ص: 2

بسم اللّه الرحمن الرحيم

خطبۀ... غدير... چيست؟

خطابۀ غدير آخرين و مهم ترين سخنرانى پيامبرمان خطاب به کلّ بشريت در بزرگ ترين اجتماع مسلمانان براى آينده ای بلند مدت اسلام تا قيامت است.

اين عظمت خطبه نگاه همه جانبه و عميقى می طلبد، تا بتوانيم حق تعليم و نشر آن را ادا کنيم. چاره اى نيست جز آن که ابتدا زمينه و شرايط اداى خطبه را مورد مطالعه قرار دهيم. آن گاه در ساختار و مهندسى و چينش خطبه دقت کنيم. سپس قرائن حاليه و مقاليۀ همراه آن را جستجو نماييم، و در نهايت نتايج خطابه براى نسل هاى گذشته و کنونى و آيندۀ اسلام را بررسى کنيم.

بر اساس پيمانى که در خطبه با پيامبرمان بسته ايم که «اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندان و فاميلمان می رسانيم»، اين مجموعه در تدريس و تعليم خطبۀ غدير به سخنرانان و معلمان کمک خواهد کرد، و به غدير آموزان نگاهِ جامعى دربارۀ خطبۀ غديريه نبی اکرم صلی الله علیه و آله تقديم می نمايد.

با آرزوى درکى دقيق از خطابۀ غدير و معرفتى کامل به امامان غدير، به استقبال آخرين موعودِ غدير حضرت مهدى عجل اللّه فرجه.

قم، محمد باقر انصارى

عيد غدير 1445ق، 1403ش

ص: 5

شود هرگز از او قبول نخواهد شد» (1) ؛ و خداوند پيامبرى را مبعوث نکرده مگر آن که به ولايت اهل بيت علیهم السلام دستور داده است. (2)

3. ختم نبوت يعنى دينِ آدم و نوح و ابراهيم و موسى و عيسى علیهم السلام همگى در دين محمدى خلاصه شده، و نقطۀ پايانى آن خطابه غدير است که راهکارِ الهى براى بشريت تا آخر دنياست.

4. خداوند براى ابلاغى شفاف در غدير دربارۀ مهم ترين حکم خود که «ولايت» است، کسى را انتخاب کرده که افصح العرب بوده و بهتر از همه جايگاهِ به کار بردن کلمات و جملات را می داند.

4. پيروان اديان آسمانى از يهود و نصارى و زرتشتى، تا بر اساس غدير و «اِنَّ الدّينَ عِندَ اللّهِ الاِسلامُ» (1) ملت واحدۀ اسلام تشکيل شود.

5. منافقين و کفار و مشرکين، تا شايد به صراط الهىِ غدير راه يابند و داخل ملت اسلام گردند.

6. همۀ بشريت، بدين معنى که خداوند اراده فرموده توسط آن حضرت و بر اساس غدير همۀ مردم جهان را در طول زمان ها و گسترۀ مکان ها به صراط مستقيم بهشت که غدير است، هدايت فرمايد.

7. دارندگان امکانات در آينده، بدين معنى که پيامبر صلی الله علیه و آله با علم به نسل هايى که سخنانش را به زبان هاى مختلف ترجمه خواهند کرد و با امکانات چاپ و نشر کاغذى و الکترونيک آن را در فضايى به گستردگى جهان به گوش همه خواهند رساند، سخنرانى کرده است.

8. آيندگانى که در فضاى معنوى و مادى دنياى غدير، آخرتى خدا پسند براى خود خواهند ساخت. يعنى همۀ انسان هاى طالب خوشبختىِ دنيا و آخرت در هر جاى کره خاکى و تا صبح قيامت مخاطب آن حضرت بودند، تا در مسيرى که فرموده حرکت کنند.

1. گذشتۀ غدير نبوت 124000 پيامبر و عصارۀ آن 23 سال تلاش پيامبر صلی الله علیه و آله بود، و در نقطۀ پايانى اين رسالت ششهزار ساله، خطابۀ غدير نتيجۀ نهايى آن به حساب می آمد.

2. زمانِ حالِ غدير که پيامبر صلی الله علیه و آله در آن زندگى می کرد اسلام در اوج قدرت بود، و سلاطين ايران و روم و چين و ساير قدرت هاى بزرگ و کوچک آن زمان از گسترش اسلام خبر داشتند و نگران بودند، و بيش ترين اميدشان به دوران بعد از رحلت پيامبر صلی الله علیه و آله بود. آن حضرت با توجه به اين نگاهِ ديگران خطابۀ غدير را ايراد کرد، و مردم نيز چنين انتظارى از آن داشتند.

3. آيندۀ غدير که پيامبر صلی الله علیه و آله هنگام سخنرانى در نظر داشت، زمانى را شامل می شود که تا امروز 1400 سالِ آن گذشته و شايد چند برابر آن مانده باشد. آن حضرت براى ادارۀ مادى و معنوى همه جوامع بشرى تا آخر دنيا بنيانى ابدى را ابلاغ فرمود. بر اساس جهان بينى و ايدئولوژى غدير فقط کسى می تواند جان و مال و ناموس مردم را- که همه چيز اجتماع است- مديريت کند که در همۀ علوم پاسخگوى على الاطلاق باشد و عصمتِ ضمانت شدۀ الهى داشته باشد. اين ضمانت ابدى که براى آيندۀ همۀ جوامع و همۀ نسل ها و در همه جاى دنيا پاسخگوست، در نظر خطيب غدير مجسم بود و چنين کسانى را معرفى فرمود.

زمان از سوى پيامبر صلی الله علیه و آله تدارک ديده شد. بعد از ايام حج و پس از پيمودن چهار روز راهِ بازگشت از مکه، محيط کنار برکه و منظرۀ درختان کهنسال، مجموعه اى نشاط برانگيز بود که آمادگى لازم را براى دريافت هرچه دقيق تر پيام غدير و حفظ آن ايجاد می کرد.

ارتباطِ مطالب و خسته کننده نبودن آن، قدرت نتيجه گيرىِ مرحله به مرحله را براى انواع مخاطب فراهم فرمود.

3. ابلاغ دقيق و رساندنِ پله پلۀ مخاطب به مهم ترين فراز سخن يعنى جملۀ «مَن كُنتُ مَولاهُ...» از ظرافت هاى ديگر اين خطبه است. سفر يک ماهه و ماجرا هاى قبل از غدير و برنامه های مقدماتى روز غدير و متن خطبه تا جملۀ «مَن كُنتُ مَولاهُ...»، همه راهى بودند براى رسيدن به هدفِ «صاحب اختيارى مطلق امامان بر همۀ مردم» که تابلوى ابدى و دائمی غدير است. آن حضرت همۀ نکات جانبىِ اين هدف را کنارش گذاشته، تا هيچ کس به هيچ وجه در فهم مطلب به بيراهه نرود.

4. استناد مکرر به قرآن در خطبه و حضور 100 آيۀ قرآن در سخنرانى يک ساعته واقعا اعجاب برانگيز است؛ گذشته از 200 آيه که قبل و بعد از خطبه در وقايع غدير مورد استناد قرار گرفته است.

گام 1: در آغازِ سخن جلالت و سلطان و عظمت و احاطه و قاهريت و قدرت خداوند را يادآور شد، که اشاره به صاحب اختيارىِ خدا بر خلق است و ارتباط مستقيم با صاحب اختيارى امامانِ غدير دارد. در ادامه به نفوذ اوامر الهى و تسليم همه در برابر ارادۀ او اشاره فرمود که نگاه به ولايت مطلقه امامان دارد. بعد از آن با استفاده از واژۀ «مَولَى المُؤمِنين» دربارۀ خدا زمينۀ «مَن كُنتُ مَولا هُ...» را آماده کرد.

گام 2: مرحلۀ بعدى اعلامِ انگيزه برپايى اين سخنرانى و اجتماع بود، که حضرت سبب آن را عمل به امر الهى در آيۀ ﴿يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ...﴾ (1) اعلام کرد، و موضوع ابلاغ را ولايت على علیه السلام بيان فرمود. سپس معناى «صاحب اختيارى» را براى ولايت مطرح کرد که از خدا به رسول و سپس به امام می رسد و فرمود: «او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است». آن گاه سابقۀ اعلان ولايت در آيۀ ﴿اِنَّما وَليُّكُمُ اللّهُ...﴾ را يادآور شد.

گام 3: در گام بعدى پيامبر صلی الله علیه و آله به تجزيه و تحليل جوانب مسئلۀ ولايت از 3 جهت پرداخت. از يک سو تصريح به منصوب بودن از طرف خدا، و از سوى ديگر انضمام مفهوم «ولايت» به «امامت»، و از جهت ديگر واجب الاطاعة بودن را مطرح کرد و فرمود:

بدانيد که خداوند او را براى شما صاحب اختيار و امامی قرار داده که اطاعتش را واجب نموده بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به

ص: 13

نيکى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجمی و عربی، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و کوچک، و بر سفيد و سياه.

اين گونه بود که آن حضرت با ذکر اقشار مختلف مردم ميلياردها انسان را زير چتر غدير آورد؛ تا آن جا که با استفاده از کلمۀ «صغير» در کنار «کبير» يادآور شد که بايد ولايت امامان را به کودکان نيز آموزش داد!

گام 4: در مراحلۀ بعدى پيامبر صلی الله علیه و آله يک نکتۀ وجدانى و عُقَلايى را به ميان آورد. ابتدا خبر از رحلت خود داد و فرمود: «اين آخرين بارى است که در چنين اجتماعى بپا می ايستم». طبعا به ذهن هر کسى خطور می کرد که آن حضرت براى بعد از خود چه فکرى کرده است! سپس جواب اين سؤال را چنين مطرح کرد که خدا تدارکِ روزگار بعد از مرا براى شما ديده و صاحب اختيارتان را تعيين کرده و هيچ جاى نگرانى نيست. آن گاه براى بار دوم سلسلۀ ولايت را از خدا به رسول صلی الله علیه و آله و از رسول صلی الله علیه و آله به على علیه السلام چنين مطرح فرمود: «خداوند عزوجل صاحب اختيار... شماست. بعد از خداوند رسولش و پيامبرش... و بعد از من على صاحب اختيارِ شما و امامِ شما به امرِ خداوند است».

گام 5: پيامبر صلی الله علیه و آله امامت همۀ دوازده امام علیهم السلام را آن هم تا روز قيامت در اوايل خطابه بيان فرمود. اين بدان معناست که وقتى انتخاب امام بايد از طرف خدا باشد، با نام بردن شخص اول امامت بقيۀ امامان جزء لاينفک آن خواهند بود، و نيازى به تکرار نام آنان نيست. پيامبر صلی الله علیه و آله اين مهم را در 4 مرحله اعلام فرمود:

ص: 14

1. بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست، تا روزى که خدا و رسولش را ملاقات خواهيد کرد.

2. حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و امامان حلال کرده باشند، و حرامی نيست مگر آن چه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام کرده باشند.

3. هر کس در يکى از امامان شک کند در همۀ آنان شک کرده، و شک کننده دربارۀ ما در آتش است.

4. على و پاکان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اکبر است. هر يک از اين دو از ديگرى خبر می دهد و با آن موافق است. آن ها از يک ديگر جدا نمی شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند. بدانيد که آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاکمان او در زمين هستند.

گام 6: پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبه عِلم را به عنوان يکى از ارکان حيات بشر و نياز او در امور دنيا و آخرتش اعلام کرد و پايه اى گذاشت که شامل همۀ رشته ای علوم در هر زمان و مکانى شود، آن جا که فرمود: «هيچ علمی نيست مگر آن که خداوند آن را در من جمع کرده است، و هر علمی که آموخته ام در امام المتقين جمع نموده ام، و هيچ علمی نيست مگر آن که آن را به على آموخته ام».

با اين کلام 2 رکن اساسى در علم گذاشته شد: اولاً وسعتى از علم که هيچ موضوع بزرگ و کوچکى از آن استثنا نيست. ثانياً علم خدادادى و متصل به علم لايتناهى پروردگار، که اشتباه و محدوديتى در آن نيست.

ص: 15

در کنار نياز عمومی بشر به علم، پيامبر صلی الله علیه و آله به طور خاص تفسير و بيان قرآن را که قانون نامۀ اسلام است به امامان علیهم السلام اختصاص داد و فرمود: «باطن قرآن را براى شما بيان نمی کند و تفسيرش را برايتان روشن نمی نمايد مگر اين کسى که دست او را می گيرم».

گام 7: پيامبر صلی الله علیه و آله قبل از اعلام «مَن كُنتُ مَولاهُ...» به تعيين شخصِ پرچم دارِ ولايت پرداخت تا کسى خيال نکند ولايت يک مسئلۀ کلى است که بر مصداق هاى مختلف قابل تطبيق باشد، بلکه اعلان ولايت و تعيين مصداق آن هر دو از سوى خداست. در اين باره فرمود:

باطن قرآن را براى شما بيان نمی کند و تفسيرش را برايتان روشن نمی نمايد مگر اين شخصى که دست او را می گيرم... و به شما می فهمانم که: «هر کس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست»، و او على بن ابی طالب برادر و جانشين من است.

گام 8: اعترافى دربارۀ ولايت پيامبر صلی الله علیه و آله لازم بود تا به فهميدن معناى «مولى» اقرار کنند، و با اقرار به آن راه فرارى از پذيرفتن «ولايت امامان» نداشته باشند! اين بود که قبل از جملۀ «مَن كُنتُ مَولاهُ...» فرمود: «چه کسى بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است»؟ گفتند: «خدا و رسولش»!

اين اقرار 3 معنى داشت: يکى قبول صاحب اختيارىِ خدا و رسول، دوم فهميدن معناى ولايت بر اساس آيۀ ﴿النَّبِىُّ اَولى بِالمُؤمِنينَ

ص: 16

مِن اَنفُسِهِم﴾ (1) سوم اين که ولايت امامان غدير ادامۀ ولايت خدا و رسول است.

روشنگرى دربارۀ ابعاد مختلف «ولايت» در 8 گام پرداخت؛ که در واقع آثار مثبت غدير و يا عکس العمل هاى منفىِ دشمنان بود:

دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا﴾، و فرمودى: ﴿اِنَّ الدّينَ عِندَ اللّهِ الاِسلامُ﴾، و فرمودى: ﴿وَ مَن يَبتَغِ غَيرَ الاِسلامِ دينا فَلَن يُقبَلَ مِنهُ﴾.

«اکمال دين» به معناى نهايى بودنِ آن و آخرين درجۀ ديانتى است که خدا از بشر خواسته است. «اتمام نعمت» بدين معناست که ولايت بالاترين نعمت الهى براى انسان هاست، و آن چه خدا قبل و بعد از آن به بشر داده و می دهد به عظمت نعمت ولايت نمی رسد.

«رضايت ربّ» به معناى آخرين درجه از اهداف خدا براى خلقش است، که اين رضايت 3 متعلق دارد: «اسلام، دين، شما»!! براى اين که ارتباط اين سه روشن شود دو آيۀ مذکور را ضميمه فرمود، بدين معنى که همه انبيا دينى جز اسلام نياورده اند و نزد خدا دينى جز اسلام نيست و کمال دينِ همۀ پيامبران در روز غدير است. پيامبر صلی الله علیه و آله لازمۀ آيۀ اکمال را اعتقاد به همۀ 12 امام علیهم السلام اعلام کرده فرمود:

خداوند دين شما را با امامت او کامل نمود. پس هر کس اقتدا نکند به او و به کسانى که جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عزوجل، چنين کسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمی خواهند بود.

اين تأکيد پيامبر صلی الله علیه و آله بر لزوم اعتقاد به همۀ دوازده امام علیهم السلام و عدم امکان حذف حتى يکى از ايشان از سلسلۀ امامت، در نيمۀ دوم سخن در 17 فراز مکررا مطرح شده است:

ص: 19

1. هر کس اقتدا نکند به او و به کسانى که جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت... در آتش دائمی خواهد بود.

2. وصىِّ شما بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

3. نسل هر پيامبرى از صلب خود اوست، ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

4. نور از جانب خداوند عزوجل در من و سپس در على بن ابی طالب و سپس در نسل او تا مهدى قائم نهاده شده است.

5. على است توصيف شده به صبر و شکر، و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

6. من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه می سپارم.

7. من راه مستقيم خداوند هستم که شما را به پيروى آن امر نموده، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او هستند که امامان هدايت اند.

8. اين سوره (حمد) درباره من نازل شده، و به خدا قسم دربارۀ ايشان (امامان) نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص دربارۀ آنان است.

9. بدانيد که من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد که من پدر آنانم و آن ها از صلب او به وجود می آيند.

10. او و جانشينانى که از فرزندان من هستند از آن چه سؤال کنيد به شما خبر می دهند.

ص: 20

11. من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اينکه قبول کنيد آن چه از طرف خداوند عزوجل دربارۀ اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام که آنان از نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است که فقط در آن ها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است.

12. قرآن به شما می شناساند که امامان بعد از على فرزندان او هستند، و من هم به شما شناساندم که آنان از نسل من و از نسل اويند.

13. پروردگارم مرا مأمور کرده که از زبان شما اقرار بگيرم دربارۀ آن چه منعقد نمودم براى على اميرالمؤمنين و امامانى که بعد از او می آيند و از نسل من و اويند، چنان که به شما فهماندم که فرزندان من از صلب اويند.

14. پس همگى بگوييد: «ما شنيديم و اطاعت می کنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود می آوريم دربارۀ آن چه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى دربارۀ امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى که از صلب او به دنيا می آيند.

15. تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى دربارۀ على اميرالمؤمنين و امامانى که گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان که خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

16. با خدا بيعت کنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت کنيد، به عنوان امامتى که در نسل ايشان باقى است.

17. هر کس خدا و رسولش و على و امامانى را که ذکر کردم اطاعت کند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

ص: 21

3. براى دشمن شناسى غدير انواع آنان را در 7 گروه معرفى فرمود:

خداوند عزوجل ما را بر کوتاهى کنندگان و معاندان و مخالفان و خائنان و گناهکاران و ظالمان و غاصبان از همۀ عالميان حجت قرار داده است.

اگر اين دشمنان را درجه بندى کنيم از شديدترين آنان يعنى غاصبينِ حقّ غدير آغاز می شود، و سپس به ظالمين دربارۀ غدير می رسد. آن گاه نوبت کسانى است که نسبت به صاحبان ولايت عناد و کينه دارند. مرحلۀ بعد خائنين نسبت به غديرند. پس از آن مخالفان هستند که غدير را قبول ندارند. سپس کسانى که آن را پذيرفته اند اما در مقام عمل عصيان می کنند. آخرين مرحله اهل غديرند که در انجام وظيفۀ خود نسبت به آن کوتاهى می نمايند.

4. با اشارۀ به آيۀ 144 سوره آل عمران به مردم فهماند که همۀ شما در معرض لغزش دربارۀ غدير و دشمنى با آن هستيد، تا آن جا که ممکن است از اعتقاد به آن باز گرديد!! اين هشدار شديد را چنين فرمود: «آيا اگر من بميرم يا کشته شوم شما عقبگرد می نماييد»؟

1. شک در ايمانشان راه نمی يابد.

2. ايمانشان را با ظلم نمی پوشانند.

3. با دشمنان خدا و رسول دوست نمی شوند.

4. حزب خدا هستند.

5. خدا از آنان راضى است.

6. خدا آنان را تأييد می کند.

7. مغفرت و اجر بزرگ براى آنان است.

8. ملائکه به استقبالشان می آيند.

9. با امن و سلامتى وارد بهشت می شوند.

پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبه با تصريح به «صحيفه» فرمود: ﴿اَلا اِنَّهُم اَصحابُ الصَّحيفَة﴾، و سپس قطع ارتباط خود با آنان و ياران و پيروان و مؤيدين ايشان را اعلام کرد.

7. هدايت يافتۀ محکم بنيان.

8. بر ضد او کمک نمی شود.

9. امين خدا بر نهان و آشکارش.

10. حجت آخر و باقى خداوند.

11. ولىّ خدا در زمين.

12. حکم کنندۀ خدا بين خلقش.

1. هيچ حقى نيست مگر همراه او.

2. بالا برندۀ آيات الهى.

3. يارى دهندۀ دين خدا.

4. غالب بر اديان.

5. غالب بر هر قبيله اى از اهل شرک و هدايت کنندۀ آنان.

6. حق خداوند را می گيرد.

7. حق ما (اهل بيت) را می گيرد.

8. گيرندۀ انتقام همۀ خون هاى اولياء خدا.

3. من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست دهم بر اين که قبول کنيد آن چه از طرف خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام.

با خدا بيعت کنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت کنيد، به عنوان امامتى که در نسل ايشان باقى است.

نتيجه اين که بيعت غدير با همۀ امامان غدير است؛ چه براى کسانى که در زمان امامان قبلى يا بعدى باشند يا نباشند. در واقع بيعت غيابی با امامانى است که بر اساس غدير همه بايد معتقد به امامت آنان باشند. در نتيجه بيعت با هر يک از امامان علیهم السلام مساوى با بيعت با خداست، چرا که به نيت نيابت آنان از سوى خداوند و به قصد امر الهى به امامتشان با آنان بيعت می کنيم.

3. با خدا بيعت کنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت کنيد، به عنوان امامتى که در نسل ايشان باقى است.

پيامبر صلی الله علیه و آله در کنار بيعت از مردم خواست پيام غدير را برسانند تا ضامن بقاى آن باشد. در اين باره از مردم خواست بگويند: «ما اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندان و فاميلمان می رسانيم».

هم چنين به آيندگانِ غدير اعلان کرد که بيعت زبانى از آنان مورد قبول است و نيازى به بيعت با دست نيست، آن جا که فرمود: «هر کس توانست با دست بيعت می نمايد و گرنه با زبانش اقرار کرده است».

3. خدا را شاهدى عادل بر بيعت غدير اعلام کرد، و در اين باره از مردم خواست که بگويند: «خدا را بر آن شاهد می گيريم و خداوند در شاهد بودن کفايت می کند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى».

4. مجازات عهد شکنان و بی تفاوتان نسبت به بيعت غدير را و نيز جزاى وفاداران به آن را با خدا قرار داد و فرمود: «خداوند بيعت شکنان را هلاک و وفاداران را مورد رحمت قرار می دهد».

من رسانيدم آن چه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر هر حاضر و غايب، و بر همۀ کسانى که حضور دارند يا ندارند، به دنيا آمده اند يا نيامده اند.

ب. با يک فرمان همه را در تبليغ غدير مشارکت داد و فرمود: ﴿فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ وَ الوالِدُ الوَلَدَ اِلى يَومِ القِيامَةِ﴾: «پس حاضران به غايبان و پدران به فرزندان تا روز قيامت برسانند». در ادامۀ اين فرمان ابلاغ غدير را به عنوان رأس امر به معروف يک واجب همگانى اعلام کرد.

ج. از مردم خواست دربارۀ ابلاغ غدير به آن حضرت قول دهند و خدا را بر آن شاهد بگيرند و چنين بگويند: «ما اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندان و فاميلمان می رسانيم، و خدا را بر آن شاهد می گيريم».

ص: 36

کند. 42 قرينه حاليه از شرايط حاکم بر فضاى سخنرانى غدير به دست آمده، که مجموع آن ها فضايى را در اذهان مستمعين آن روز و هر کسى که داستان کامل غدير را در طول تاريخ بشنود ايجاد می کند، که براى فهميدن منظور پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبه کفايت می کند. اکنون قرائن حاليۀ خطبه را در 4 دسته می آوريم: وقايع قبل از خطبه، فضاى حاکم بر خطبه، وقايع بين خطبه، وقايع بعد از خطبه.

يعنى جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ...» معنايى جز خلافت و امامت و در دست گرفتن امور مردم نمی تواند داشته باشد.

آن چه از علم و ميراث علوم انبياى قبل از تو و اسلحه و تابوت (صندوق) و آن چه از نشانه های پيامبران نزد توست به وصى و خليفۀ بعد از خود تسليم نما.

يادگارهاى انبياء علیهم السلام صحف آدم و نوح و ابراهيم علیهم السلام و زبور داود علیه السلام و تورات و انجيل، و عصاى موسى علیه السلام و انگشتر سليمان علیه السلام و بيش از پنجاه ميراث ارجمند است، که پيامبر صلی الله علیه و آله در روز چهاردهم ذى الحجه در مکه قبل از حرکت به سوى غدير جلسۀ خصوصى تشکيل داد و آن ودايع الهى را به على علیه السلام تحويل داد، و اين ماجرا را همۀ مردم متوجه شدند.

کودکان خود را نيز آورده بودند، و حتى زنان باردارى آمده بودند که برخى از آنان در اين سفر وضع حمل نمودند!

ب. قبايل و نژادهاى مختلفى که اين جمعيت عظيم را تشکيل می داد، و زبان هاى متفاوت آن ها حتى از نظر لهجه قابل توجه بود. از يک سو با توجه به تقسيمات قبيله اى در آن زمان، طوايف بزرگى به طور دست جمعى در حجة الوداع شرکت کرده بودند. جمع 120000 نفرىِ غدير مردمانى از قبايل گوناگون از مناطق مختلف بودند، و تا آن روز چنين جمع متفاوتى از نظر قبيله اى در يک جا جمع نشده بودند.

ج. از کشور ها و شهر ها و روستا ها و چادر نشينان مختلفى در جمع غدير حاضر بودند، که تا آن روز با اين تنوع در برابر منبر حضرت حضور نداشتند. از يک سو گذشته از اهالى مکه و مدينه، مردمانى از نجد گرفته تا کشورهاى يمن و حضرموت و عمان و سودان و مصر و ايرانيانى مانند سلمان حاضر بودند.

از سوى ديگر حاضران از شهرهاى مختلفى آمده بودند. عده اى از شهرها و آبادى هاى شمال و شرق و غرب مدينه آمده بودند. بين راه مدينه تا مکه- از راست و چپ جاده- جمعيت انبوهى از شهرها و روستاها و چادرنشينان به کاروان پيامبر صلی الله علیه و آله پيوسته بودند. اهالى مکه و اطراف آن از سمت طائف در شرق و جدّه در غرب، و کسانى که از آن سوى درياى سرخ در آفريقا از شهرها و آبادى هاى حبشه و سودان و غير آن براى حج آمده بودند، جمعيت هاى ديگرى بودند که به سيل حاضران غدير افزوده شدند. تنوع ديگر اجتماع روستانشينان و شهر نشينان کنار يکديگر بود.

ص: 43

د. سياه پوستان و سفيد پوستان و طبعاً رنگين پوستان مختلفى که هر يک متعلق به منطقه و کشورى بودند، در غدير حاضر شدند، که تساوى حقوق بشر نسبت به غدير را نشان می داد.

ه. طبق عُرف آن زمان عده اى برده و غلام و کنيز بودند، ولى در برابر منبر غدير هيچ تفاوتى بين آنان و صاحبانشان وجود نداشت، و همه مخاطبِ پيامِ ولايت و موظف در برابر اوامر الهى دربارۀ خلافت بودند.

و. سوابق متفاوت حاضرين غدير در مسلمان شدن و يارى اسلام، جمعى بی سابقه را کنار هم گرد آورده بود. از يک سو شامل اولين مسلمانانى می شد که در مکه اسلام را پذيرفتند و پس از سيزده سال سختى با پيامبر صلی الله علیه و آله هجرت کردند و حضرت در غدير با عنوان «مهاجرين» از آنان ياد کرد. از سوى ديگر شامل «انصار» می شد که در شهر مدينه به پيامبر صلی الله علیه و آله و يارانش پناه دادند و «تابعين» که در مراحل بعد به اسلام ملحق شدند.

از سوى ديگر شامل اولين مدافعان اسلام در جنگ هاى بدر و احد و خندق می شد، تا آنان که در خيبر و حنين و جنگ هاى ديگر مشارکت داشتند. در کنار سابقه داران، کسانى بودند که در سال فتح مکه از ترس شمشير مسلمان شده بودند و حتى بعضى در حجة الوداع اسلام آوردند!

ص: 44

بودند که از روز اول منافقانه مسلمان شدند، و کم کم روح نفاق بين مسلمانان جان گرفت. آبيارى اين نفاق را عواملى مانند تعصبات جاهلى، و عُقده های باقی مانده از جنگ هاى بدر و اُحد و حُنين و خيبر و مطامع دنيوى و حسد هاى نهفته باعث شد.

انتخاب اين مکان به معناى پيش بينى همۀ لوازم مجلسى براى امرى عظيم بود.

ج. انتخاب مکانى قبل از جدا شدن جادۀ مدينه از جاده عراق و شام و مصر و قبل از متفرق شدن مسافران آن روز، و اجراى مراسم و ايراد سخنرانى قبل از رسيدن به تقاطع جاده ها، از قرائنى بود که بار ديگر توجه مسافران را به موضوعى بسيار مهم جلب نمود.

د. با آن که مردم گمان می کردند پس از توقفى کوتاه و با پايان خطابه از غدير حرکت خواهند کرد و هر کس راهى شهر و ديار خود خواهد شد، اما اعلام سه روز توقف در غدير نشان داد آن چه در خطبه اعلام می شود مطلب مهمی است که سه روز توقف براى بيعت لازم دارد.

ثالثاً: آنان خارهاى زير درختان را کندند و سنگ هاى ناهموار را جمع کردند و زير درختان را جارو زدند و آب پاشيدند. سپس شاخه های پايين آمده درختان را- که تا نزديکى زمين آمده بود- قطع کردند. بعد از آن در فاصله دو درختِ وسط، روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا هم سايبانى از آفتاب باشد و هم جايگاه را زيبا نمايد.

رابعاً: در زير سايبان بناى منبرى از سنگ را تدارک ديدند. ابتدا با جمع آورى سنگ هاى بزرگ و کوچک، آن ها را روى هم چيدند و شبه منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند. سپس از رواندازهاى شتران و ساير مرکب ها کمک گرفتند و بناى آن را تکميل کردند. در مرحلۀ بعد پارچه اى براى زيبايى از بالا تا پايين منبر انداختند.

خامساً: آنان منبر را طورى برپا کردند که نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر صلی الله علیه و آله هنگام سخنرانى مُشرِف بر همۀ مردم باشد به طورى که همه جمعيت 120000 نفرى آن حضرت را ببينند.

تاريخ انبيا و گذشتۀ 1400 سالۀ اسلام بلکه بين همۀ سخنرانى هاى جهان در آورد، که آن ها را برمی شماريم: (1)

1. از آغاز سخنرانى دو نفر- يعنى پيامبر و اميرالمؤمنين علیهما السلام- با هم بر فراز منبر ايستاده اند. اين منظره آن گاه بيش تر جلب توجه کرد که ديدند على علیه السلام يک پله پايين تر و احتراما متمايل به سمت پيامبر صلی الله علیه و آله است، و آن حضرت دست بر شانۀ على علیه السلام گذاشته است. جالب تر اين که تا آخر سخنرانى حالت ايستاده را حفظ کردند. اين شکل استثنائى خطابه قرينۀ خوبی براى فوق العاده بودن سخن و فهميدن معناى «مولى» بود.

2. پيامبر صلی الله علیه و آله در آغاز سخن اعلام کرد که اين سخنرانى بر اساس امتثال امر خداوند در يک آيۀ صريح قرآن با لحنى شديد است. آن گاه آيۀ ﴿يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ...﴾ را تلاوت فرمود و تصريح کرد که منظور خدا ابلاغ مسئلۀ ولايت است و علت شديد اللحن بودن آن نيز همين جهت است. با اين آغاز وقتى پيامبر صلی الله علیه و آله به «مَن كُنتُ مَولاهُ...» رسيد معناى آن براى همه کاملاً روشن بود.

3. پيامبر صلی الله علیه و آله در اواسط خطبه رسما اعلام کرد که تصميم به يک کار غير عادى در مراحل بعدى سخن دارد، و آن اين که على علیه السلام را بر سر دست بلند کند و صاحب اختيارى او را اعلام کند. اين کار همه را متوجه عظمت مطلبی نمود که بنا بود با اين حالت خاص گفته شود.

ص: 49

4. دقيقاً بعد از آن که پيامبر صلی الله علیه و آله اعلام کرد می خواهد اميرالمؤمنين علیه السلام را معرفى کند و قبل از آن که حضرت را بر سر دست بلند کند و «مَن كُنتُ مَولاهُ...» را بگويد، سؤالى را از همۀ آن جمعيت صد و بيست هزار نفرى درباره صاحب اختيارى خود نسبت به آنان پرسيد و فرمود: «اى مردم، چه کسى بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است»؟ گفتند: «خدا و رسولش». يعنى وقتى معناى «مولى» دربارۀ خدا و من واضح است دربارۀ على علیه السلام نيز همان است.

5. لحظاتى که سخنرانى غدير به اوج خود رسيده بود، در حالى که اميرالمؤمنين علیه السلام يک پله پايين تر از پيامبر صلی الله علیه و آله بر فراز منبر ايستاده بود، آن حضرت خم شد و دو بازوى على علیه السلام را گرفت و او از جا بلند کرد و آن قدر بالا آورد که پاهاى آن حضرت به زانوى پيامبر صلی الله علیه و آله رسيد، و اين گونه براى لحظاتى او را بالا نگه داشت و به مردم نشان داد و سپس او را بر پلۀ منبر پايين آورد. اين کار پيامبر صلی الله علیه و آله بزرگ ترين قرينۀ حاليه در خطابۀ غدير بود که همه را در برابر يک عمل مفهومی براى فهماندن معناى «مولى» قرار داد.

6. پيامبر صلی الله علیه و آله در حال بلند کردن على علیه السلام نقطۀ اصلى خطبه را بر زبان آورد که براى هميشه تاريخ سمبل غدير و آينۀ تمام نماى آن شد، آن گاه که فرمود: ﴿اَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ﴾: «بدانيد که هر کس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست». گفتن اين جمله در آن حالت شکى باقى نگذاشت که منظور پيامبر صلی الله علیه و آله از برپايى مراسم غدير و ايراد خطبه و از گفتن جملۀ «مَن كُنتُ مَولاهُ...» چه بود.

ص: 50

7. نزول وحى در هنگام سخنرانىِ پيامبر صلی الله علیه و آله بی سابقه بود. حضرت در همان لحظه اعلام «مَن كُنتُ مَولاهُ...» نازل شدن آيۀ خاص درباره ابلاغ پيام غدير را چنين اعلام کرد:

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را دربارۀ او نازل کردى: ﴿اَليَومَ اَکمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا﴾.

8. پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبۀ غدير سوره حمد را به طور کامل قرائت کرد که در نماز خوانده می شود، و اعلام کرد که «صراط مستقيم» و «صِراطَ الَّذينَ اَنعَمتَ عَلَيهِم» فقط دوازده امام علیهم السلام هستند. يعنى «مولى» در غدير نشان دهندۀ صاحب صراط مستقيم و هدايت کننده به آن است.

9. پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبه سخن را به جريان ضد غدير کشاند، به گونه اى که اگر کسى نوع دشمنى اهل صحيفه با غدير را می دانست به خوبی می فهميد منظور از مولى در غدير چه بوده است. در اين باره فرمود: «بعد از من امامانى خواهند بود که به آتش دعوت می کنند»، و سپس فرمود: «بدانيد آنان اصحاب صحيفه هستند»! از اين عبارت براى همه روشن شد که کلمۀ «صحيفه» اشاره به ماجرايى خاص است که در آن نوشته اى و قراردادى بين افرادى بر ضد غدير امضا شده است.

10. مطرح کردن قيام حضرت مهدى علیه السلام در خطبۀ غدير از قوى ترين قرائن بر معناى «صاحب اختيارى» در کلمۀ «مولى» است، زيرا معناى

ص: 51

«مولى» آن است که صاحب اختيارِ غدير با اِعمال حکم خود بر کل عالم تسلط می يابد و صاحب اختيار جهان می شود. در اين باره فرمود:

بدانيد که آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست. اوست که کارها به او سپرده شده... اوست که غالبی بر او نيست و کسى بر ضد او کمک نمی شود. او ولى خدا در زمين و حکم کنندۀ او بين خلقش است.

فرازهاى بعدى به غلبۀ امام عصر علیه السلام بر کل زمين و قدرت او در قلع و قمع ظالمين اشاره می کند، و اين حکايت از حکومت و اختيار بر مردم دارد که خداوند به آخرين وارث ولايت عنايت می فرمايد.

11. «بيعت» که شکل ظاهرى آن دست دادن است، به معناى پيمان بستن بر سر امرى مهم است. پيامبر صلی الله علیه و آله با اعلان بيعت با دست بعد از خطابه قرينه اى بزرگ به ميان آورد که معناى «مولى» را به سمت پذيرش و تسليم و قبول شخصى در منصبی برد.

12. قبل از بيعت با دست دربارۀ غدير بيعت زبانى در اواخر خطبه انجام شد، که نشان داد «مولى» با معناى دقيقش مورد پيمان قرار گرفته و همۀ مردم متن يک صفحه اى عهدنامۀ غدير را تکرار کردند. در اين پيمان بايد ميثاقى دربارۀ «امامت و امامان» می بستند! اطاعت و تسليم و انکار نکردن آنان ابعاد ديگرى بود که به تشريح معناى مولى کمک می کرد.

13. تأکيد پيامبر صلی الله علیه و آله در خطبه بر ادا کردن وظيفۀ خود و بر ابلاغ کامل ولايت، حاکى از اطمينان آن حضرت از ابلاغ معناى «مولى» در حدى است که از فهم همۀ مخاطبين حاضر و غايب غدير مطمئن شده است.

ص: 52

14. شاهد گرفتن خداوند در خطبۀ غدير حکايت از امر عظيمی دارد که بايد از «مَن كُنتُ مَولاهُ...» فهميده شود. اين يعنى من ابلاغ را به هر قيمتى بود انجام دادم، تا آن جا که حاضرم خدا را شاهد بگيرم و شما هم خدا را شاهد بگيريد.

امر خدا و رسولش از صميم قلب و با زبان و دستانمان اطاعت می کنيم». اين بدان معنى بود که مردم می فهمند تعهد به چه مطلبی می دهند.

«خوشا به حالت اى پسر ابوطالب، اکنون مولاى من و هر مرد و زن مؤمنى شدى»! اين اعترافِ عمر 5 نکته براى معناى «مولى» دارد: اولاً: آوردن متعلَّق ولايت يعنى «مرد و زن مؤمن» و افزودن کلمه «كُلّ» که عموميت را می رساند. ثانياً: استفاده از کلمۀ «مولى» به معنايى که در خطبه آمده که «صاحب اختيارى» است. ثالثاً: کلمۀ «اَصبَحتَ» دلالت بر اتفاق جديدى است که با غدير و «مولى» افتاده است. رابعاً: تبريک گفتن آن هم با تعبير «بَخٍ بَخٍ»، گوارايى اين اعتراف را مضاعف می نمايد. خامساً: چنين کارى از کسى چون عمر که قبلاً سخن معترضانه گفته، به معناى پس گرفتن اعتراض خود و تسليم در مقابل معناى مولى است.

حسن، و سپس حسين، و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يکى پس از ديگرى خواهند بود...».

به خدا قسم روزى مانند امروز هرگز نديدم. چقدر کار پسر عمويش را مؤکد نمود! براى او پيمانى بست که جز کافر به خدا و رسولش يا منافق آن را بر هم نمی زند. واى بر کسى که پيمان او را بشکند.

وقتى به پيامبر صلی الله علیه و آله خبر دادند فرمود: «او جبرئيل بود! پيمان ولايتى را براى شما مطرح کرد که اگر آن را بر هم زنيد يا در آن شک نماييد روز قيامت من خصم شما خواهم بود».

تکرار کرد و فرمود: ﴿مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ﴾، و سپس فرمود: ﴿اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ﴾.

همۀ اين گفتگو ها طبق دستور حضرت در آن ورقه ثبت گرديد و قرينۀ حاليه ديگرى بر معناى «مولى» شد.

﴿شاعَ ذلِكَ فِى البِلادِ﴾: يعنى «خبر برنامۀ غدير در شهر ها منتشر شد». شکى نيست که همۀ خبر در کلمۀ «مولى» و تعيين جانشينان پيامبر صلی الله علیه و آله متمرکز بوده که خبر آن اهميت پيدا کرده و کشور هاى همجوار و قدرت هاى موازى اسلام فورا خبر آن را دريافت کرده اند.

و پيامبرش که شما را مخاطب قرار داده، و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى که خدا و رسولش را ملاقات خواهيد کرد.

9. حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و امامان حلال کرده باشند، و حرامی نيست مگر آن چه خدا و رسولش و امامان بر شما حرام کرده باشند.

10. اى مردم، از على به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى برمگردانيد و از ولايت او سر باز نزنيد.

11. او را قبول کنيد که خداوند او را منصوب نموده است.

12. او از طرف خداوند امام است.

13. هر کس ولايت او را انکار کند خداوند هرگز توبه اش را نمی پذيرد و او را نمی بخشد.

14. هر کس در يکى از امامان شک کند در همۀ آنان شک کرده است، و شک کننده دربارۀ ما در آتش است.

15. بدانيد که جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده و می گويد: «هر کس با على دشمنى کند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد».

16. به خدا قسم، باطن قرآن را براى شما بيان نمی کند و تفسيرش را برايتان روشن نمی کند مگر اين شخصى که دست او را می گيرم و او را به سوى خود بالا می برم و بازوى او را می گيرم و با دو دستم او را بلند می کنم و به شما می فهمانم که: هر کس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست، و او على بن ابی طالب برادر و جانشين من است.

ص: 66

17. ولايتِ او از جانب خداوندِ عزوجل است که بر من نازل کرده است.

18. بدانيد که آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاکمان او در زمين هستند.

19. بدانيد اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. بدانيد اميرالمؤمنين بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست.

20. اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، و جانشين من در امتم بر آنان که به من ايمان آورده اند، و جانشين من در تفسير کتاب خداوند عزوجل و دعوت به آن، و عمل کننده به آن چه او را راضى می کند، و جنگ کننده با دشمنان خدا و دوستى کننده بر اطاعت او و نهى کننده از معصيت او. اوست خليفۀ رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت کننده از طرف خداوند.

21. پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را دربارۀ او نازل کردى: ﴿اَلْيَومَ اَکمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ ديناً﴾: «امروز دين شما را برايتان کامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم». اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او کامل نمود.

22. پس هر کس اقتدا نکند به او و به کسانى که جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عزوجل، چنين کسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمی خواهند بود.

ص: 67

23. پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيّتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

24. اى مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه می سپارم.

25. به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور می گيرند. خداوند غاصبين و تعدى کنندگان را لعنت کند.

26. اى مردم، خداوند مرا امر و نهى نموده، و من هم به امر الهى على را امر و نهى نموده ام، و علم امر و نهى نزد اوست. پس امر او را گوش دهيد تا سلامت بمانيد، و او را اطاعت کنيد تا هدايت شويد و نهى او را قبول کنيد تا در راهِ درست باشيد، و به سوى مقصد و مراد او برويد و راه ای بيگانه شما را از راه او منحرف نکند.

27. من راه مستقيم خداوند هستم که شما را به پيروى آن امر نموده، و سپس على بعد از من، و سپس فرزندانم از نسل او که امامان هدايت اند، به حق هدايت می کنند و به يارى حق به عدالت رفتار می نمايند.

28. بدانيد که من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند.

29. بدانيد که آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست.

30. او (مهدى) ولى خدا در زمين و حکم کنندۀ او بين خلقش و امين او بر نهان و آشکارش است.

31. بدانيد که حلال و حرام بيش از آن است که من همۀ آن ها را بشمارم و معرفى کنم و بتوانم در يک مجلس به همۀ حلال ها

ص: 68

دستور دهم و از همۀ حرام ها نهى کنم. پس مأمورم که از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اين که قبول کنيد آن چه از طرف خداوند عزوجل دربارۀ اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام که آنان از نسل من و اويند، و آن موضوع امامتى است که فقط در آن ها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى که خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات کند.

32. قرآن به شما می شناساند که امامان بعد از على فرزندان او هستند، و من هم به شما شناساندم که آنان از نسل من و از نسل اويند.

33. پس همگى چنين بگوييد: «ما شنيديم و اطاعت می کنيم و راضى هستيم و سر تسليم فرود می آوريم دربارۀ آن چه از جانب پروردگار ما و خودت به ما رساندى دربارۀ امر امامتِ اماممان على اميرالمؤمنين و امامانى که از صلب او به دنيا می آيند».

34. تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى دربارۀ على اميرالمؤمنين و امامانى که گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان که خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

35. با خدا بيعت کنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت بيعت کنيد، به عنوان امامتى که در نسل ايشان باقى است.

36. هر کس خدا و رسولش و على و امامانى را که ذکر کردم اطاعت کند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

37. کسانى که براى بيعت با او و قبول ولايت او و سلام کردن به عنوان «اميرالمؤمنين» با او، سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

ص: 69

بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام کنم که على بن ابی طالب برادرِ من و وصى و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است.

جالب تر اين که 4 بار ديگر در هنگام قرائت آيۀ تبليغ در خطبه به موضوع آن يعنى حق على علیه السلام و خلافت او اشاره نموده بود:

1. اِن لَم اُبَلِّغ ما اَنزَلَ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلىٍّ فَما بَلَّغتُ رِسالَتَهُ.

2. بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ فى عَلىٍّ، يَعنى فِى الخِلافَةِ لِعَلِىِّ....

3. اَن اُبَلِّغَ ما اَنزَلَ اللّهُ اِلَىَّ فى حَقِّ عَلىٍّ.

4. بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ فى حقِّ عَلىٍّ.

د. در فراز بعد به شرح شرايط نزول آيه و وقايع پشت پردۀ آن پرداخت و اذيت هاى منافقين را يادآور شد و فرمود:

من از جبرئيل درخواست کردم از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا از کمی متقين و زيادى منافقين و فساد ملامت کنندگان و حيله های مسخره کنندگانِ اسلام اطلاع دارم...

هم چنين به خاطر اين که منافقين بارها مرا اذيت کرده اند تا آن جا که مرا «اُذُن» (گوش دهنده بر هر حرفى) ناميدند... به خدا قسم من در کار آنان با بزرگوارى رفتار کرده ام.

ه. در مرحلۀ نهايى لزوم و وجوب ابلاغ «مَن كُنتُ مَولاهُ...» را بر اساس آيۀ تبليغ اعلام کرده فرمود:

ص: 71

بعد از همۀ اين ها، خداوند از من راضى نمی شود مگر آن چه در حق على بر من نازل کرده ابلاغ نمايم.

ه. دستور خاص خداوند در اين ولايت و ارتباط مستقيم آن با خداوند نکتۀ ديگرى بود که حضرت در اين باره فرمود: «ولايتِ او از جانب خداوندِ عزوجل است، که بر من نازل کرده است».

1. «اَلا» لفظ هشدار دهنده است.

2. «فاء» (اَلا فَمَن كُنتُ...) به معناى نتيجه گيرى از جمله قبل است. يعنى هر کس معناى صاحب اختيارى خدا و رسول را می فهمد نتيجه اش را در اين جمله يعنى در ولايت على علیه السلام نيز جارى کند.

3. «كُنتُ» به معناى «بوده ام». يعنى وقتى پذيرفتيد من صاحب اختيار شما بوده ام پس در ولايت على علیه السلام هم شک به دل راه ندهيد.

4. «مَولاهُ» قرينه اى صريح است که می گويد: دقيقاً لفظ «مولى» را که براى مقام على علیه السلام به کار می برم براى خود نيز همان را به کار می گيرم تا تطابق صد در صد در فهم اين کلمه به وجود آيد.

5. «فاء» (فَهذا عَلِىٌّ مَولاهُ) نشانۀ ترتيب اثر بر کلماتى است که در جملۀ شرطى اول (يعنى: مَن كُنتُ مَولاهُ) به کار رفته و قرينۀ لفظىِ واضحى بر مفهوم ولايت است که در آن مطرح شده است.

6. «هذا» اشاره به شخصى است که صاحب مقام ولايت است، و معناى «مولى» را از ترجمه هايى مانند مسئوليت و رهبرى و امثال آن جدا می کند و نشان می دهد جز شخص تعيين شده هيچ کس نمی تواند صاحب چنين مقامی باشد.

7. «عَلِىٌّ» قرينۀ مقاليۀ ديگرى براى تعيين شخص «مولى» است.

8. «مَولاهُ» تکرار دقيق همان لفظى است که دربارۀ پيامبر صلی الله علیه و آله به کار رفته و همان معنى را براى «مولى» به اين لفظ منتقل می کند.

يک نگاه و جملات آيه در نگاه ديگر و کلمات آيه در جلوه ديگر 3 نوع قرينۀ مقاليه بودند که به فهم معناى «مولى» کمک می کردند. کلام حضرت در اين باره چنين است:

خدايا، اين آيه را دربارۀ وليت على هنگام بيان اين مطلب و منصوب کردنت او را در چنين روزى نازل کردى: ﴿اَليَومَ اَکمَلتُ لَكُم دينَكُم...﴾: «امروز دين شما را برايتان کامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم».

در اين فراز 5 قرينۀ مقاليه قابل توجه است که ما را در فهميدن معناى «مولى» در خطبه غدير يارى می کند:

1. «اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنزَلتَ الآيَةَ...» يعنى دقيقا پس از گفتن «مَن كُنتُ مَولاهُ...» چنين آيۀ عظيمی نازل شده است.

2. «فى عَلىٍّ» تصريح است به اين که آيۀ دربارۀ «على علیه السلام» است و دربارۀ آن حضرت مطلب قابل توجهى در آيه اعلام شده است.

3. «وَليِّكَ» با به کار گرفتن کلمۀ «وَلِىّ» بار ديگر معناى «مولى» در ذهن ها تازه می شود و اين که نکتۀ کمال و تمام در ولايت است.

4. «عِندَ تَبيينِ ذلِكَ» دلالت می کند که هيچ ابهامی در کلمۀ «مولى» باقى نمانده و پيامبر صلی الله علیه و آله ابلاغ کامل در تفهيم معناى «مولى» را به انجام رسانده، و همه معناى آيه را به وضوح فهميده اند.

5. «عِندَ... نَصبِكَ اِيّاهُ» واضح ترين کلمه براى فهم لفظ «مولى» است که به منصوب کردن على علیه السلام ترجمه شده، و کمال دين و تمام نعمت و رضايت رب هم بر اساس همين اتفاق افتاده است.

ص: 75

«اَلا» لفظ هشدار و اولين قرينۀ اين جمله است. «اِنَّهُم» ضميرِ جمع دارد که به چند جمله قبل باز می گردد که در آن حاکمان بعد از پيامبر صلی الله علیه و آله مطرح شده اند، اشاره به اين که گروهى برنامه هايى را تدارک ديده اند، که از آن ها به «اصحاب» تعبير شده است. «الصَّحيفَةِ» تصريح به اين است که بين آنان نوشته اى بوده است.

اين مجموعه کلمات نشان داد که دشمنان معناى «مولى» را به خوبی دريافته اند، که اين چنين براى مبارزه با آن قرارداد امضا کرده اند و مجهز شده اند. اگر معنايى غير از «صاحب اختيارى» داشت پس چرا در صحيفۀ خود نوشتند: «خلافت را از اهل بيت پيامبر دور کنيم»!! (1)

ثالثاً: اين دست دادن را معنى کرد که بر سر چه چيزى است آن جا که فرمود: ﴿عَلى بَيعَتِهِ وَ الاِقرارِ بِهِ﴾، يعنى به عنوان بيعت با او و اقرار به مقام جديد او.

رابعاً: دست دادن با على علیه السلام را با عبارت «مُصافَقَتِهِ بَعدى» مطرح کرد. اين يعنى مسئلۀ «مولى» آن قدر مهم است که فقط دست دادن با من در اين باره کافى نيست، بلکه بايد به خودِ على علیه السلام که صاحب اين منصب است نيز قول وفادارى دهيد.

خامساً: عظمت اين بيعت را تا آن جا بالا برد که فرمود: ﴿اَلا وَ اِنّى قَد بايَعتُ اللّهَ وَ عَلِىٌّ قَد بايَعَنى، وَ اَنَا آخِذُكُم بِالبَيعَةِ لَهُ عَنِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ﴾. در واقع دست مردم را در دست على علیه السلام، و دست على علیه السلام را در دست خود، و دست خود را در دست خدا قرار داد، تا معلوم شود دربارۀ کلمۀ «مولى» امر عظيمی را مورد بيعت قرار می دهند.

امامت و خلافت بود، و اين در واقع معناى «مولى» بود که بدين صورت به مخاطبين منتقل شد.

1. با کلمۀ «امام» به سردمدارانى اشاره کرده که بعد از آن حضرت مردم را به آتش دعوت می کنند، آن جا که فرموده: «بعد از من امامانى خواهند بود که به آتش دعوت می کنند». اين يعنى معناى «مولى» نيز «امام» است، با اين تفاوت که به بهشت دعوت می کند.

2. با کلمۀ «مُلک» به معناى پادشاهى از گروهِ مقابل «مولى» در غدير ياد کرده آن جا که می فرمايد: ﴿سَيَجعَلونَ الاِمامَةَ بَعدى مُلکا وَ اغتِصابا﴾. از اين تقابل می توان فهميد که معناى «مولى» حکومت بر مردم است که پادشاهى به معناى منفى و غاصبانه اش در مقابل آن قرار گرفته است.

خارجى از هر سو آمادۀ حمله بودند. در واقع حضرت به دوستان خود فهماند که من نسبت به شما بی تفاوت نيستم و آن چه از دستم بيايد برايتان انجام می دهم. نه فقط شما بلکه براى همۀ نسل هاى وفادارم تا قيامت دلسوزم و برايشان راهنما و تکيه گاه تعيين می کنم.

بدانيد که آخرينِ امامان، مهدى قائم از ماست.

بدانيد که او غالب بر اديان است.

بدانيد که او يارى دهندۀ دين خداست.

بدانيد که او خبر دهنده از پروردگارش، و بالا برندۀ آيات الهى است.

پس غدير پابرجاست تا روزى که با ظهور حضرت قائم آل محمد علیه السلام تحقق کامل آن عَمَلى شود و نشر ابعاد گستردۀ فکرىِ آن را شاهد باشيم. آن روز ما به همۀ دشمنان غدير خواهيم گفت: ننگ بر سقيفۀ شما که لذت دنيا و آخرت را از مردم گرفت و نگذاشت دنيا از روز رحلت پيامبر صلی الله علیه و آله مانند زمان حضرت مهدى علیه السلام شيرين شود.

ما غديرى بوده ايم و هستيم و خواهيم بود؛ و خطابۀ غدير را بر پرچم ولايت در بلندترين قلۀ جهان به اهتزاز در می آوريم. به انتظار می نشينيم تا موعود غدير قدم بر چشمانمان گذارد، و يک بار ديگر خطبۀ غدير را بخواند و اعماق آن را از درياى علمش برايمان تفسير کند.

ص: 87