شناسنامه

نام اين فايل NAMAZ4 در 80 صفحه رقعى است.

ص: 2

در اين كتاب مى خوانيم:

1 . نماز: از اعلان سفر غدير تا مكه··· 9

2 . نماز: در مكه قبل از غدير··· 17

3 . نماز: از مكه تا غدير··· 39

4 . نماز: در سه روزه غدير··· 47

5 . نماز: بعد از غدير تا مدينه··· 65

ص: 4

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

واقعه يك ماهه غدير و اعلان ولايت ماجراهاى شيرينى از «مسجد» و «نماز» را در خود جاى داده، به خصوص آنكه اين سفر با حج بيت اللّه الحرام قرين شده است.

ص: 8

در اواخر سال دهم هجرى از سوى خداوند دستور ابلاغ دو حكم باقى مانده از اسلام يعنى ولايت و حج به پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم داده شد؛ كه هر دو حكم بايد طى سفرى يك ماهه ابلاغ مى شد.

«پذيرفتن و اطاعت در آنچه دوست بداريد و آنچه بر شما خوش نيايد و دوست نداشته باشيد». مردم با شنيدن اين محتواى بلند گفتند: پذيرفتيم و اطاعت مى كنيم.

حركت به سوى مكه(1)

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم صبح روز شنبه بيست و پنجم ماه ذى القعده غسل كرده و دو لباس اِحرام برداشتند و همراه كاروان هفتاد هزار نفرى حجاج از مدينه خارج شدند. در اين كاروان عظيم مردانى به تنهايى عازم سفر بودند. زنانى نيز تنها براى حج مى رفتند. گروهى با همسران خود آمده بودند. عده اى با پسران و دختران بزرگسال خود همراه بودند و گروهى كودكان خود را نيز آورده بودند. در اين سفر فاطمه زهرا عليهاالسلام در كنار پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بودند. همچنين كليه همسران حضرت براى سفر حج آمده بودند.

مسافر بودند نماز شكسته خوانده شد. در طول سفر حج نيز چون درهيچ مكانى ده روز نماندند همه نمازها را شكسته خواندند. مكانى كه حضرت نماز خواند چون كنار «درخت» بود مسجدى در نظر گرفته شد و به نام «مسجد شجره» ناميده شد. آن درخت هم درخت «سَمُر» بود كه به فارسى به آن «كُنار» مى گويند و در صحراهاى حجاز مى رويد و معمولاً كهنسال مى شود.

وقتى محمد متولد شد او را نزد پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم آوردند، و اسماء مادر محمد درباره احرام خود - به خاطر مسئله نفاس (زايمان) - از پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم سؤال كرد. حضرت به او دستوراتى از نظر پوشش داد و امر كرد مانند بقيه مردم احرام ببندد و اعمال حج را نيز مانند بقيه انجام دهد، و فقط طواف و سعى براى بعد از پاك شدن از نفاس باقى بماند.

8. مسجد «الاَثايَة».

9. مسجد «العَرج».

10. مسجد «مُنبَجَس»

11. مسجد «لُحَى الجَمَل».

12. مسجد «مَدلَجَةُ تَعهَن».

13. مسجد «الرَّمادَة».

14. مسجد «الاَبواء».

15. مسجد «عَقَبَة هَرشى».

16. مسجد «جُحفَه».

17. مسجد «طَرَفُ قُدَيد».

18. مسجد «جبل خُلَيص».

19. مسجد «وادى خُلَيص».

20. مسجد «وادى مَرُّ الظَّهران».

21. مسجد «سَرِف».

22. مسجد «تَنعيم».

23. مسجد «ذى طُوى».

24. مسجد «صَغراء».

25. مسجد «ذات آل».

26. مسجد «ذَفران».

27. مسجد «ال-ُرود».

28. مسجد «مَبرَك».

ص: 16

كاروان 70000 نفرى كه از مدينه حركت كرده بودند با جمعيتى كه از شهرها و روستاهاى بين راه تا مكه ملحق شدند اضافه شد، و گروه هايى نيز از يمن و آفريقا و نجد و طائف اضافه شدند، و بدين صورت عدد حجاج به 120000 نفر رسيد.

با رسيدن به مكه اعمال عمره و حج آغاز شد كه نماز آن پس از طواف خوانده مى شد. آنگاه راهى عرفات و مشعر و مِنا مى شدند و سپس به مكه بازگشته طواف و نماز آن را به جا مى آوردند.

125 سوره بقره را تلاوت مى فرمود: «وَ اتَّخِذوا مِن مَقامِ اِبراهيمَ مُصَلّى»: «از مقام ابراهيم جاى نمازى در نظر بگيريد». مقام ابراهيم عليه السَّلام جاى قدم هاى حضرت ابراهيم عليه السلام است كه پس از بناى كعبه با فرزندش حضرت اسماعيل عليه السَّلام و طواف بر گِرد آن، در آنجا ايستاد و نماز طواف به جا آورد. اين موضع تا قيامت به يادگار ماند تا هر كس مى خواهد نماز طواف بخواند بر اساس آيه مذكور در جاى پاى آن حضرت يا نزديك ترين مكان به آن نمازش را به جا آورد.

لازم به يادآورى است كه پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در سال قبل از حج (يعنى در فتح مكه) مقام ابراهيم عليه السَّلام را از جايى كه هم اكنون هست به كنار كعبه آوردند كه حضرت ابراهيم عليه السَّلام در آنجا نماز خوانده بود، و بعدها دوباره به جاى كنونى باز گردانده شد.

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم پشت مقام ابراهيم عليه السلام براى نماز ايستاد به گونه اى كه مقام بين آن حضرت و كعبه قرار گرفت. آنگاه دو ركعت نماز طواف خواند كه در ركعت اول بعد از حمد سوره «قُل يا اَيُّهَا الكافِرونَ» و در ركعت دوم بعد از حمد سوره «قُل هُوَ اللّه ُ اَحَدٌ» را قرائت فرمود.

در حالى كه حضرت در مقام ابراهيم عليه السَّلام بود، جبرئيل دعاى «مُجير» را بر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم نازل كرد. دعايى كه سراسر تسبيح خداوند است و با ذكر اسماء الهى در فرازهاى دعا، در هر فراز با نداى «يا مُجير» از خداوند پناه مى طلبد. آغاز اين دعاى مفصل چنين است: «سُبحانَكَ يا اَللّه ُ تَعالَيتَ يا رَحمانُ اَجِرنا مِنَ النارِ يا مُجيرُ ...».

ص: 19

نماز در مِنا قبل از عرفات(1)

روز هشتم ذى الحجه همه حجاج لبيك گويان آماده حركت از مكه به سوى مواقف حج شدند. كاروان صد و بيست هزار نفرى از مرد و زن و كودك و جوان و پير آماده حركت مى شدند، و تا نزديك ظهر طول كشيد تا همه آماده حركت شوند.

صبح روز هشتم (ترويه) سيل عظيم مردم از مكه به قصد عرفات حركت كردند، كه بايد از مِنا عبور مى كردند. هنگام ظهر كه به مِنا رسيدند پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم نماز ظهر و عصر را به جماعت با مردم خواندند.

هنگام غروب نيز نماز مغرب و عشا را به جماعت خواندند، و شب را در مِنا ماندند تا صبح به سوى «عرفات» حركت كنند. با طلوع فجر نماز صبح را به جماعت خواندند و منتظر شدند تا آفتاب طلوع كند، و صبح روز نهم ذى الحجة آماده حركت به سوى عرفات شدند.

در آنجا خيمه پشمينه اى براى حضرت زدند و مردم نيز خيمه زدند و تا نزديك ظهر منتظر ماندند.

نزديك ظهر پيامبر صلى الله عليه و آله همراه جمعيت با شتر «قَصواء» حركت كرد و لبيك گفتن را قطع نمود، و همچنان پيش آمدند تا به مسجد رسيدند. با رسيدن به «وادى عُرَنَه» - كه مُشرف بر عرفات است - نماز ظهر و عصر را پس از اذان و اقامه برپا داشتند، و بعد از آن وارد وادى عرفات شدند.

چنين شبى كه مى شود خداوند با اهل موقف عرفات بر ملائكه مباهات مى كند و مى فرمايد: اى ملائكه من، به بندگان و كنيزان من بنگريد كه از گوشه و كنار زمين خسته و غبار آلود نزد من آمده اند. آيا مى دانيد آنان چه مى خواهند؟ ملائكه مى گويند: پروردگارا از تو مغفرت مى خواهند. خدا مى فرمايد: «شما را شاهد مى گيرم كه آنان را آمرزيدم». آنان از عرفات بيرون مى روند در حالى كه گذشته شان مورد بخشش قرار گرفته است. صبحگاهان يا شامگاهان كارى را براى خدا انجام دادن بهتر است از دنيا و آنچه در آن است.

خدايا حمد براى توست آن گونه كه تو مى گويى و بهتر از آنچه ما مى گوييم. خدايا، نماز و عبادت و زندگى و مرگم براى تو و بازگشتم به سوى توست. اى پروردگار من، ميراثم براى توست.

خدايا، به تو پناه مى برم از عذاب قبر و وسوسه دل و بى نظمى امور. خدايا، به تو پناه مى برم از شرِّ آنچه وزش باد مى آورد.

خدايا، صداى مرا مى شنوى و موقعيت مرا مى بينى و پنهان و آشكار مرا مى دانى و چيزى از امور من بر تو مخفى نيست.

من آن بيچاره فقيرم كه به تو پناهنده شده ام. ترسان و لرزانم و اقرار كننده و معترف به گناهانم هستم. از تو همچون مسكينان سؤال مى كنم و مانند گناهكار ذليل به درگاهت رو آورده ام.

همچون خائف بى دست و پايى تو را مى خوانم كه گردن در برابر تو خم كرده، و از چشمانش در برابر تو اشك مى جوشد و تن خود را در برابر تو ذليل نموده و بينى خود را بر خاك ماليده است.

خدايا، مرا نسبت به دعايت شقاوتمند مكن، و نسبت به من مهربان باش، اى بهترين سؤال شوندگان و اى بهترين عطا كنندگان.

آنگاه حضرت فرمود: اى مردم، جبرئيل لحظه اى پيش نزد من آمد و از سوى پروردگارم سلام رساند و گفت: خداوند عز و جل اهل عرفات و مشعر را آمرزيد. پروردگار شما در چنين روزى بر شما منت گذاشت و نيكان شما را آمرزيد و نيكان شما را شفيعِ بدكارانتان قرار داد. به بركت خدا از عرفات حركت كنيد در حالى كه آمرزيده شده ايد.

با غروب آفتاب پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم به درگاه الهى عرضه داشت:

پروردگارا! به تو پناه مى برم از فقر، و از تشتت امور و از شر آنچه در شب و روز حادث مى شود. ظلم من به عفو تو پناه آورده، و ترس من به امان تو پناهنده شده، و ذلت من به عزت تو پناه آورده، و صورت فانى من به وجه باقى تو پناهنده شده است.

اى بهترين كسى كه مورد سؤال واقع مى شوى، و اى بخشنده ترين كسى كه عطا مى كند. با رحمت خود مرا ارزش ده، و عافيتت را بر من بپوشان و شرّ همه خلقت را از من دور كن.

ص: 26

خود در برابر امت ها خوار نكنيد، چرا كه من براى شما بر سر حوض كوثر خواهم نشست».

سفارش نماز در عرفات(1)

با غروب آفتاب وقوف در عرفات پايان يافت و پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم همراه مردم به سوى مشعر الحرام حركت كردند. يك نفر بين عرفات و مشعر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم را ملاقات كرد و افسار شتر حضرت را گرفت و عرضه داشت: چه چيزى مرا به بهشت نزديك و از آتش دور مى كند؟ فرمود:

بدان به خدا قسم، اگرچه سؤالت كوتاه است ولى بسيار عظيم است و كار طولانى لازم دارد. نمازهاى واجب را بپا دار، و زكات واجب را بپرداز و حج خانه خدا را به جا آور. هر كارى را كه دوست دارى مردم با تو انجام دهند نسبت به آنان انجام ده، و آنچه دوست ندارى مردم با تو انجام دهند تو نيز با مردم انجام مده. اكنون افسار شتر را رها كن!

را برايش گفتند و در آنجا نتوانست حضرت را ببيند. او از آنجا به عرفات آمد و در آنجا هم نتوانست حضرت را ببيند، تا حضرت را در مشعر الحرام پيدا كرد.

آن مرد تا چشمش به پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم افتاد از بين جمع آن حضرت را شناخت. آنگاه با چوبدستى خود بر سر تا كمر شتر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم كشيد. مردم گفتند: عجب جرئتى دارى! پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم فرمود: با او كارى نداشته باشيد چرا كه حاجتى دارد.

آنگاه حضرت خطاب به او فرمود: حاجتت چيست؟ عرض كرد: فرستادگان تو نزد ما آمدند و دستور آوردند كه نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد و حج خانه خدا به جا آوريد و از جنابت غسل نماييد. اكنون قوم من مرا به عنوان نماينده نزد تو فرستاده اند. دلم مى خواهد تو را قسم دهم ولى مى ترسم عصبانى شوى! حضرت فرمود:

من غضب نمى كنم. من آن كسى هستم كه خدا در تورات و انجيل نام مرا محمد رسول اللّه، برگزيده انتخاب شده گذاشته، كه ناسزاگو نيستم و همچون نادانان در بازارها نمى گردم، و بدى را با بدى پاسخ نمى دهم بلكه بدى را با نيكى پيگيرى مى نمايم.

اكنون درباره آنچه مى خواهى از من سؤال كن. من همان كسى هستم كه خداوند در قرآن مرا ياد كرده و فرموده: «وَ لَو كُنتَ

ص: 29

فَظّا غَليظَ القَلبِ َلانْفَضّوا مِن حَولِكَ»(1) «اگر تندخو و سنگدل بودى مردم از اطراف تو پراكنده مى شدند». اكنون درباره آنچه مى خواهى سؤال كن.

آن مرد گفت: تو را قسم مى دهم به خدايى كه آسمان ها را بدون ستونى بالا برده، آيا همان خدا تو را فرستاده است؟! حضرت فرمود: آرى، او مرا فرستاده است. گفت: تو را قسم مى دهم به خدايى كه آسمان ها به امر او قرار گرفته اند، آيا او كتاب را و نماز واجب و زكات را بر تو نازل كرده است؟ فرمود: آرى. پرسيد: همان خدا دستور غسل از جنابت و همه دستورات ديگر را به تو داده است؟ فرمود: آرى.

عرض كرد: «پس ما هم ايمان مى آوريم به خدا و پيامبرانش و كتاب او و روز قيامت و زنده شدن دوباره و ترازوى اعمال و توقف در پيشگاه الهى و حلال و حرام و دستورات كوچك و بزرگش». آنگاه پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم براى او استغفار كرد و دعا نمود.

در همان مكانى كه توقف كرده بود، وسايل استراحت را آماده كرد و شب را به استراحت پرداخت و خوابيد تا از اذان صبح وقوف واجب را آغاز كند.

با طلوع فجر نماز صبح را خواندند و وقوف در مشعر را آغاز كردند كه زمان آن تا طلوع آفتاب بود.

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بعد از نماز صبح به بالاى كوه «قُزَح» در انتهاى مشعر و نزديك وادى «مُحَسَّر» آمد و رو به قبله ايستاد و ذكر «اللّه ُ اَكبَر» و «لا اله الا اللّه وَحدَهُ» فرمود، و همچنان ايستاده بود تا صبح كاملاً روشن شد.

با طلوع آفتاب كه وقوف در مشعر پايان مى يافت، پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم به بلال فرمود: مردم را دعوت به سكوت كن. با سكوت مردم حضرت فرمود:

خداوند بر اين اجتماع شما منت گذاشت و گناهكاران شما را به خاطر نيكان شما آمرزيد، و به نيكوكاران شما آنچه درخواست كردند عطا نمود. اكنون با نام پروردگار (به سوى مِنا) حركت كنيد.

آغاز كنند. براى توقف در مِنا پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم دستور داد مهاجرين از جلوى «مسجد خيف» خيمه ها را برپا كنند، و انصار از پشت مسجد و بقيه مردمدر بقيه جاهاى پراكنده باشند.

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در مِنا در حالى كه سوار بر شتر بود براى مردم خطابه اى ايراد كرد. حضرت با نگاه به دور دست ها فرمود: صداى مرا مى شنويد؟ يك نفر از انتهاى جمعيت صدا زد: چه مى فرماييد؟ حضرت فرمود:

اى مردم، پيامبرى بعد از من نيست و امتى بعد از شما نيست. پروردگارتان را عبادت كنيد و پنج نماز واجب را بخوانيد و ماه رمضان را روزه بداريد و به حج خانه پروردگارتان بياييد و با رضاى خاطر زكات اموال خود را بپردازيد، و از صاحب اختياران خود اطاعت كنيد تا وارد بهشت پروردگارتان شويد.

حضرت ابراهيم عليه السَّلام در مِنا است به جماعت خواند. سپس آن حضرت خطبه غرايى ايراد كرد در موقعيتى كه صداى آن حضرت به مردم مى رسيد. آن حضرت چنين فرمود: «اى مردم، من ثَقَلين (دو چيز گرانبها) در بين شما باقى مى گذارم».

پرسيدند: يا رسول اللّه، ثَقَلين چيست؟ فرمود: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم. خداى لطيف خبير به من خبر داده است كه اين دو از يكديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند، مانند اين دو انگشتم - و حضرت دو انگشت سبابه را كنار هم قرار داد - و نمى گويم مانند اين دو - و حضرت انگشت سبابه و وسط را كنار يكديگر قرار داد - و فرمود: يعنى يكى بر ديگرى مقدم نيست و بر آن فضيلت ندارد.

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در ادامه خطابه اش جهت ديگرى از ثقلين را چنين بيان فرمود: اى مردم، من در بين شما دو چيز باقى گذارده ام كه هرگز گمراه نشويد: كتاب خدا و عترتم اهل بيتم. حلال آن را حلال بدانيد و حرام آن را حرام بدانيد و به محكمات آن عمل كنيد و به متشابهات آن ايمان داشته باشيد و بگوييد: «به آنچه خدا از قرآن نازل كرده ايمان آورديم». سپس فرمود:

اهل بيت و عترت مرا دوست بداريد و هر كس آنان را دوست بدارد دوست بداريد، و آنان را يارى كنيد در برابر كسانى كه با آنان دشمنى مى كنند. قرآن و عترت همچنان در بين شما خواهند بود تا روز قيامت بر سر حوض بر من وارد

ص: 33

شوند ... خدايا، هر كس با على دشمنى كند در زمين براى او جايگاهى قرار مده و در آسمان براى او جاى صعودى مگذار و او را در پايين ترين درجه آتش قرار ده.

بدانيد خدا شما را رحمت كند، ... زمانى مى آيد كه خار است و برگى نيست، به گونه اى كه ديده نخواهد شد جز سلطان ظالم يا ثروتمند بخيل يا عالم رغبت كننده در مال يا فقير دروغگو يا پيرمرد فاسق يا بچه بى حيا يا زنشهوت ران!

سپس پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم گريه كرد. سلمان برخاست و پرسيد: يا رسول اللّه! اين اتفاق در چه زمانى خواهد بود؟ فرمود: «اى سلمان، آنگاه كه علماى شما كم شوند و قاريان شما از بين بروند و زكات را قطع كنيد و كارهاى منكر را علنى نماييد و صداهايتان در مساجد بلند شود و دنيا را بالاى سرتان قرار دهيد و علم را زير پايتان بگذاريد. دروغ گفتگوى شما شود و غيبت شوخى شما گردد و حرام را غنيمت به حساب آوريد و بزرگان به كوچكان رحم نكنند و كوچك ها به بزرگ ها احترام ننمايند. آنگاه است كه لعنت بر شما نازل مى گردد و زد و خورد شما بين خودتان قرار داده مى شود و از دين بين شما فقط لفظى بر زبانتان مى ماند ...».

هنگام تأخير نمازها و پيروى از شهوات و ... و ناسزا گفتن به پدران و مادران. تا آنجا كه حرام را غنيمت بشماريد و زكات را غرامت حساب كنيد و مرد از همسرش اطاعت كند و به همسايه اش جفا كند و قطع رحم نمايد.

مهربانى بزرگان از بين برود و حياى خردسالان كم شود و بناها را بالا برند و به غلامان و كنيزان ظلم كنند، و طبق هوا و هوس گواهى دهند و به ظلم حكم نمايند.

مردم به پدر خويش ناسزا گويند و نسبت به برادر خويش حسد ورزند، و شريكان به خيانت معامله كنند، و وفادارى كم شود و زنا زياد گردد.

مردان به لباس زنان زينت كنند و پرده حيا از زنان سلب شود و تكبر در قلب ها راه يابد مانند جريان سمّ در بدن، و معروف كم شود و جرائم بسيار گردد و گناهان بزرگ كوچك شمرده شود.

با مال دنبال مدح باشند و در راه موسيقى اموال را خرج كنند و به جاى آخرت مشغول دنيا شوند و پرهيزكارى كم شود و طمع و هرج و مرج بسيار گردد. مؤمن ذليل شده و منافق عزيز شود.

مسجدهاى آنان با اذان آباد است ولى قلب هايشان از ايمان خالى است. به قرآن بى توجهى مى كنند و مؤمن به پايين ترين درجه ارزش نزد آنان مى رسد.

ص: 36

آرى، قسم به آنكه جانم به دست اوست. اى سلمان، آنگاه است كه مساجد مانند كنيسه ها و كليساها مزين مى گردند و قرآن ها زينت مى شوند، و مناره ها بلند ساخته مى شود و صف هاى نماز با قلب هايى پر از كينه يكديگر و با زبان هايىناهمگون شلوغ مى شود.

سپس پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم اخبار بسيارى درباره آخر الزمان دادند و خطابه خود را با پيشگويى هايى از آينده جهان و مسلمانان به پايان بردند.

ص: 38

قافله عظيم پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم با فراغت از مناسك حج آماده حركت به سوى غدير براى برنامه اعلام ولايت بودند. براى آمادگى جمعيت 120000 نفرى پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در روز چهاردهم ذى الحجه به بلال دستور داد تا بين مردم اعلان كند: «فردا كسى جز معلولان نبايد باقى بماند، و همه بايد به سوى غدير خم حركت كنند».(1)

وداع پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم با مسجد الحرام(2)

ساعاتى به اذان صبح روز پانزدهم مانده در تاريكى شب پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم تا كنار بيت اللّه آمد و وارد مسجد الحرام شد. آنگاه طواف وداع را آغاز كرد و پس از هفت دور نماز طواف را به جا آورد.

ص: 40

آنگاه بين حجر الاسود و درب كعبه رو به بيت اللّه ايستاد، و سينه و پيشانى و ذراع و كف دستانش را بر كعبه گذاشت در حالى كه دست ها را باز كرده بود و اين گونه براى آخرين بار كعبه را زيارت كرد و با خانهخدا وداع نمود.

آنگاه از مسجد الحرام بيرون آمد و نگاهى به كعبه كرد و از روى حزن اشك از ديدگانش جارى شد. در آنجا براى دلجويى از پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم آيه 13 سوره محمد صلّى الله عليه و آله وسلّم نازل شد:

وَ كَأَيِّن مِن قَريَةٍ هِىَ اَشَدُّ قُوَةً مِن قَريَتِكَ الَّتى اَخرَجَتكَ اَهلَكناهُم فَلا ناصِرَ لَهُم.

چه بسيار آبادى كه از آبادىِ تو - كه تو را از آن بيرون كردند - قوى تر بود و ما آنان را هلاك كرديم و هيچ كمكى نيافتند.

سپس پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم به قافله پيوست و از مكه خارج شدند و به سمت غدير خم به حركت درآمدند.

به «وادى قُدَيد» رسيد كه تا غدير كمتر از يك روز ديگر فاصله داشت.

با ورود به اين آبادى كاروان توقف كرد و مردم براى استراحت از راهى كه شبانه طى شده بود پياده شدند.

با نزول كاروان در قديد و فرا رسيدن هنگام نماز صف ها آماده شد و نماز جماعت خوانده شد. پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم پس از نماز صداى خود را بلند كرد به گونه اى كه همه بشنوند:

اللّهُمَّ هَب لِعَلِىٍّ المَوَدَّةَ فى صُدورِ المُؤمِنينَ وَ الهَيبَةَ وَ العَظَمَةَ فى صُدورِ المُنافِقينَ.

خدايا، به على محبت در سينه مؤمنين و هيبت و عظمت در سينه منافقين عنايت فرما.

اَللّهُمَّ اجْعَل لى عِندَكَ عَهدا وَ اجْعَل لى عِندَكَ وُدّا وَ اجْعَل لى فى قُلوبِ المُؤمِنينَ مَوَدَّةً.

خدايا، براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده، و براى من در پيشگاه خود دوستى و مودت قرار ده، و براى من در قلب مؤمنين محبتى قرار ده.

اميرالمؤمنين عليه السَّلام دعاى پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم را تكرار كرد، و آن حضرت آمين گفت.

پس از اين دعا پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم آمين گفت، و بلافاصله آيات 96 و 97 سوره مريم نازل شد:

اِنَّ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلوا الصّالِحاتِ سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّا. فَاِنَّما يَسَّرناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ المُتَّقينَ وَ تُنذِرَ بِهِ قَوما لُدّا.

كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام مى دهند به زودى خداوند براى آنان مودّت قرار مى دهد. ما آن را بر زبان تو آسان نموديم تا متقين را بشارت دهى و قومى كه در خصومت شديد هستند بترسانى.

نزول اين آيات به معناى استجابت دعاى پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسَّلام بود، كه مردم از سرعت استجابت اين دعا تعجب كردند. پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم فرمود: «يا على، خداوند آيه اى از كتابش درباره تو نازل كرده و براى تو در قلب هر مؤمنى محبت قرار داده است». سپس فرمود: «الحَمدُ ِللّه ِ الَّذى جَعَلَ قُلوبَ المُؤمِنينَ تَتوقُ اِلَيكَ بِالمَوَدَّةِ»: «شكر خدايى را كه قلوب مؤمنين را با محبت مشتاق تو قرار داد»؛ و آنگاه فرمود: «هيچ مؤمنى را نمى بينى مگر آنكه در قلب او محبت على عليه السَّلام است».

در همين موقعيت پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم به اميرالمؤمنين عليه السَّلام فرمود:

اِنّى سَأَلتُ رَبّى اَن يُوالِىَ بَينى وَ بَينَكَ فَفَعَلَ، وَ سَأَلتُ رَبّى اَن يُواخِىَ بَينى وَ بَينَكَ فَفَعَلَ، وَ سَأَلتُ رَبّى اَن يَجعَلَكَ وَصيّى فَفَعَلَ.

ص: 44

من از پروردگارم خواستم كه بين من و تو ولايت قرار دهد،و خدا پذيرفت؛ و از او خواستم بين من و تو برادرى قرار دهد، و او پذيرفت؛ و از او خواستم تو را جانشين من قرار دهد، و او پذيرفت.

اين مراسم دعا و آمين و استجابتِ فورىِ الهى با نزول آيه در حضور مردم، يك مقطع استثنايى در زندگانى پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم به شمار مى آمد كه همه را مبهوت و متعجب كرد، و در آستانه غدير مقام عظيم على بن ابى طالب عليه السَّلام را در پيشگاه خداوند روشن ساخت.

ص: 45

ص: 46

با پايان استراحت در وادى «قُدَيد» كاروان به سوى غدير حركت كرد و مسير شبانه را تا آنجا را در پيش گرفت. همان شب دستور كامل اعلان ولايت در آيه 67 سوره مائده توسط جبرئيل بر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم چنين نازل شد:

يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ، اِنَّ اللّه َ لا يَهدِى القَوْمَ الكافِرينَ.

اى پيامبر، ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده اى، و خدا تو را از شرّ مردم حفظ مى كند. خداوند قوم كافر را هدايت نمى كند.(1)

ص: 48

كاروان نزديك ظهر روز هيجدهم ذى الحجه سال دهم هجرى كنار بركه زيباى غدير خم و پنج درخت كهنسال آن رسيد. مردم در آن روزِ گرم در جاى جاى بيابان پراكنده شدند و براى استراحت خود مكانى را آماده كردند.

جايگاه نماز و منبر در غدير(1)

موقعيت درختان غدير به گونه اى بود كه بركه در سمت قبله آن به طرف جنوب قرار داشت، و پنج درخت كنار يكديگر از شرق به غرب قرار داشتند، و هنگام نماز جماعت مردم رو به درختان و بركه بودند.

به دستور پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بين درختان بناى منبرى از سنگ را تدارك ديدند كه رو به مردمِ نمازگزار و پشت به قبله قرار مى گرفت. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و كوچك آنها را روى هم چيدند، و منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند.

سپس از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها كمك گرفتند و بناى آن را تكميل كردند. در مرحله بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر انداختند. منبر را طورى برپا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم هنگام سخنرانى مُشرف بر مردم باشد تا همه آن حضرت را ببينند.

ص: 49

آن بالا رفت و در آنجا ايستاد. سپس اميرالمؤمنين عليه السَّلام را فرا خواند تا بالاى منبر بيايد. مردم شاهد بودند كه على عليه السَّلام از منبر بالا رفت و در سمت راست پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم يك پله پايين تر ايستاد در حالى كه احتراما كمى متمايل به سمت آن حضرت بود و دست پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بر شانه آن حضرت قرار داشت.

آنگاه پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم خطابه استثنايى خود در تاريخ ششهزار ساله انبيا را آغاز كرد. در آغاز اين خطبه حمد و ثناى بلندى بر زبان جارى كرد، ك-ه در آن خداوند را با عنوان اجابت كنن-ده دعا ياد كرد و چنين فرمود:

مُستَجيبُ الدُّعاءِ ... وَ لا يُضجِرُهُ صُراخُ المُستَصرِخينَ ، وَ لا يُبرِمُهُ اِلحاحُ المُلِحّينَ ... الَّذِى اسْتَحَقَّ مِن كُلِّ مَن خَلَقَ اَنيَشكُرَهُ وَ يَحمَدَهُ عَلى كُلِّ حالٍ .

اجابت كننده دعا ... كه فريادِ دادخواهان او را منضجر نمى كند، و پافشارى اصرار كنندگانش او را خسته نمى نمايد ... خدايى كه از آنچه خلق كرده مستحق است كه او را در هر حالى شكر و سپاس گويند.

ص: 51

جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون به موسى است جز اينكه پيامبرى بعد از من نيست؛ و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است».

خداوند در اين مورد آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: «اِنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ»: «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند». و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى كند.

گفتند: «خدا و رسولش». سپس با دو دستش دو بازوى على عليه السَّلام را گرفت و آن حضرت را بلند كرد، تا حدى كه پاهاى آن حضرت موازى زانوان پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم رسيد. در آن حال فرمود:

اَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ ...

بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

خداوند مى فرمايد: «سخن در پيشگاه من تغيير نمى پذيرد»، پروردگارا، به امر تو مى گويم : «خداوندا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد».

شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»،و فرمودى: «دين نزد خدا اسلام است» و فرمودى: «هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود».

فرمود، و دو نكته اساسى درباره آنها پايه گذارى كرد كه تا ابد راهكار مسلمانان باشد:

1. نماز و ساير عبادات بايد در همه جزئيات آن گونه باشد كه خدا فرموده و نمى توان به شكل كلى آن اكتفا كرد.

2. براى دانستن مسائل نماز و بقيه عبادات فقط بايد به امامان منصوب شده در غدير مراجعه كرد، كه نمايندگان مستقيم خداوند هستند، و هيچ كس ديگرى حق اظهار نظر درباره احكام الهى ندارد.

آن حضرت درباره اين دو اصل مهم چنين فرمود:

مَعاشِرَ النّاسِ ، اَقيموا الصَّلاةَ وَ آتوا الزَّكاةَ كَما اَمَرَكُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَاِن طالَ عَلَيكُمُ الاَمَدُ فَقَصَّرتُم اَو نَسيتُم فَعَلىٌّ وَليُّكُم وَمُبَيِّنٌ لَكُم؛ الَّذى نَصَبَهُ اللّه ُ عزَّ وَ جَلَّ لَكُم بَعدى اَمينَ خَلقِهِ.

اى مردم، نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد همان گونه كه خداوند عز و جل به شما فرمان داده است؛ و اگر زمان طويلى بر شما گذشت و كوتاهى نموديد يا فراموش كرديد، على صاحب اختيار شماست و براى شما بيان مى كند، او كه خداوند عز و جل بعد از من به عنوان امين بر خلقش او را منصوب نموده است.

ص: 57

و بگوييد: «حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين راه هدايت كرد، و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايتنمى شديم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

3. اَللّهُمَّ اغْفِر لِلمُؤمِنينَ بِما اَدَّيتُ وَ اَمَرتُ وَ اغْضِب عَلَى الجاحِدينَ الكافِرينَ ، وَ الحَمدُ ِللّه ِ رَبِّ العالَمينَ.

خدايا، به خاطر آنچه ادا كردم و امر نمودم مؤمنين را بيامرز، و بر منكرين كه كافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.

نمازهاى واجب در سه روزه غدير(1)

براى بيعت گرفتن از صد و بيست هزار نفر حاضر در غدير سه روز وقت لازم بود، تا همه بتوانند با هر دو بزرگوار بيعت كنند. ابتدا در خيمه پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم با آن حضرت و سپس در خيمه اميرالمؤمنين عليه السَّلام با حضرتش بيعت نمودند.

ص: 60

اين بود كه در روزهاى هيجدهم و نوزدهم و بيستم ذى الحجه، هنگام اذان نمازها به جماعت به امامت پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم خوانده مى شد، و دوباره بهمراسم بيعت باز مى گشتند. طبق رواياتى در آن سه روز نماز ظهر و عصر و نيز مغرب و عشا با هم و در يك زمان خوانده مى شد.

اى محمد، ما را دعوت كردى كه «لا اِله اِلاَّ اللّه» را قبول كنيم و ما هم پذيرفتيم. سپس دعوتمان كردى كه پيامبرى تو را بپذيريم و ما پذيرفتيم در حالى كه قلبمان رضايت نمى داد!!

سپس دستور نماز و بعد از آن روزه را دادى و ما انجام داديم. بعد از آن دستور حج و خمس و زكات را دادى و ما انجام داديم.

به همه اينها اكتفا نكردى تا امروز كه پسر عمويت را منصوب نمودى و گفتى: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ ...» آيا واقعا همه اينها از طرف خدا بود؟

پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در پاسخ حارث فرمود: «از طرف خدا به من وحى مى شود و جبرئيل سفير و واسطه الهى است و من به مردم خبر مى دهم، و جز آنچه خدا دستور دهد چيزى را اعلام نمى كنم». اينجا بود كه حارث سر به سوى آسمان بلند كرد و گفت:

خدايا، اگر محمد در آنچه مى گويد صادق و راستگوست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذابى بر ما نازل كن كه انتقامى در اولين ما (منكرين ولايت) و نشانه اى براى آيندگان ما باشد؛ و اگر آنچه محمد مى گويد دروغ است عذابى بر او نازل كن.

ص: 62

نورديد و او را نقش زمين ساخت، در حالى كه پاهايش را بر زمين مى كوبيد. در همين حال ابر سياهى ظاهر شد و رعد و برقى زد و صاعقه اى پديد آورد كه بر بدن حارث خورد و او را سوزانيد.

در آن لحظات جبرئيل نازل شد و سند قرآنى اين معجزه غدير را كه دعاى ظالم به غدير بر عليه خودش بود، با آيات 1 تا 3 سوره معارج آورد:

سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ، مِنَ اللّه ِ ذِى المِعارِجِ».

درخواست كننده اى عذاب واقع را درخواست كرد كه كافران قدرت دفع آن را ندارند، و اين از طرف خداوند بود.

ص: 64

با پايان مراسم سه روزه غدير هرگز پرونده آن بسته نشد، و در كنار معارف گسترده آن مجموعه اى از دعاها و نمازها و عبادات در ارتباط باغدير به عنوان تجديد عهد و پيمان و بيعت با آن براى ما باقى ماند. از سوى ديگر مسجد زيباى غدير در محل تشكيل مجلس 120000 نفرى آن و جايگاه سخنرانى جهانى پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بنا گرديد و براى نسل هاى مسلمانان به يادگار ماند.

پايان يافت و آن روزها به عنوان «ايام الولاية» در ذهن ها نقش بست. اكنون مسلمانان با حضور ده ها هزار نفرى در بى سابقه ترين مراسم اسلام و با شنيدن بلندترين و مهم ترين خطابه پيامبرشان درباره جانشينى دوازده امام معصوم عليهم السَّلام تا روز قيامت، آماده بازگشت به شهر و ديار خود مى شدند. لذا جايگاه منبر و محدوده اطراف آن با چيدن سنگ هايى علامت گذارى شد، تا در آينده هاى تاريخ به عنوان «مسجد غدير» يادگار آن روز عظيم باشد.

اين مكان مقدس در طول چهارده قرن همواره با نام «مسجد پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در غدير» بر سر زبان ها ماند، و ميليون ها زائر بيت اللّه در مسير رفت و برگشت حج بدان متبرك گشتند، و با عبادت در آن به بارگاه الهى تقرب جستند. در اين باره بيش از همه ائمه عليهم السَّلام به اصحابشان سفارش اكيدداشتند كه از زيارت مسجد غدير غفلت نكنند.

مسجد غدير خم از قرن اول تا قرن حاضر آباد بوده، و هر از چند گاه مورد تعرض دشمنان اهل بيت عليهم السَّلام قرار گرفته و دوباره باز سازى شدهاست. اين مسجد حتى بعد از خرابى بقيع باقى بوده است، تا آنكه در سال هاى اخير حكومت عربستان اين مسجد را كاملاً خراب كرده و آثارآن را از بين برده است.

آثار مسجد غدير كه توسط پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم و اصحابش علامت گذارى شده بود، اولين بار به دست سقيفه از ميان برده شد و علائم آن محو گرديد.

بار ديگر در زمان اميرالمؤمنين عليه السَّلام احيا شد، ولى معاويه پس از شهادت آن حضرت ساربانى را با دويست نفر فرستاد و آثار غدير خم را با خاك يكسان كردند!

بار ديگر مسجد غدير را در زمان امام باقر عليه السَّلام احيا شده مى بينيم. پس از آن امام صادق عليه السَّلام را مى بينيم كه رسما در سفر از مدينه به مكه در غدير توقفى مى نمايد و جاى منبر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم و جزئياتى از واقعه را نشان مى دهد. در نقطه اى ديگر محل خيمه منافقين را نشان مى دهد و برخى توطئه هاى آنان را بيان مى فرمايد.

در زمان امام كاظم عليه السَّلام نيز مسجد غدير را آباد مى بينيم، و حضرت به اصحابش دستور نماز در آن مسجد را مى دهد، و تصريح مى فرمايد كه پدرم نيز چنين دستورى را به اصحابش مى داد.

پس از آن شيخ صدوق (متوفاى 381 ق) را مى بينيم كه تصريح بهبقاى مسجد غدير در زمان خود مى نمايد، و بر استحباب نماز در آنجا تأكيد مى كند.

بعد از او شيخ طوسى (متوفاى 460 ق) به وجود مسجد غدير در زمان خود اشاره مى كند.

قاضى ابن براج (متوفاى 481 ق) بقاى اين مسجد را تا زمان خود خاطر نشان ساخته، و پس از او ابن حمزه (متوفاى 560 ق) به اين مطلب تصريح مى كند.

پس از آن ابن ادريس حلى (متوفاى 598 ق) بقاى مسجد غدير در زمان خود را يادآور شده، و بعد از او علامه حلى (متوفاى 726 ق) اين مطلب را خاطر نشان كرده است. تا زمان شهيد اول (متوفاى 768 ق) كه مى گويد: «ديوارهاى اين مسجد تا امروز باقى است».

بعد از آن شيخ يوسف بحرانى (متوفاى 1186 ق) را مى بينيم كه به وجود مسجد غدير در زمان خود تصريح مى كند. سيد حيدر كاظمى(متوفاى 1265 ق) از وجود مسجد غدير خبر داده و مى گويد: «با آنكه جاده از غدير فاصله دارد ولى مسجد آن مشهور است».

محدث نورى نيز از وجود آن در قبل از سال 1300 ق خبر داده كه در سفر حج با استاد خود سيد مهدى قزوينى حلى در مسجد غدير نماز خوانده اند.

ص: 70

قرن چهاردهم و انهدام مسجد غدير(1)

شكى نيست كه چون منطقه غدير در مسير سيل است تغييراتى در شكل و حدود جغرافيايى آن پديد آمده است. در زمان عثمانى ها سيل شديد باعث خرابى مسجد شده و دوباره اقدام به بازسازى آن گرديده است.

نكته قابل توجه عنايت خاص سلاطين هند به مسجد غدير بوده، كه چند بار توسط آنان تعمير و بازسازى شده است. آنچه مسلم است اينكه تا يك قرن پيش و قبل از سلطه وهابيان در عربستان مسجد غدير رسما پا بر جا بوده و محل زيارت و نماز حاجيان در رفت و برگشت حج بوده است.

يكى از بناهاى مقدسى كه وهابيت همچون ساير موارد به انهدام آن دست يازيده مسجد غدير است. آنان با دو اقدام كينه توزانه اثر مسجد غدير را به كلى محو كرده اند:

1. ساختمان مسجد را كاملاً منهدم ساخته و از بين برده اند و اثرى از آن باقى نگذاشته اند.

2. جاده را به قدرى از غدير فاصله داده اند كه حتى دورنماى آن را از جاده نمى توان ديد.

ص: 71

3. ادعيه مفصلى درباره چگونگى شكرگزارى در اين روز وارد شده است كه مضمون يكى از آنها چنين است:

شكر خدا را كه فضيلتِ اين روز را به ما شناسانيد و حُرمت آن را به ما فهمانيد، و با معرفت آن به ما شرافت داد.

سپس فرمود: «هر كس اين نماز را بخواند نزد خداوند معادل صد هزار حج و صد هزار عمره است، و هر حاجتى از حوائج دنيا و آخرت را از خدا بخواهد به آسانى و عافيت بر مى آورد».

3. امام صادق عليه السَّلام فرمود: «مستحب است نماز در مسجد غدير، چرا كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آن مكان اميرالمؤمنين عليه السلام را منصوب فرموده و خداوند حق را در اين روز ظاهر نموده است».

ديگرى نمودى كه همان عهد را در غدير تجديد نمودى و مرا به امامان هدايت فرمودى، خدايا اين نعمت را كامل فرما و تا هنگام مرگ آن را از من مگير، و مرا طورى بميران كه از من راضى باشى.

2. خداوندا، ما نداىِ منادىِ ايمان را اجابت كرديم، كه آن منادى پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم بود و نداىِ او ولايت بود.

3. خدايا، تو را شكر كه بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله ما را به امامان عليهم السَّلام هدايت كردى كه آنان كمال دين و تمام نعمت بودند، و با اين هدايت بود كه اسلام را به عنوان دين ما پسنديدى.

4. خدايا، ما تابع پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسَّلام هستيم، و به جبت و طاغوت و بُت هاى چهارگانه و تابعين آنها كفر مى ورزيم، و از هر كس كه آنان را دوست بدارد از اول تا آخر روزگار بيزاريم. خدايا، ما را با امامانمان محشور فرما.

5. خدايا، ما بيزار هستيم از هر كس كه با امامان روى جنگ داشته باشد، از جن و انس از اولين و آخرين.

6. خدايا تو را شكر مى كنيم بر ولايت اميرالمؤمنين عليه السَّلام و بر اتمام نعمت و تجديد عهد و پيمان بر ولايت او، و اينكه ما را از اتباعِ تغيير دهندگانِ دين و تحريف كنندگان قرار ندادى.

7. خدايا، در اين روز (غدير) چشم ما را روشن گردان، و پراكندگى ما را جمع فرما، و ما را بعد از هدايت گمراه مگردان، و ما را از شكر گزاران نعمتت قرار ده.

ص: 75

8. شكر خدا را كه ما را به اين روز گرامى داشته و ما را از وفاداران به عهد و پيمانش درباره واليان امرمان قرار داده است.

9. خدايا، اين روزى كه ما را به آن گرامى داشته اى مبارك فرما، و ما را در ولايت ثابت قدم فرما، و ايمانِ ما را مستودَع و عاريه قرار مده، و ما را از برائت جويندگان از دعوت كنندگان به دوزخ قرار بده.

10. خدايا، ما را توفيقِ همراهى با حضرت مهدى عليه السَّلام و حضور تحت لوايش عنايت فرما.

ص: 76

2

نماز در مكه قبل از غدير

نماز طواف در مقام ابراهيم عليه السَّلام··· 18

آموزش نماز توسط پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در مكه··· 20

پوشش جديد براى كعبه··· 20

نماز در مِنا قبل از عرفات··· 21

نماز در مسجد «عُرَنه» قبل از عرفات··· 21

خوشامد به مهمانان پروردگار··· 22

دعاى اول پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در عرفات··· 23

دعاى دوم پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در عرفات··· 23

دعاى سوم پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در عرفات··· 24

دعاى چهارم پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در عرفات··· 25

دعاى پنجم پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم در عرفات··· 27

سفارش نماز در عرفات··· 28

سؤال درباره نماز در مشعر··· 28

نماز صبح در مشعر الحرام··· 30

سفارش به نماز در مِنا··· 31

خطابه پيامبرصلّى الله عليه و آله وسلّم پس از نماز در مسجد خيف··· 32

خطابه پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم درباره مساجد··· 34

هشدار پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم درباره نماز و اذان و مسجد··· 35

رحمت خدا به خاطر عبادت كنندگان مخلص··· 37

خبر پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم از آسيب هاى مسجد و نماز··· 37

ص: 78

3

نماز از مكه تا غدير

وداع پيامبر صلّى الله عليه و آله وسلّم با مسجد الحرام··· 40

نماز در «قُدَيد»··· 41

دعاى اول براى على عليه السلام در «قُدَيد»··· 42

دعاى دوم براى على عليه السلام در «قُدَيد»··· 43

4

نماز در سه روزه غدير

جايگاه نماز و منبر در غدير··· 49

نماز جماعت در برابر منبر غدير··· 50

آغاز خطابه غدير با ياد دعا··· 50

ثناى خطابه غدير با حمد الهى··· 52

معرفى اميرالمؤمنين صلّى الله عليه و آله وسلّم با نماز در خطبه··· 52

نصب اميرالمؤمنين صلّى الله عليه و آله وسلّم در غدير با دعايى بلند··· 53

تكرار دعا پس از نصب اميرالمؤمنين صلّى الله عليه و آله وسلّم در غدير··· 54

اعلان نزول آيه اكمال در غدير با يك دعا··· 55

شاهد گرفتن خدا بر ابلاغ غدير با يك دعا··· 56

سفارش به نماز در خطبه··· 56

سفارش دوباره به نماز در خطبه··· 58

ختم خطابه غدير با دعا··· 59

ص: 79

نمازهاى واجب در سه روزه غدير··· 60

مُنكر نماز و غدير !··· 61

سنگ آسمانى بر دشمن نماز تا غدير !··· 63

5

نماز بعد از غدير تا مدينه

علامت گذارى مسجد غدير··· 66

تخريب مسجد غدير به دست دشمنان··· 67

مسجد غدير در زمان ائمه عليهم السَّلام··· 68

مسجد غدير از غيبت صغرى تا قرن چهاردهم··· 69

قرن چهاردهم و انهدام مسجد غدير··· 71

محل كنونى مسجد غدير··· 72

غدير روزِ شكر و حمد الهى··· 72

نماز و عبادت و احياى غدير··· 73

دعاى غدير: تجديد عهد و پيمان و بيعت··· 74

ص: 80