قسمت بعدى است، که دوران آبادى و تخريب آثار غدير و مسجد آن را مى آوريم و سپس موقعيت امروزى آن را بيان مى کنيم.

در بخش بعدى اعمال مستحبى در غدير خم را که ائمه عليهم السلام فرموده اند مى آوريم.

قسمت پايانى اين بخش چند نقشه جغرافيايى و تصاويرى مستند از غدير است، که موقعيت هاى مختلف آن را به تصوير کشيده است.

ص: 38

کلمه غدير را به «خُم» اضافه مى کنند تا بين آن و غدير هاى ديگر (يعنى آبگير هاى ديگر) اشتباه نشود؛ مثل «غدير الاَشطاط» که در نزديکى عُسفان است؛ «غدير البرکة» که همان برکه زبيد است؛ «غدير البنات» که در پايين وادى خماس است؛ «غدير سلمان» که در وادى اغراف است؛ و «غدير العروس» که آن هم در وادى اغراف است. (1)

به غدير خم گاهى «غدير جحفه» هم مى گويند، چنان که در حديث زيد بن ارقم آمده است: «پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در حجة الوداع آمد تا در غدير جحفه بين مکه و مدينه پياده شد». (2)

غدیر: آبگير و محل پست طبيعى زمين است که آب باران يا سيل در آن جمع مى شود و معمولاً آب آن تا فصل گرما نمى ماند.

جمع کلمه «غدير» به چهار صورت مى آيد: غُدُر، غُدْر، أغدُرَة، غُدْران. (1)

درباره علت نامگذارى «آبگير» به «غدير» - که صفت مشبهه است - دو جهت ذکر کرده اند:

1. به معناى اسم مفعول از ماده «مغادرة» يعنى رفتن و باقى گذاشتن است، و منظور آن است که سيل آبگير را پر مى کند و آن را با آبش رها مى کند و مى رود.

2. به معناى اسم فاعل از ماده «غدر» يعنى حيله است، و منظور آن است که آبگير با آب فراوانى که دارد واردين را مى ترساند و هنگام شدت احتياج آبش تمام مى شود. اين معنى را زبيدى در تأييد شعر کميت، قوى دانسته است. (2)

خم: ياقوت در معجم البلدان از زمخشرى نقل کرده که «خم» نام مرد رنگرزى بوده، که آبگير بين مکه و مدينه به او نسبت داده شده است.

سپس از صاحب مشارق نقل مى کند که گفته است: «خم اسم مجموعه درختانى در آن جاست و در آن آبگيرى است که به خم نسبت داده مى شود». (3)

همين جهتِ نامگذارى را در کلام بکرى مى بينيم که مى گويد: «غدير خم در سه مايلى جحفه است. در اين آبگير چشمه اى مى ريزد و اطراف آن درختان بسيار و در هم پيچيده است و اين همان مجموعه درختانى است که به آن خم مى گويند». (4)

ص: 43

ص 188، ج 6 ماده غدير. معجم معالم الحجاز: ج 1 ص 156. تاج العروس: ماده خمم، غدر. النهاية (ابن اثير): ماده خم. الروض المعطار: ص 156. وفاء الوفاء: ج 2 ص 298. صفة جزيرة العرب: ص 259.

با توجه به اين که يک منطقه جغرافيايى را به مناسبت هاى مختلف با نام هاى متفاوت ياد مى کنند، لذا غدير خم هم در تاريخ با نام هاى مناطقى که از نظر جغرافيايى از محدوده آن حساب مى شود نام برده شده است.

در مواردى به عنوان «جحفه» از آن ياد شده، بدان جهت که غدير خم در وادى جحفه قرار دارد. در مواردى «خرّار» گفته شده که نام مسير سيل از غدير تا جحفه است که سيل را به آن جا مى ريزد. در مواردى با نام «غُرَبة» ياد مى شود و اين به مناسبت همجوارى غدير با اين منطقه است و هر دو در يک وادى قرار دارند.

با توجه به اين که موقعيت غدير و جحفه به صورت از شرق به غرب در مسير سيل است و هر چه به سمت دريا پيش مى رود مسير سيل وسيع تر مى شود و کسانى که در صدد تعيين فاصله جحفه تا غدير بوده اند از زاويه هاى مختلفى مسافت را اندازه گرفته اند، لذا فاصله آن تا جحفه را گاهى سه مايل و گاهى دو مايل تعيين کرده اند.

1. ابن اثير در نهايه مى گويد: «غدير خم محلى بين مکه و مدينه است». (1)

2. ياقوت در معجم البلدان مى گويد: «حازمى گفته است: خم، مسير سيلى بين مکه و مدينه است ... و زمخشرى گفته که خم، نام مرد رنگرزى است که آبگير بين مکه و مدينه به او نسبت داده شده است». (2)

3. ابن منظور در لسان العرب مى گويد: «خم آبگير معروفى بين مکه و مدينه در جحفه است که همان غدير خم است». (3)

4. فيروز آبادى در قاموس مى گويد: «غدير خم، محلى است در مسير سيلى بين حرمين شريفين». (4)

از اين عبارات معلوم مى شود اختلافى درباره اين که غدير بين مکه و مدينه است وجود ندارد، و بحث بر سر تعيين مکان آن بين اين دو شهر است.

دليل ديگر اين که وادى جحفه از غدير آغاز مى شود و به درياى سرخ منتهى مى گردد و غدير جزئى از وادى جحفه مى شود. بنابراين معنى ندارد بين آن جا و وادى جحفه که جزء آن است مسافت تعيين گردد.

مطلبى که فقط حميرى در الروض المعطار گفته تعيين محل غدير بين جحفه و عسفان است که مى گويد: «بين جحفه و عُسفان غدير خم است». (1)

بدون شک اين اشتباهى از اوست، به خصوص آن که صريحا محل غدير را در سه مايلى جحفه در سمت چپ جاده تعيين کرده است، در حالى که بين جحفه و عسفان محلى به نام غدير شناخته نشده است.

ظاهرا منشأ اشتباه آن جاست که او عبارت تعيين کننده مسافت از سه مايلى جحفه در سمت چپ جاده را از کتاب «معجم ما استعجم» گرفته و متوجه نشده که منظور بکرى از سمت چپ جاده نسبت به کسى است که از مدينه به مکه مى رود نه از مکه به مدينه، ولذا اين اشتباه رخ داده است.

بکرى در معجم مى گويد: «غدير خم در سه مايلى جحفه و در سمت چپ جاده است». (2) و همان طور که گفتيم منظورش سمت چپ جاده از سوى مدينه به مکه است. دليل اين مطلب گفته او در بيان مراحل جاده بين حرمين و مسافت هاى آن است که از سمت مدينه آغاز مى کند و وادى عقيق را نام مى برد و مى گويد: «راه مکه از طرف مدينه از عقيق است: از مدينه تا ذى الحليفة ...». (3)

از همه اين موارد استفاده مى شود که غدير خم در انتهاى وادى خرّار و آغاز جحفه در سمت راست جاده حُجاج از مدينه به مکه واقع شده است و به همين جهت است که عده اى غدير را به نام «خَرّار» خوانده اند.

ص: 47

چشمه در آن جمع مى شود و در تمام عبارات تاريخى معروف ترين نام اين منطقه با همين آبگير است.

عرام مى گويد: «غدير خم در سمت طلوع آفتاب است و هيچ گاه آب آن خشک نمى شود». (1)

آن که با چشم خود پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را مى ديد و با گوش خود صداى آن حضرت را مى شنيد». (1)

اين درختان از نوع «سمره» بود که درخت بيابانى عظيمى با شاخ و برگ طولانى و در هم پيچيده همچون چنار است و در اشعار و احاديث به عنوان «دوح» به معناى درخت بزرگ نيز ياد شده است. اين درختان کنار آبگير بوده و غير از مجموعه درختانى است که در وادى متفرق بوده و بعدا ذکر خواهد شد.

1. چشمه غدير، که يکى از اهالى بلاديه در گذشته نه چندان دور اقدام به حفر مجدد آن براى وفور آب نموده است. بايد توجه داشت که در حجاز بودنِ يک چشمه مساوى با برقرارى يک روستاست. آثار باقى مانده نشان مى دهد که در اين مکان آبادى بوده که ساختمان هاى آن از سنگ بنا شده بوده و حصارى داشته است.

2. زمين هاى اطراف غدير همه کوهپايه اى و مايل به دشت هستند و تا آن جا که اهل منطقه نقل مى کنند سراسر آن را نخلستان پوشانده بوده است. اين آبادى مى تواند دليلى بر وجود عده اى به عنوان سکونت در آن جا باشد.

3. بعد از شهادت امير المؤمنين عليه السلام فرزندان صحابه و انصار و قريش در دشت هاى حجاز متفرق شدند و براى خود باغ ها و آبادى هايى ساختند که به صراحت تاريخ مناطق اطراف غدير خم از آن مناطق است. با توجه به اين که در مناطق دور دست تر از غدير آبادى هايى در کنار آب ها به وجود آمده، استبعادى ندارد در اين غدير هم وطن کرده باشند و اطراف آن را آباد نموده باشند، چرا که هم به جاده و آبادى هاى ديگر نزديک تر است و هم سابقه حضور پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در آن جا ثابت بوده است.

اين سه دليل ثابت مى کند که سرزمين غدير خم که امروزه فقط چند چادرنشين در اين سو و آن سويش خيمه زده اند، روزگارى شهر يا روستاى آبادى بوده است.

از نظر شيعه دليل ديگرى موارد فوق را تأييد مى کند و آن صراحت تاريخ به وجود مسجد غدير در آن جاست. قرائن مذکور نيز مؤيدى قوى بر وجود مسجد غدير است که طبعا به خاطر عبور حجاج زمينه سکونت نيز در آن جا فراهم بوده است.

ص: 55

بعد از آن امام صادق عليه السلام شخصا به غدير آمده اند و توضيحات دقيقى از موقعيت جغرافيايى غدير بيان فرموده اند.

حسان جمال مى گويد: امام صادق عليه السلام را از مدينه به مکه مى بردم. وقتى به مسجد غدير رسيديم حضرت نگاهى به سمت چپ آن کرد و فرمود: آن جا جاى پاى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم است آن گاه که فرمود: ﴿مَنْ كُنْتْ مَوْلَاهُ فَعَلَى مَوْلَاه، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ﴾. سپس امام صادق عليه السلام به سمت ديگر مسجد نگاهى کردند و فرمودند: آن جا خيمه ابوبکر و عمر و سالم مولى ابى حذيفه و ابوعبيده جراح است که پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را مسخره مى کردند و درباره آنان آيه اى نازل شد. (1)

امام کاظم عليه السلام نيز به گونه اى درباره مسجد غدير سخن گفته اند که حکايت از آبادى آن در زمان حضرت دارد.

عبدالرحمان بن حجاج مى گويد: از حضرت موسى بن جعفر عليه السلام درباره نماز در مسجد غدير خم به هنگام روز در حالى که مسافر باشم سؤال کردم. فرمود: «در آن جا نماز بخوان که فضيلت خاصى دارد، و پدرم امام صادق عليه السلام نيز به آن امر مى فرمود». (2)

بعد از آن در زمان غيبت صغرى (حدود سال 260 ق) على بن مهزيار اهوازى را مى بينيم که درباره بيستمين سفرى که به شوق ديدار امام زمان عليه السلام به حج مشرف شده، مى گويد: «از مدينه به قصد مکه خارج شدم تا وارد جحفه شدم و يک روز آن جا ماندم. سپس از جحفه راهى غدير شدم که در چهار مايلى آن

ص: 57

است. در آن جا وقتى وارد مسجد شدم به نماز ايستادم و سپس صورت بر خاک نهادم و بسيار دعا کردم». (1)

از کلام شيخ صدوق متوفاى 381 ق نيز وجود مسجد غدير در زمان او فهميده مى شود آن جا که مى گويد: «وقتى به مسجد غدير خم رسيدى داخل آن شو و هر چه مى خواهى نماز بخوان». (2)

شيخ طوسى متوفاى 460 ق نيز به همين گونه سخن مى گويد. او در مصباح المتهجد مى گويد: «وقتى حاجى از مکه به سوى مدينه حرکت کرد و به مسجد غدير رسيد وارد آن شود ...». (3)

قاضى ابن برّاج متوفاى 481 ق، شيخ ابن ادريس متوفاى 598 ق، شيخ ابن حمزه متوفاى 560 ق و علامه حلى متوفاى 726 ق نيز تصريحاتى به همين صورت دارند که درباره نماز در مسجد غدير ذکر خواهيم کرد.

پس از او محمد بن مکى شهيد اول متوفاى 786 ق به بقاى چهار ديوارى مسجد غدير در کتاب دروس تصريح مى کند و مى گويد: «وقتى حاجى به سوى مدينه باز مى گردد و به مسجد غدير خم مى رسد، وارد آن جا شود و نماز بخواند و بسيار دعا کند. اين جا همان جايى است که پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم امامت امير المؤمنين عليه السلام را اعلام فرموده است. چهار ديوارى مسجد غدير تاکنون باقى است». (4)

بعد از ايشان هم، شيخ يوسف بحرانى از قرن دوازدهم تصريحى در اين باره دارد، که در اعمال مسجد خواهد آمد.

ص: 58

سيد حيدر کاظمى متوفاى 1265 قمرى در کتاب «عمدة الزائر» مى گويد: «از مساجد شريفه مسجد غدير خم است، و اين مسجد نزديک جحفه است که امروزه به نام رابغ خوانده مى شود. ديوار هاى اين مسجد تا امروز باقى است و سابقه آن مشهور و مشخص است. راه حج غالبا از غدير بوده ولى ناصبيان براى مخفى کردن اين فضيلت جاده را تغيير داده اند، اگرچه غدير به جاده کنونى هم نزديک است». (1)

آخرين کسى که تصريح به بقاى مسجد غدير در زمان خود نموده، محدث نورى است که در احوال استادش سيد مهدى قزوينى حلى (متوفاى سال 1300 ق) مى گويد: «با ايشان در رفت و بازگشت حج همراه بودم و با هم در مسجد غدير نماز خوانديم». (2)

نکته اى که در اين باره جلب توجه مى کند اقدامات پادشاهان شيعه هند در احياى مسجد غدير است. سمهودى در اين باره مى گويد: «اين مسجد چندين بار توسط سلاطين شيعه هند تجديد بنا و بازسازى شده است». (3)

تابعين آنان در طول قرن ها هرگز چشم ديدن چنين بناى اعتقادى تاريخى را نداشتند.

آثار مسجد غدير که توسط پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و اصحابش علامت گذارى شده بود، اولين بار به دست عمر بن الخطاب از ميان برده شد و علائم آن محو گرديد.

ابن شهر آشوب در کتاب «مثالب» مى گويد: «آثار مسجد غدير را به دستور عمر مخفى کردند». (1)

بار ديگر مسجد غدير در زمان امير المؤمنين عليه السلام احيا شد، ولى پس از شهادت آن حضرت، به دستور معاويه آثار غدير خم با خاک يکسان گرديد!

ابن شهر آشوب در کتاب «مثالب» مى گويد: «صاحب اغانى ذکر کرده که معاويه ساربانى را با دويست نفر از خوارج فرستاد تا آثار غدير خم را با خاک يکسان کنند». (2)

در زمان هاى بعد بار ديگر مسجد غدير بنا شد، و از آن جا که کنار جاده حجاج قرار داشت محلى معروف بود و حتى تاريخ نگاران و جغرافى نويسانِ اهل سنت هم آن را نام برده و محل آن را تعيين کرده اند.

از آن به بعد خبرى از تخريب مسجد غدير در تاريخ نمى بينيم. البته از آن جا که مسجد غدير در مسير سيل بوده گاهى آسيب هاى طبيعى باعث خرابى آن شده است.

به عنوان نمونه سمهودى نقل کرده است: «در زمان دولت عثمانى سيل مقدارى از مسجد غدير خم را خراب کرد». (3)

ص: 60

تا صد سال پيش مسجد غدير بر پا بوده، و با آن که در منطقه اهل سنت قرار داشته ولى رسما محل عبادت و به عنوان مسجد غدير معروف بوده است، تا آن که آخرين ضربه را وهابى ها زده اند.

آنان دو اقدام کينه توزانه براى از بين بردن مسجد غدير انجام داده اند: از يک سو مسجد را خراب کرده و آثار آن را از بين برده اند، و از سوى ديگر مسير جاده را طورى تغيير داده اند که از منطقه غدير فاصله زيادى پيدا کرده است.

سپس جاده از طرف شمال به وسط سنگ ها و ريگ هايى مى رسد که مانند سد قرار گرفته اند و تا قصر عليا که حد پايانى روستاى ميقات است به مسافت پنج کيلومتر ادامه مى يابد.

از آن جا جاده به سمت راست منحرف مى شود و تا دو کيلومتر تپه هايى از سنگ و ريگ و بيابانى کوتاه است. سپس از بيابان به سمت راست جاده پايين مى آيد که وادى غدير است.

شيخ طوسى مى گويد: «وقتى حاجى به مسجد غدير رسيد داخل آن شود و دو رکعت نماز بخواند». (1)

قاضى ابن برّاج مى گويد: «کسى که پس از حج براى زيارت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از مکه حرکت کند سزاوار است وقتى به مسجد غدير رسيد وارد آن شود و در سمت چپ آن به قدر امکان نماز بخواند، و سپس راهى مدينه شود». (2)

شيخ ابن ادريس مى گويد: «وقتى حاجى به مسجد غدير رسيد وارد آن شود و دو رکعت نماز بخواند». (3)

شيخ ابن حمزه مى گويد: «آن گاه که حاجى به مسجد غدير رسيد در آن جا دو رکعت نماز بخواند». (4)

شيخ يوسف بحرانى مى گويد: «براى قاصدين مدينه مشرفه مستحب است که از مسجد غدير عبور کنند و وارد آن شوند و در آن نماز بخوانند و بسيار دعا کنند». (5)

صاحب جواهر مى گويد: «کسى که از راه مدينه باز مى گردد مستحب است در مسجد غدير خم نماز بخواند و بسيار دعا کند، و آن موضعى است که پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم امامت امير المؤمنين عليه السلام را اعلام فرمود». (6)

آية اللّه حکيم مى گويد: «نماز در مسجد غدير خم و بسيار دعا و تضرع نمودن در آن مستحب است». (7)

ص: 64

نقشه جزيرة العرب

تصویر

ص: 66

نقشه مسير تقريبى

تصویر

ص: 67

نقشه دو صفحه اى

تصویر

ص: 68

نقشه دو صفحه اى

تصویر

ص: 69

نقشه شهر رابغ

تصویر

ص: 70

نقشه حرم

تصویر

ص: 71

تصویر

بيابان غدير

تصویر

سرچشمه غدير

ص: 72

تصویر

نخل هاى کنار سرچشمه غدير

تصویر

مسير سيل غدير

ص: 73

تصویر

کوه غدير

تصویر

درختان غدير

ص: 74

جا داشت در عصرى که دوران شکوفايى غدير است و ابعاد مختلف آن هر روزه بيش از پيش مورد دقت و تحقيق قرار مى گيرد، براى تعيين دقيق موقعيت کنونى غدير خم سفرى به آن ديار صورت گيرد که پيگير آن شخصى محقق و آشنا به سابقه هاى تاريخى جغرافيايى منطقه باشد. خوشبختانه دو اقدام بسيار دقيق و لايق شأن غدير در اين زمينه انجام گرفته، که تحقيقى کامل عيار براى نسل حاضر به يادگار گذاشته است.

اول: هنگامى که طرح احياى مسير هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم از مکه به مدينه در عربستان مطرح مى شود، يک جغرافی دان از اهل سنت عربستان به نام عاتق بن غيث بلادى براى تحقيق تاريخى جغرافيايى اين مهم انتخاب مى شود. او با لوازم کافى براى اکتشافات جغرافيايى وجب به وجب مناطق بين مکه تا مدينه - از جمله غدير خم - را از نزديک مورد بازرسى قرار مى دهد و تمام جزئيات هر يک را ثبت مى نمايد.

دوم: علامه دکتر شيخ عبدالهادى فضلى از علماى شيعه منطقه شرقى عربستان است. ايشان با اطلاعاتى قوى تر درباره گذشته غدير، و با انگيزه اعتقادى براى جستجو و تحقيق درباره موقعيت کنونى غدير اقدام به دو سفر به منطقه غدير نموده و تحقيق کاملى در اين باره ارائه داده است. ايشان هم لحظه به لحظه سفر خود را به صورت سفرنامه جغرافيايى منتشر کرده است.

ص: 76

رسيدم که امروزه «غربه» خوانده مى شود و فاصله آن از شرق «رابغ» 26 کيلومتر است. آبگيرى در سمت غربى دشت است که حدود 150 درخت خرما کنار آن است و اين نخل ها مربوط به اهل بلاديه است.

اين دشت قبلاً «خرّار» نام داشته و سيل در آن جارى مى شده، ولى هم اکنون تپه هايى در آن ايجاد شده که مانع سيل است. امروزه «خرار» را «ظهر» مى گويند چرا که ديگر سيل از آن جارى نمى شود.

درخت «سَمُر» نوعى درخت مخصوصِ بيابان ها و شنزار هاست که در حد فوق العاده اى رشد مى کند و شاخ و برگ هاى پر پشت پيدا مى کند و شباهت زيادى به درخت چنار دارد و سايه مناسبى در صحرا هاى خشک ايجاد مى نمايد. به اين درخت در فارسى «كُنار» مى گويند.

از سمت شمال دشت وسيعى به نام «وادى ظهر» است و جنگل هاى درخت سَمُر سراسر آن را به طورى پوشانده که عبور از آن را مشکل ساخته است.

من پسرم عماد و دايى او سيد ياسين جابر بطاط - که در سال 1409 درگذشت - و فرزندش سيد فاضل بودند.

دو ساعت پس از حرکت از جده به تقاطع جحفه - کمى قبل از شهر «رابغ» - رسيديم. اين تقاطع کنار فرودگاه محلى رابغ است که در سمت راست جاده قرار دارد. از جاده عمومى وارد جاده جحفه شديم که در آن زمان آسفالت نشده بود و بسيارى از مواضع آن مسطح نبود.

بعد از ده کيلومتر به مسجد ميقات رسيديم که کنار مسجد قديمى فرو ريخته ساخته شده است و وارد مسجد شديم. خادم آن - که از اعراب همان باديه بود - در خواب بود. او را بيدار کرديم و راه «قصر عليا» و کيفيت جاده و مواضع احتمالى که ممکن بود در مسير ماشين مشکل ايجاد کند و مسير ما را متوقف کند، از او سؤال کرديم.

سپس من به بام مسجد رفتم و نگاهى به جاده انداختم و سمت آسان تر براى مسير را تعيين نمودم.

جاده از سمت راست مکه مى آيد و از سمت چپ کسى که از مدينه مى آيد انحراف دارد.

در قسمت وسيع وادى، جاده هر چه پيش مى رود به حسب عرض وادى تقسيمات بيشترى پيدا مى کند. در اين جا به شنزار وسيعى رسيديم که آثار جاده در آن محو شده بود. کمى توقف کرديم تا چوپانى با چند گوسفند در دامنه کوه پيدا شد. از آن جا به سمت او پايين آمدم در حالى که پا هايم تا نزديک زانو در ماسه فرو مى رفت.

عبايم را برايش تکان دادم تا متوجه من شود. او توقف کرد و سپس به سمت من حرکت کرد و در دامنه کوه به يکديگر رسيديم. از او راه «غُرَبه» را سؤال کردم و او گفت: تا آن جا که با ماشين ممکن است پيش برويد. در فاصله کمى به بيابان مسطحى مى رسيد که در آن جا مزرعه کوچک جديدى را مى بينيد و در سمت بالاى بيابان نخل هاى «غُرَبه» ديده مى شود.

با ماشين در ريگ زار حرکت کرديم تا به بلندى مشرف بر بيابان مسطحى که چوپان ذکر کرده بود رسيديم.

در بيابان به ماشين وانتى برخورديم که رانندگى آن را جوانى بر عهده داشت و کنار او پيرمرد مسنى نشسته بود. از آنان خواستم توقف کنند و بعد از سلام از اصل و وطنشان سؤال کردم. گفتند: از بلاديه از طائفه حرب هستيم و کمى بعد از «غربه» ساکن هستيم.

گفتم: اتفاقا مقصد ما هم «غربه» است!

پيرمرد گفت: شما اهل منطقه شرقى عربستان هستيد و مقصدتان «غدير» است!!!

ص: 82

با لهجه اهل باديه گفتم: بله بله! گفت: غدير، آن جا که از بيابان رو به پايين مى رويد دقيقا در سمت راست جاده است.

با آن ها خداحافظى کرديم و با سپاس خداوند بر اين توفيق و سلامتى وارد غدير شديم. پس از آن که جايى براى نشستن پيدا کرديم چاى و قهوه صرف کرديم. سپس برخاستيم و در وادىِ وسيعِ آن جا به گردش پراختيم و از جهات مختلف آن عکس گرفتيم.

از غدير مى پرسم: تو خود گفتى که آن روز ده ها هزار نفر اين جا بودند و همه به گفته هاى نبى صلى الله عليه و آله و سلم گوش مى دادند. پس آن ها چه کردند و کجا رفتند؟

و از غدير مى شنوم که مى گويد: غصه من از همين جاست، که جمعيتى به آن گستردگى همه در آن سه روز يکى يکى بيعت کردند و دست يارى به على عليه السلام دادند. من هم خوشحال بودم که افتخار ثبت واقعه اى به آن بزرگى نصيب من شده، و مهم ترين واقعه هستى در همين شنزار اتفاق افتاده و نام بزرگ «غدير خم» در صفحات تاريخ و در ذهن انسان ها سينه به سينه نقل خواهد شد.

اما در سقيفه وقايعى رخ داد که هر شنونده اى را به تعجب واداشت. نه تنها هيچ يک از حاضران غدير از صاحب ولايت دفاع نکردند، بلکه با غاصبان بر ضد او همدست شدند. نه تنها وقتى امام غدير از آنان کمک خواست او را بى پاسخ گذاشتند، بلکه اعلام کردند که غدير را فراموش کرده اند و نمى توانند آن را به ياد آورند!!؟

با اين همه مسرورم که مراسم الهى «ايام الولاية» در سال دهم هجرت در اين جا پايان پذيرفت. درخت تنومند نبوت به ثمر نشست، و خداوند ميوه شيرين ولايت را به کام مؤمنان پاکدل و جامعه اسلامى چشانيد. از آن روز نقطه غدير در جغرافياى اسلام، تاريخ اسلام را نورانى ساخت!

از آن روست که مدافعان هميشه بيدار غدير آرزو دارند روزى عيد غدير را در کنار من بر پا کنند، و همه حاجيان را به جشن عظيم غدير دعوت کنند. آنان خوشنودند که امروز غدير زنده است، از هميشه زنده تر؛ و منتظر روزى اند که آخرين وارث غدير برآيد و جهانِ پر از ظلم و جور را سراسر قسط و عدل سازد، و همه جاى زمين «غدير» شود.

ص: 86

WHERES GHADIR؟

Geographic - Historical Location of Ghadire-Khom

By:

Mohammad Baqer Ansari

ص: 88