نام این فایل ASRSR6 در 400 صفحه است

پس از 30 سال تجدید چاپ مکرر، ویرایش و صفحه بندی تغییر می کند. آخرین کار تا ساعت 20 روز یک شنبه 1403/5/14

1. طراحی صفحات عنوان

2. طراحی جلد / با اسرار فدک و اسرار مباهله سه جلد مشابه ساخته شود.

ص: 2

غدير، بالاترين فضيلت اميرالمؤمنين (عليه السلام)

. . . فقال الرجل لأميرالمؤمنين (عليه السلام): فأخبرنى بأفضل منقبة لك من رسول اللّه (صلى الله عليه و آله). فقال (عليه السلام): «نَصبُهُ ايّاىَ بِغَديرِ خُمٍّ، فَقامَ لى بِالوِلايَةِ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَجَلَّ بِأمرِ اللّه ِ تَبارَكَ وَ تَعالى».

. . . آن مرد خدمت اميرالمؤمنين (عليه السلام) عرض كرد: بالاترين فضيلت خود از پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به من خبر دهيد. حضرت فرمود: «منصوب كردن آن حضرت مرا در غدير خم كه ولايت مرا از طرف خداوند و به امر او اعلام فرمود».

(كتاب سليم: ص 903 حديث 60)

ص: 4

حضرت فاطمه معصومه (عليها السلام) حديث غدير را به سند زير نقل فرموده است:

. . . حضرت فاطمه دختر امام موسى بن جعفر (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام صادق (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام باقر (عليه السلام)، از فاطمه دختر امام زين العابدين (عليه السلام)، از فاطمه و سكينه دختران امام حسين (عليه السلام)، از اُمّ كلثوم دختر فاطمه زهرا (عليها السلام) نقل فرموده است كه مادرش حضرت زهرا (عليها السلام) دختر پيامبر (صلى الله عليه و آله) خطاب به مردم فرمود:

... أنَسيتُم قَولَ رَسولِ اللّه ِ (صلى الله عليه و آله) يَومَ غَديرِ خُمٍّ: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ؟!

. . . آيا سخن پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) را در روز غدير خم فراموش كرده ايد كه فرمود : هر كس من مولا و صاحب اختيار او هستم على مولا و صاحب اختيار اوست؟!

(عوالم العلوم: ج 11 ص 595، اَسنى المطالب (جزرى): ص 50)

ص: 5

در اين كتاب مى خوانيم:

1. زمينه واقعه غدير ··· 15

2. مراسم سه روزه در غدير خم ··· 29

3. شياطين و منافقين در غدير ··· 63

4. چكيده خطبه غدير ··· 81

5. سند و متن حديث غدير ··· 99

6. متن عربى خطبه غدير ··· 133

7. ترجمه فارسى خطبه غدير ··· 165

8. اهداف خطبه غدير ··· 199

9. عيد و جشن غدير ··· 239

10. پرونده غدير تا قيامت ··· 263

ص: 6

غدير عيد همه انسانيت است، كه در آن روز هدف نهايى از خلقت انسان بيان شد. پس آنان كه آن روز را ضايع كردند حق انسانيت را زير پا گذاشتند و حق ميليارد ها بشر را ناديده گرفتند.

غدير در روح ما و از طينت ماست. ما با غدير به دنيا آمده ايم، و با زلالش كه با جانمان آميخته به ملاقات پروردگار خواهيم رفت.

در نقطه غدير توقفى بايد، كه با حقيقت انسان سر و كار دارد، و در ابعادِ وجودىِ او مؤثر است، و تكليف دنيا و آخرتش را تعيين مى كند.

هزار و چهارصد سال است كه شيعه زلال پر بركت غدير را به پاى درختان ولايت مى افشاند، و از آن بيابانِ خشک باغ هاى پر ثمر اعتقادى و گل هاى زيباى محبت را پرورش مى دهد.

چهارده قرن است كه غدير كينه هاى دشمنان على (عليه السلام) را با برائت و لعن آنان ريشه كن نموده، و با حجتى قوى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) به دستش داده مرزهاى غدير را به روى معاندين بسته و جرئت تعرّض را از آنان سلب نموده است.

شهيدان غدير در عرصه هزار و چهارصد ساله آن، دنباله روى اولين شهيدان آن فاطمه زهرا و حضرت محسن (عليهما السلام) در مدينه و پيرو امام حسين (عليه السلام) و شهيدانش در كربلا هستند. و اين يعنى عاشورا مولود غدير و حافظ آن است؛ سنگرى رو در روى سقيفه!

در غدير چشمان پيامبر (صلى الله عليه و آله) دور دست هايى را مى نگريست كه مى بايست كشتى اسلام آن را طى كند و هدف نهايى آن به ظهور برسد؛ و آينده هايى را در نظر داشت كه گرگ هاى عقيده اسلام را از داخل مورد تعرض قرار داده اند.

اين بود كه دست على بن ابى طالب (عليه السلام) را گرفت و او را بلند كرد و از همان جا او را به همه نسل هاى تاريخ نشان داد و به عنوان جانشين خود معرفى فرمود.

ص: 8

اينک ما ميراث دار غديريم كه در قله عظمت آن به دنيا آمده ايم. امروز غدير فراتر از ديد دشمنانش آفتاب خيره كننده اى است كه بر همه جهان مى تابد، و كشتى پُرقدرتش پهنه گيتى را در مى نوردد.

غديرِ امروز دستِ غرق شدگان فتنه هاى هزار و چهارصد ساله سقيفه را به گرمى مى فشارد، و آنان را از گرداب هاى سياهِ كفر و گمراهى به سبزگونه پُرطراوت ولايت و امامت مى رساند، تا روحشان را صفايى تازه بخشد.

اى صاحب غدير! غديريان از اوج غديرت سلام مى دهند، تعظيم مى كنند، بوسه بر دستت، بر پايت، بر خاک راهت مى زنند، و در برابر مقام علىَّ تو خود را بسيار كوچک مى بينند! با قطره اشكى پر از انتظار ... سلام!

و با در نظر گرفتن آن ها پرده از علل انحراف اكثريت مسلمين از ولايت و امامت على بن ابى طالب (عليه السلام) برداشته مى شود.

جمع آورى و تنظيم اين فقراتِ تاريخ و درک ارتباط آن هاست كه به يک مسلمان مى فهماند چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن شرايط خاص - براى اتحاد مسلمين در خط ائمه معصومين (عليهم السلام) - اين خطابه مفصل را در مراسمى با شكوه ايراد فرمودند، و جانشينان خود را تا روز قيامت به طور رسمى به جهانيان معرفى كردند. هم چنين به ما مى فهماند چرا با اين همه پيش بينى باز هم مسلمانان متفرق شده اند، و يک دل و يک صدا پيرو جانشينان از پيش تعيين شده پيامبرشان نيستند!

جا دارد پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسلمانان را مورد اين سؤال قرار دهد. وجدان هر مسلمانى نيز خود را در مقابل اين خطاب مى بيند، و بر او ضرورى مى نمايد كه جريان غدير را با همه وسعت و عمقِ آن مورد مطالعه قرار دهد.

چنين انگيزه اى موجب تأليف كتاب حاضر گرديد، و ما را بر آن داشت تا موضوع «غدير» را با جزئياتش جمع آورى و به صورت نوشته حاضر تقديم نماييم.

براى اين مهم، ابتدا بايد جو حاكم بر جامعه اسلامى آن روز را مورد مطالعه قرار دهيم، و در چنان فضايى جهات اهميت واقعه غدير را بررسى كنيم؛ كه بخش اول كتاب بدان اختصاص دارد.

سپس بايد كيفيت وقوع جريان غدير را با تمام جزئياتش در نظر بگيريم، كه از خروج پيامبر (صلى الله عليه و آله) از مدينه آغاز مى شود تا آن چه حضرتش در مكه و ضمن مراسم حج به عنوان زمينه غدير فرمودند. كيفيت دعوت مردم براى حضور در غدير، خروج دست جمعى حجاج و حضور همه جانبه آنان در بيابان غدير، و آماده سازىِ زمينه هاى ظاهرى و روحى در غدير خم، شكل خطابه و خطيب و مخاطَبان و آن چه بعد از خطبه در طول سه روز در آن مكان مقدس انجام گرفت، كه شامل بيعت و تهنيت و ظهور جبرئيل و معجزه الهى است؛ همه اين ها در بخش دوم كتاب آمده است.

هم زمان با اين اقدام عظيمِ پيامبر (صلى الله عليه و آله)، منافقين و دشمنان اسلام هم مشغول توطئه و خيانت بودند و برنامه هاى ضد غدير خود را پايه ريزى مى نمودند، و براى قتل آن حضرت نقشه مى ريختند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم از برنامه هاى آنان آگاه بود و با در نظر گرفتن شرايط اجتماعى، در حد امكان اقدامات آنان را خنثى مى نمود. بخش سوم كتاب اين موضوع را پيگيرى كرده است.

در بخش چهارم محتواى خطبه غدير را به صورتِ موضوعى مطالعه مى كنيم، تا معلوم گردد اين منشور دائمى اسلام حامل چه پيام هايى است، و مطالعه متن عربى و ترجمه فارسى خطبه با بينش بيشترى صورت گيرد.

اشاره به بحث هاى علمى و استدلالى در مورد سند و متن حديث غدير بخش پنجم كتاب است. در بخش ششم متن عربىِ خطبه غدير كه با نُه نسخه مقابله شده، پس از تنظيم و اعراب گذارى تقديم مى شود، و در پاورقى هاى آن موارد اختلاف نسخه ها و توضيحات لازم ذكر مى گردد.

ص: 11

بخش هفتم ترجمه فارسى خطبه كامل مطابق با متن عربى مقابله شده است. نتيجه گيرى و تفسير گونه اى بر خطبه غدير در بخش هشتم انجام شده است.

در بخش نهم مطالبى پيرامون اهميت و چگونگى عيد و جشن غدير ذكر شده است، تا با احياى اين شعار بزرگ اسلام با امامانمان تجديد بيعت كرده باشيم.

بخش دهم نگاهى به تاريخچه غدير و آثار آن در روز شمار تاريخ اسلام در طول چهارده قرن است؛ كه ثابت مى كند اقدامات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن مقطع حساس چقدر حساب شده بوده كه اين گونه در آينده بلند مدت مسلمين مؤثر و كارساز واقع شده است.

اين ها اهداف در نظر گرفته شده در اين تأليف است، كه ان شاءاللّه در بخش هاى جداگانه اين كتاب پيگيرى خواهد شد. نتايجى كه عرضه مى شود مرهون زحمات علماى بزرگ شيعه است كه اين اسناد و مدارک را براى ما حفظ كرده اند، و متون حديثى و تاريخى آن را مورد تحقيق و تدقيق قرار داده اند.

تذكر اين نكته ضرورى است كه آن چه در ترسيم واقعه غدير آورده ايم فقط با استناد به مدارک و دقت لازم در جزئيات عبارت هاى متون بوده، و حتى يک كلمه به عنوان تخمين و تخيل و پرداخته هاى داستانى در آن به كار نرفته است.

را جمع آورى كرده اند، در سايه زحمات اين بزرگان به راحتى مى توان به اسناد و مدارک مربوط به جوانب مختلف غدير دست يافت.

پس از تكميل اين نوشته، بيش از 300 كتاب مهم كه - مستقلاً در موضوع غدير تأليف گرديده - مورد مطالعه قرار گرفت و از آن ها نيز استفاده شد. گذشته از منابع عام حديثى و تاريخى كه مراجعه شد.

اين كتاب اولين بار در هزار و چهارصد و پنجمين سال روز غدير، در سال 1415 قمرى مطابق با بهار 1374 شمسى در 244 صفحه به چاپ رسيد. پس از آن در چاپ پنجم ويرايش جديدى در آن صورت گرفت كه شامل باز يافته هاى مربوط به بخش هاى نُه گانه، مقابله متن خطبه با دو نسخه ديگر، افزودن بخش دهم با عنوان «پرونده باز غدير تا قيامت» بود و در 384 صفحه به چاپ رسيد. اكنون پس از سى سال و با سابقه 16 چاپ جمعا در تيراژ 60/000 نسخه، ويرايش جديدى در كل كتاب انجام شده و با صفحه آرايى جديد در 400 صفحه تقديم مى گردد.

كتاب حاضر به عنوان گامى در راه وفا به وعده آن روز كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى رساندن پيام غدير از ما پيمان گرفت، و زمينه اى براى بررسى و مطالعه عميق تر در اين واقعه، به درياى بيكران غدير تقديم مى گردد.

به اميد روزى كه با ظهور صاحب غدير حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا فداه و عجل اللّه فرجه، تحقق عَمَلى «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را به تماشا بنشينيم، و كنار شمع وجودش معناى «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ» را از عمق جان احساس كنيم، و با يارى او اوج «اللّهُمَّ انْصُر مَن نَصَرَهُ» را به نمايش بگذاريم، و «غدير» را آن گونه كه هست بيابيم و بچشيم و بنوشيم و لذت ببريم.

قم، محمد باقر انصاری

عید غدیر 1445ق، 1403ش

ص: 13

ص: 14

براى برداشتى عميق از غدير بايد از اوضاع اجتماعى و اعتقادى و اخلاقىِ زمانى كه اين ماجراى عظيم در آن به وقوع پيوسته آگاهى داشته باشيم؛ تا معلوم شود آنان كه در غدير به نام مسلمان در كنار پيامبر (صلى الله عليه و آله) بودند چه كسانى و چگونه مسلمانانى بودند و تا چه حدّ معتقد بودند و قابل تقسيم به چند گروه بودند.

اين آمادگى فكرى راهگشاى خوبى براى تجزيه و تحليل جزئيات و كيفيت خاص واقعه غدير و پيامد هاى آن خواهد بود.

ص: 16

آن گاه كه جنگ هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) بالا گرفت و مسلمين در جنبه هاى اجتماعى و نظامى قوت گرفتند و در جنگ ها فاتح شدند، افراد زيادى به عنوان حفظ جان و مال خود مسلمان شدند، و عدّه اى هم خود را به اكثريت ملحق كردند تا رسوا نشوند. البته مسلمانان مخلص و فداكار بسيار بودند، و همان ها بودند كه مانع كارشكنى هاى منافقين و هَوَسرانى هاى دنيا پرستان مى شدند.

آنان در سال حجة الوداع چند پيمان نامه در بين خود امضا كردند و طى آن ها نقشه هاى پيچيده و دقيقى را بر ضد آينده اسلام پايه ريزى كردند. (1)

سپس دستور داد ورقه اى كه اين مطالب در آن نوشته شده بود سه بار براى آنان خوانده شود. آن گاه سه بار فرمود: «چه كسى از شما مايل است اين پيمان را باز پس گيرد»؟ آنان سه مرتبه گفتند: «به خدا و پيامبرش پناه مى بريم از اين كه گفته خود را باز پس بگيريم»!

بعد آن حضرت ورقه را بست و با مُهر يكايک آن جمع ورقه را مهر نمود و فرمود: «اى على، اين نوشته را نزد خود نگه دار، و هر كس اين پيمان را شكست آن را برايش بخوان تا من در روز قيامت خصم او باشم». (1)

با همه اين اقدامات، پيامبر (صلى الله عليه و آله) اعلان و نصب و تعيين رسمى و عمومى را براى موقعيتى مهم از نظر زمانى و مكانى در نظر گرفته بود كه در عظيم ترين اجتماع مردم در تاريخ حيات آن حضرت و در آخرين ماه هاى عمرش بود. وحشت منافقين هم از همين بود و به صور مختلف در مقابل آن سنگ اندازى مى كردند.

آن موقعيت زمانى و مكانى براى اعلان رسمى «غدير خم» بود، كه به طور اساسى منافقين را فلج كرد و نقشه هاى چندين ساله آنان را نقش بر آب نمود، و بر آن چه در خاطر شيطان صفت خود پرورده بودند خط بطلان كشيد. (2) حضرت فاطمه زهرا (عليها السلام) در اين باره مى فرمايد:

﴿ وَاللّه ِ لَقَد عَقَدَ لَهُ يَومَئِذٍ الوِلاءَ لِيَقطَعَ مِنكُم بِذلِكَ الرَّجاءَ.﴾ (3)

پيامبر در روز غدير عقد ولايت را براى على محكم كرد تا اميد شما را بدين طريق از آن قطع كند.

ص: 22

وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) حجت را بر مردم تمام كرد، اين مردم اند كه راه بهشت يا دوزخ را انتخاب مى كنند، و پذيرفتن يا نپذيرفتن آنان امتحان الهى است. امام رضا (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد:

﴿مَثَلُ المُؤمِنينَ فى قَبولِهِم وِلاءَ اميرِالمُؤمِنينَ (عليه السلام) فى يَومِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ المَلائِكَةِ فى سُجودِهِم ِلآدَمَ، وَ مَثَلُ مَن اَبى وِلايَةَ اَميرِالمُؤمِنينَ عليه السلام يَومَ الغَديرِ مَثَلُ اِبليسَ.﴾

مَثل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم (عليه السلام) است، و مَثل كسانى كه در روز غدير از ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) سر باز زدند مَثل شيطان است. (1)

با اين مختصر تصويرى از جو حاكم بر جامعه اسلامى در سال هاى آخر عمر پيامبر (صلى الله عليه و آله)، و شرايطى كه واقعه «غدير» در آن صورت گرفت، روشن گرديد.

ص: 24

1. شرايط جغرافيايى غدير كه قبل از تقاطع جاده ها در جحفه و پيش از متفرق شدن قبايل بوده است. هم چنين توقف سه روزه در بيابانى داغ و شرايط زمانى حجة الوداع كه پس از ايام حج و عظيم ترين اجتماع مسلمانان تا آن روز بود.

2. مقام خطيبِ خطبه يعنى پيامبر (صلى الله عليه و آله)، و نيز شرايط خاص مخاطَبين يعنى حاجيان، آن هم پس از اتمام حج و به هنگام بازگشت، و نيز اعلام نزديكى وفات پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى مخاطَبين، چه آن كه حضرت 70 روز پس از اين سخنرانى از دنيا رحلت نمودند.

3. خطاب خداوند كه: «اى پيامبر ابلاغ كن آن چه از طرف خداوند بر تو نازل شده كه اگر ابلاغ نكنى رسالت خود را نرسانده اى»، كه درباره هيچ يک از فرامين الهى چنين مطلبى گفته نشده است.

3. بيم پيامبر (صلى الله عليه و آله) از عدم امكان اجراى امر الهى و دستور قاطع خداوند بر لزوم اجراى حكم ولايت و امامت براى آينده مسلمين، از خصوصيات ابلاغ اين حكم است كه در ابلاغ هيچ حكمى چنين نگرانى از پيامبر (صلى الله عليه و آله) ديده نشده است.

4. ضمانت الهى بر حفظ پيامبر (صلى الله عليه و آله) از شرّ دشمنان در خصوص اين ابلاغ و رسالت، كه در هيچ يک از احكام الهى چنين ضمانتى نبود.

5. اقرار گرفتن هاى مكرر پيامبر (صلى الله عليه و آله) از مردم درباره ابلاغ غدير، كه در هيچ حكم ديگرى سابقه نداشت.

6. شرايطى كه براى بيان اين يک دستور الهى بر پا شد و آن اجتماع بزرگ و شيوه خاص بيان كه فقط در اين ماجرا بوده است. به خصوص وداع پيامبر (صلى الله عليه و آله) با مردم در حالى كه اسلام از نظر دشمنان خارجى نفوذ ناپذير شده بود.

7. مسئله امامت فقط به صورت يک خبر و پيام و خطابه ابلاغ نشد، بلكه به عنوان حكم و فرمان الهى و بيعت و تعهد عموم مسلمانان اجرا گرديد.

ص: 26

8. مفاهيم بلند و حساسى كه در مقام تبيين ولايت در متن خطبه بيان شد.

9. مراسم خاصى كه قبل و بعد از خطابه انجام شد، كه بيعت و عمامه «سحاب» و تهنيت از نمونه هاى آن است؛ و دلالت بر اهميت ويژه اين ماجرا دارد.

10. اعلان كمال دين و تمام نعمت و رضايت رب، كه تا آن روز درباره هيچ يک از احكام اسلام نازل نشده بود.

11. توجه خاص ائمه (عليهم السلام) به سخنان پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير، و به خصوص كلام اميرالمؤمنين و حضرت زهرا (عليهما السلام) كه فرمودند: «روز غدير خم براى كسى عذرى باقى نگذاشت» (1) ، و نيز اهتمام علما به تفصيل مباحث مربوط به غدير به تبعيت از ائمه (عليهم السلام) به عنوان ريشه اصيل ولايت و امامت.

12. شيوه نقل غدير از نظر حديثى، تاريخى، كلامى و ادبى، و هم چنين فراگيرى و راهيابى آن به قلوب مردم در ميان روايات ولايت بى مانند است. محققان تواتر اين حديث را به اثبات رسانده اند؛ و همه مسلمانان با هر فرقه و مسلكى كه دارند به درستى اين حديث اعتراف كرده اند.

13. مقاصد والاى حضرت در خطبه غدير:

1. نتيجه گيرى از زحمات 23 ساله با تعيين جانشينى كه ادامه دهنده اين راه باشد.

2. حفظ دائمى اسلام از شر كفار و منافقين با تعيين جانشينانى كه از عهده اين مهم برآيند.

3. اقدام رسمى براى تعيين خليفه كه از نظر قوانين ملل در هميشه تاريخ سنديت دارد.

ص: 27

4. بيان يک دور جامع از برنامه 23 ساله و گذشته و حال مسلمين.

5. ترسيم خط مشى آينده مسلمين تا آخر دنيا.

6. اتمام حجت بر مردم كه از مقاصد اصلى در ارسال پيامبران است.

14. نتيجه عملى اقدام پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير كثرت معترفين به حق اهل بيت (عليهم السلام) است، و عدد ميلياردى شيعيان در طول تاريخ به خصوص در جهان امروز بهترين شاهد اهميت آن است.

ص: 28

جزئيات وقايعى كه در صحراى غدير خم اتفاق افتاده، به طور يک جا از یک نفر نقل نشده است. هر يک از حاضران گوشه هايى از آن مراسم با شكوه را بازگو كرده اند، و قسمت هايى را هم ائمه معصومين (عليهم السلام) نقل فرموده اند.

با يک بررسى و جمع بندى در احاديث و تاريخ، تصويرى از جريان غدير ترسيم گرديد كه در سه قسمت اين بخش تقديم مى شود: ابتدا برنامه هايى كه قبل از خطبه به عنوان زمينه سازى براى خطبه غدير انجام گرفته، و سپس كيفيت سخنرانى پيامبر (صلى الله عليه و آله) و اقدامات عملى كه بر فراز منبر انجام دادند، و در قسمت سوم مراسمى كه بعد از خطبه غدير انجام گرفته ذكر مى شود.

ص: 30

در اين سفر به امر الهى دو مقصد اساسى در نظر آن حضرت بود، و آن عبارت بود از بيان دو حكم مهم از قوانين اسلام كه هنوز براى مردم به طور كامل و رسمى تبيين نشده بود: يكى حج، و ديگرى خلافت و ولايت و جانشينى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله).

اولين خطابه آن حضرت در مِنا بود. در اين خطبه ابتدا اشاره به امنيت اجتماعى مسلمين از نظر جان و مال و آبروى مردم نمودند، و سپس خون هاى به ناحق ريخته و اموال به ناحق گرفته در جاهليت را رسما مورد عفو قرار دادند، تا كينه توزى ها از ميان برداشته شود. سپس مردم را بر حذر داشتند از اين كه بعد از او اختلاف كنند و بر روى يک ديگر شمشير بكشند. در اين جا چنين فرمودند: «اگر من نباشم على بن ابى طالب در مقابل متخلفين خواهد ايستاد». سپس حديث ثقلين بر لسان مبارک حضرت جارى شد و فرمودند:

من دو چيز گرانبها در ميان شما باقى مى گذارم، كه اگر به اين دو تمسک كنيد هرگز گمراه نمى شويد: كتاب خدا و عترتم يعنى اهل بيتم.

اشاره اى هم داشتند به اين كه عده اى از همين اصحاب من روز قيامت به جهنم برده مى شوند. نكته جالب توجه اين كه در اين خطابه، اميرالمؤمنين (عليه السلام) سخنان حضرت را براى مردم تكرار مى كردند تا آنان كه دورتر بودند بشنوند.

كردند. بعد از آن متعرض مسئله خلافت شدند و حديث ثقلين بر لسان حضرت جارى شد؛ و اين گونه بار ديگر زمينه را براى غدير آماده كردند.

در اين مقطع بود كه منافقين كاملاً احساس خطر كردند و قضيه را جدى گرفتند و پيمان نامه نوشتند و هم قسم شدند و برنامه هاى خود را آغاز كردند. (1)

2. در آينده هاى اسلام كه كاروان هاى حج در راه رفت و برگشت از اين مسير عبور مى كنند، با رسيدن به وادى غدير و نماز در مسجد پيامبر (صلى الله عليه و آله)، تجديد خاطره و بيعتى با اين زيربناى اعتقادى خود يعنى غدير و ولايت مى نمايند و ياد آن در دل ها احيا مى گردد. (1)

3. «غدير» كمى قبل از «جحفه»، بيابانى وسيع و آبگيرى است براى جمع شدن آب سيل ها و آب چشمه اى كه از سمت شمال غربى به آن مى ريزد. چند درخت كهنسال تنومند نيز در آن جا بوده، كه براى برنامه سه روزه پيامبر (صلى الله عليه و آله) و ايراد خطابه براى آن جمعيت انبوه بسيار مناسب بوده است.

الغُمَيم» - كه «غدير خم» در آن واقع شده - رسيدند، كه غدير خم در سمت راست جاده قرار داشت. حضرت مسير كاروان را به طرف راست و به سمت غدير تغيير داده فرمودند:

اَيُّهَا النّاسُ، اَجيبوا داعِىَ اللّه ِ، اَنَا رَسولُ اللّه ِ.

اى مردم، دعوت كننده خدا را اجابت كنيد كه من پيام آور خدايم.

اين كنايه از آن بود كه هنگام ابلاغ پيام مهمى فرا رسيده است. سپس فرمان دادند تا منادى ندا كند: «همه مردم متوقف شوند و آنان كه پيش رفته اند بازگردند و آنان كه پشت سر هستند توقف كنند»، تا آهسته آهسته همه جمعيت در محل از پيش تعيين شده جمع گردند. هم چنين دستور دادند: «كسى زير درختان كهنسالى كه در آن جا بود نرود و آن موضع خالى بماند».

پس از اين دستور همه مَركب ها آهسته آهسته متوقف شدند، و كسانى كه پيشتر رفته بودند بازگشتند. سپس همه مردم در منطقه غدير پياده شدند و هر يک براى خود جايى پيدا كردند و كم كم آرام گرفتند، درحالى كه صحرا براى اولين بار شاهد تجمع عظيم بشرى بود.

شدت گرما در اثر حرارت آفتاب و داغى زمين به حدّى بود كه مردم و حتى خود حضرت گوشه اى از لباس خود را به سر انداخته و گوشه اى از آن را زير پاى خود قرار داده بودند، و عدّه اى از شدت گرما عباى خود را به پايشان پيچيده بودند!

محل پنج درخت كهنسال - كه در يک رديف كنار بر كه غدير بودند - بروند و آن جا را براى سخنرانى آماده كنند. آن ها خارهاى زير درختان را كندند و سنگ هاى ناهموار را جمع كردند و زير درختان را جارو زدند و آب پاشيدند. سپس شاخه هاى پايين آمده درختان را كه تا نزديكى زمين آمده بود قطع كردند. بعد از آن در فاصله بين دو درخت روى شاخه ها پارچه اى انداختند تا سايبانى از آفتاب باشد، و آن محل براى برنامه سه روزه اى كه حضرت در نظر داشتند كاملاً مساعد شود.

سپس در زير سايبان سنگ ها را روى هم چيدند و از رواندازهاى شتران و ساير مركب ها هم كمک گرفتند، و منبرى به بلندى قامت حضرت ساختند و روى آن پارچه اى انداختند. منبر را طورى بر پا كردند كه نسبت به دو طرف جمعيت در وسط قرار بگيرد، و پيامبر (صلى الله عليه و آله) هنگام سخنرانى مشرف بر مردم باشد تا صداى حضرت به همه برسد و همه او را ببينند، چنان كه در گزارش ماجراى غدير آمده است:

احدى از حاضرين غدير خم نبود مگر آن كه آن حضرت را به چشم خود مى ديد، و صداى آن حضرت را به گوش خود مى شنيد.

البته طبق شيوه آن زمان افرادى كلام حضرت را براى مردم تكرار مى كرد، تا افرادى كه دورتر قرار داشتند مطالب را بهتر بشنوند، چنان كه در عرفات و مِنا هم انجام شد.

بعد از آن مردم ناظر بودند كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر فراز منبر ايستادند و اميرالمؤمنين (عليه السلام) را فرا خواندند و دستور دادند بالاى منبر بيايد و در سمت راستش بايستد. قبل از شروع خطبه اميرالمؤمنين (عليه السلام) يک پله پايين تر بر فراز منبر در طرف راست حضرت ايستاده بودند و دست پيامبر (صلى الله عليه و آله) بر شانه آن حضرت بود.

سپس حضرت نگاهى به راست و چپ جمعيت نمودند، و منتظر شدند تا مردم كاملاً آماده شوند. زنان نيز در قسمتى از مجلس قررار داشتند كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به خوبى مى ديدند. پس از آماده شدن مردم پيامبر (صلى الله عليه و آله) سخنرانىِ تاريخى و آخرين خطابه رسمى خود را براى جهانيان آغاز كردند.

با در نظر گرفتن اين شكل خاص از منبر و سخنرانى در غدير به استقبالِ سخنانِ حضرت خواهيم رفت، كه دو نفر بر فراز منبر در حالت قيام ديده مى شوند و بيش از صد و بيست هزار نفر اين منظره بديع را مى نگرند.

يادآور مى شود كه اجتماع 120000 نفر براى يک سخنرانى و در مقابل يک خطيب كه همه او را ببينند، در دنياى امروز هم مسئله اى غير عادى است، تا چه رسد به عصر بعثت كه در گذشته شش هزار ساله انبيا تا آن روز هرگز چنين مجلس عظيمى براى سخنرانى تشكيل نشده بود.

در بخش دوم سخن را متوجه مطلب اصلى نمودند و تصريح كردند كه بايد فرمان مهمى درباره على بن ابى طالب ابلاغ كنم، و اگر اين پيام را نرسانم رسالت الهى را نرسانده ام و ترس از عذاب خدا دارم.

در سومين بخش امامتِ دوازده امام بعد از خود را تا آخرين روز دنيا اعلام فرمودند تا همه طمع ها يک باره قطع شود. از نكات مهم در سخنرانى حضرت، اشاره به عموميت ولايت آنان بر همه انسان ها و در طول زمان ها و در همه مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، و نيابت تام ائمه (عليهم السلام) را از خدا و رسول در حلال و حرام و جميع اختيارات اعلام فرمودند.

در بخش چهارم خطبه، پيامبر (صلى الله عليه و آله) با بلند كردن و معرفى اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمودند:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.

هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر بوده ام اين على هم نسبت به او صاحب اختيارتر است. خدايا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

سپس كمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه (عليهم السلام) اعلام فرمودند؛ و بعد از آن خدا و ملائكه و مردم را بر ابلاغ اين رسالت شاهد گرفتند.

در بخش پنجم حضرت صريحاً فرمودند: «هر كس از ولايت ائمه (عليهم السلام) سر باز زند اعمال نيكش سقوط مى كند و در جهنم خواهد بود». بعد از آن شمه اى از فضائل اميرالمؤمنين (عليه السلام) را متذكر شدند.

ص: 43

مرحله ششم از سخنان پيامبر (صلى الله عليه و آله) جنبه غضب الهى را نمودار كرد. حضرت با تلاوت آيات عذاب و لعن از قرآن فرمودند:

منظور از اين آيات عده اى از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشى از آنان هستم، ولى بدانند كه خداوند ما را بر معاندين و مخالفين و خائنين و مقصرين حجت قرار داده، و چشم پوشى از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نيست.

سپس به امامانِ گمراهى كه مردم را به جهنم مى كشانند اشاره كرده فرمودند: «من از همه آنان بيزارم». اشاره رمزى هم به «اصحاب صحيفه ملعونه» داشتند و تصريح كردند كه بعد از من مقام امامت را غصب مى كنند و سپس غاصبين را لعنت كردند.

در بخش هفتم، حضرت تكيه سخن را بر آثار ولايت و محبت اهل بيت (عليهم السلام) قرار دادند و فرمودند: «اصحاب صراط مستقيم در سوره حمد شيعيان اهل بيت (عليهم السلام) هستند». سپس آياتى از قرآن درباره اهل بهشت تلاوت فرمودند و آن ها را به شيعيان و پيروان آل محمد (عليهم السلام) تفسير نمودند. آياتى هم درباره اهل جهنم تلاوت كردند و آن ها را به دشمنان آل محمد (عليهم السلام) معنى كردند.

در بخش هشتم مطالبى اساسى درباره حضرت بقية اللّه الاعظم حجة بن الحسن المهدى ارواحنا فداه فرمودند و به اوصاف و شئون خاص حضرتش اشاره كردند، و آينده اى پر از عدل و داد به دست امام زمان (عليه السلام) را به جهانيان مژده دادند.

در بخش نهم فرمودند: پس از اتمام خطابه شما را به بيعت با خودم و سپس بيعت با على بن ابى طالب دعوت مى كنم. پشتوانه اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت كرده ام، و على با من بيعت نموده است. پس اين بيعتى كه از شما مى گيرم از طرف خداوند و بيعت با حق تعالى است.

ص: 44

در دهمين بخش، حضرت درباره احكام الهى سخن گفتند كه شامل چند پايه مهم عقيدتى بود: يكى اين كه چون بيان همه حلال ها و حرام ها توسط من امكان ندارد، با بيعتى كه از شما درباره ائمه (عليهم السلام) مى گيرم حلال و حرام را تا روز قيامت بيان كرده ام، زيرا علم و عمل آنان حجت است. ديگر اين كه بالاترين امر به معروف و نهى از منكر تبليغ پيام غدير درباره امامان (عليهم السلام) و امر به اطاعت از ايشان و نهى از مخالفتشان است.

در آخرين مرحله خطابه، بيعتِ لسانى انجام شد و حضرت فرمودند: «خداوند دستور داده تا قبل از بيعت با دست، از زبان هاى شما اقرار بگيرم». سپس مطلبى را كه مى بايست همه مردم به آن اقرار مى كردند بر زبان آوردند كه خلاصه آن اطاعت از دوازده امام (عليهم السلام) و عهد و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و بر رساندن پيام غدير به نسل هاى آينده و غايبان از غدير بود. در ضمن بيعت با دست هم حساب مى شد زيرا حضرت فرمودند: «بگوييد با جان و زبان و دستمان بيعت مى كنيم».

كلمات نهايى پيامبر (صلى الله عليه و آله) دعا براى اقراركنندگان به سخنانش و نفرين بر منكرين اوامر آن حضرت بود، و با حمد خداوند خطابه حضرت پايان يافت.

باطن قرآن و تفسير آن را براى شما بيان نمى كند مگر اين كسى كه من دست او را مى گيرم و او را بلند مى كنم. سپس آن حضرت گفته خود را عملى كردند، و به اميرالمؤمنين (عليه السلام) كه بر فراز منبر كنار حضرت ايستاده بود، فرمودند: «نزديک تر بيا». آن حضرت نزديک تر آمدند و پيامبر (صلى الله عليه و آله) دو بازوى او را گرفتند. در اين هنگام اميرالمؤمنين (عليه السلام) دست خود را به سمت صورت حضرت باز كردند تا آن كه دست هاى هر دو به سوى آسمان قرار گرفت. سپس پيامبر (صلى الله عليه و آله) اميرالمؤمنين (عليه السلام) را - كه يک پله پايين تر قرار داشت - از جا بلند كردند تا حدى كه پاهاى آن حضرت محاذى زانوهاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) قرار گرفت و مردم سفيدى زير بغل ايشان را ديدند، كه تا آن روز ديده نشده بود. در آن حال فرمودند:

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ.

هر كس من مولى وصاحب اختيار اويم اين علىّ مولى و صاحب اختيار اوست.

ما فرمان تو را كه از جانب خداوند درباره على بن ابى طالب و امامان از فرزندانش به ما رساندى اطاعت مى كنيم و به آن راضى هستيم، و با قلب و جان و زبان و دستمان با تو بر اين مدعا بيعت مى كنيم ... عهد و پيمان در اين باره براى ايشان از ما، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دستانمان گرفته شد. هر كس با دستش توانست و گرنه با زبانش بدان اقرار كرده است.

پيداست كه حضرت عين كلامى را كه مى بايست مردم تكرار كنند به آنان القا فرمودند و عبارات آن را مشخص كردند تا هر كس به شكل خاصى براى خود اقرار نكند، بلكه همه به مطلب واحدى كه حضرت از آنان مى خواهد التزام دهند و بر سر آن بيعت نمايند.

وقتى كلام پيامبر (صلى الله عليه و آله) پايان يافت همه مردم سخن آن حضرت را تكرار كردند، و بدين وسيله بيعت عمومى گرفته شد.

ص: 47

اين ابراز احساسات و فرياد هاى شعفى كه از جمعيت بر مى خاست، شكوه و ابهت بى مانندى به آن اجتماع بزرگ مى بخشيد.

پس از آن مردم دسته دسته ابتدا در خيمه پيامبر (صلى الله عليه و آله) حضور مى يافتند و با آن حضرت بيعت نموده و تبريک و تهنيت مى گفتند. از آن جا به خيمه مخصوص اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى آمدند و به عنوان امام و خليفه بعد از پيامبرشان با آن حضرت بيعت مى كردند و به عنوان «اميرالمؤمنين» بر او سلام مى كردند، و اين مقام والا را تبريک مى گفتند.

برنامه بيعت تا سه روز ادامه داشت تا 120/000 نفر بتوانند به راحتى و منظم در آن شركت كنند و براى هيچ كس عذرى باقى نماند.

اولين كسانى كه در غدير با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت نمودند و خود را از ديگران جلو انداختند همان هايى بودند كه زودتر از همه آن بيعت را شكستند و پيش از همه پيمان خود را زير پا گذاشتند. آنان عبارت بودند از ابوبكر، عمر، عثمان، طلحه و زبير، كه بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) يكى پس از ديگرى رو در روى اميرالمؤمنين (عليه السلام) ايستادند. جالب تر اين كه عمر بعد از بيعت اين كلمات را بر زبان مى راند:

افتخار برايت باد، گوارايت باد اى پسر ابى طالب، خوشا به حالت اى ابا الحسن، اكنون مولاى من و مولاى هر مرد و زن مؤمنى شده اى!

نكته ديگرى كه بار ديگر چهره دو رويان را روشن ساخت اين بود كه همه مردم بدون چون و چرا با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت كردند، ولى ابوبكر و عمر - با آن كه پيش از همه خود را براى بيعت به ميان انداخته بودند - قبل از بيعت به صورت اعتراض پرسيدند: «آيا اين امر از طرف خداوند است يا از طرف رسولش؟ (يعنى: از جانب خود مى گويى)؟ حضرت فرمودند:

از طرف خدا و رسولش است. آيا چنين مسئله بزرگى بدون امر خداوند مى شود؟ آرى حق است از طرف خدا و رسولش كه على اميرالمؤمنين است.

ص: 50

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم عمامه اى بر سرم بستند و يک طرف آن را بر دوشم آويختند و فرمودند: «خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه اى كه چنين عمامه اى به سر داشتند يارى نمود».

فَقالَ لَهُم: مَن كُنتُ مَولاهُ مِنكُمُ *** وَ كانَ لِقَولى حافِظا لَيسَ ناسياً

فَمَولاهُ مِن بَعدى عَلىٌّ وَ اِنَّنى *** بِهِ لَكُم دونَ البَريَّةِ راضياً

فَيا رَبِّ مَن والى عَليّا فَوالِهِ *** وَ كُن لِلَّذى عادى عَليّا مُعادياً

وَ يا رَبِّ فَانصُر ناصِريهِ لِنَصرِهِم *** اِمامَ الهُدى كَالبَدرِ يَجلو الدَّياجِيا

وَ يا رَبِّ فَاخذُل خاذِليهِ وَ كُن لَهُم *** اِذا وَقَفوا يَومَ الحِسابِ مُكافِيا

آيا نمى دانيد كه محمد پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) كنار درختان غدير خم به حالت ندا ايستاد، و اين در حالى بود كه جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود، و آن چه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگارشان را نرسانده اى.

در اين جا بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) دست على (عليه السلام) را بلند كرد و با صداى بلند فرمود: «هر كس از شما كه من مولاى او هستم و سخن مرا به ياد مى سپارد و فراموش نمى كند، مولاى او بعد از من على است، و من فقط به او - نه به ديگرى - به عنوان جانشين خود براى شما راضى هستم. پروردگارا هر كس على را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر كس با على دشمنى كند او را دشمن بدار. پروردگارا، يارى كنندگان او را يارى فرما به خاطر نصرتشان امام هدايت كننده اى را كه در تاريكى ها مانند ماه شب چهارده روشنى مى بخشد. پروردگارا، خوار كنندگان او را خوار كن و روز قيامت كه براى حساب مى ايستند خود جزا بده».

پس از اشعار حسّان پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: «اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى كنى، از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود».

ص: 53

اى محمد! سه سؤال از تو دارم: آيا شهادت به يگانگى خداوند و پيامبرى خود را از جانب پروردگارت آورده اى يا از پيش خود گفتى؟ آيا نماز و زكات و حج و جهاد را از جانب پروردگار آورده اى يا از پيش خود گفتى؟ آيا اين كه درباره على بن ابى طالب گفتى: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...»، از جانب پروردگار بود يا از پيش خود گفتى؟

حضرت بدون اين كه از چنين سؤال بى جايى اظهار ناراحتى كنند، در جواب هر سه سؤال فرمودند:

خداوند به من وحى كرده و واسطه بين من و خدا جبرئيل است و من اعلان كننده پيام خدا هستم، و بدون اجازه پروردگارم خبرى را اعلام نمى كنم.

حارث گفت:

خدايا، اگر آن چه محمد مى گويد حق و از جانب توست سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست.

سخن حارث تمام شد و به راه افتاد خداوند سنگى از آسمان بر او فرستاد كه از مغزش وارد شد و از دُبُرش خارج گرديد و همان جا او را هلاک كرد.

بعد از اين جريان آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ، لِلكافِرينَ لَيسَ لَهُ دافِعٌ...» (1)

نازل شد. پيامبر (صلى الله عليه و آله) به اصحابشان فرمودند: آيا ديديد و شنيديد؟ گفتند: آرى.

با اين معجزه بر همگان مسلّم شد كه «غدير» از منبع وحى سرچشمه گرفته و يک فرمان الهى است. از سوى ديگر تعيين تكليف براى همه منافقين آن روز و طول تاريخ شد كه هم چون حارث فهرى فكر مى كنند و به گمان خود خدا و رسول را قبول

ص: 55

دارند و بعد از آن كه مى دانند ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام) از طرف خداست صريحاً اعلام مى كنند كه ما تحمل آن را نداريم!! اين پاسخ دندان شكن و فورى خداوند ثابت كرد كه هر كس ولايت على (عليه السلام) را نپذيرد خدا و رسول را قبول ندارد و كافر است.

اى مردم، هر پيامبرى دوران توقفش در ميان قوم خود نصف پيامبر قبلى است. حضرت عيسى بن مريم چهل سال در ميان قوم خود بود، و من پس از بيست سال آماده رفتن هستم و نزديک است از شما مفارقت كنم.

4. پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير فرمودند: «بدانيد من شما را شاهد مى گيرم كه من شهادت مى دهم خداوند صاحب اختيار من است و من صاحب اختيار هر مؤمنى هستم. آيا به اين مطلب اقرار داريد و به آن شهادت مى دهيد»؟ گفتند: «آرى، براى تو به اين مطلب شهادت مى دهيم». فرمود: «بدانيد مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، و او اين است»، و اشاره به اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمودند.

5. آن حضرت در موقعيت ديگرى از غدير فرمودند:

اى مسلمانان، حاضرانتان به غايبان برسانند: كسانى را كه به من ايمان آورده و مرا تصديق كرده اند به ولايت على سفارش و وصيت مى كنم. بدانيد كه ولايت على ولايت من، و ولايت من ولايت پروردگار من است. اين پيمانى است كه پروردگارم با من بسته و به من دستور داده آن را به شما ابلاغ نمايم.

سپس سه مرتبه فرمود: «آيا شنيديد»؟ گفتند: «يا رسول اللّه، شنيديم».

6. هم چنين پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير فرمود: «اى مردم، به چه شهادت مى دهيد»؟ گفتند: «شهادت مى دهيم كه خدايى جز اللّه نيست». فرمود: «بعد از آن به چه شهادت مى دهيد»؟ گفتند: «به اين كه محمد بنده و پيامبر خداست». فرمود: «صاحب اختيار شما كيست»؟ گفتند: «خدا و پيامبر صاحب اختيار ما هستند». فرمود: «هر كس كه خدا و پيامبر صاحب اختيار او هستند اين (على (عليه السلام)) صاحب اختيار اوست».

7. آن حضرت در موقعيت ديگرى از غدير پرسيد: «آيا من نسبت به هر مؤمنى از خودش صاحب اختيارتر نيستم»؟ گفتند: «آرى». فرمود: «اين (على (عليه السلام)) صاحب اختيار كسى است كه من صاحب اختيار اويم».

ص: 58

8. پيامبر (صلى الله عليه و آله) در مورد ديگرى از غدير فرمود: «آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم»؟ گفتند: «بلى، يا رسول اللّه». فرمود: «آيا صاحب اختيار شما از خودتان بيشتر بر شما اختيار ندارد»؟ گفتند: «بلى يا رسول اللّه». حضرت نگاهى به طرف آسمان كرده سه مرتبه فرمودند: «خدايا، شاهد باش»! سپس فرمودند:

بدانيد، هر كس كه من صاحب اختيار او بوده ام و نسبت به او اختيارم از خودش بيشتر بوده اين على صاحب اختيار اوست و اختيارش نسبت به او از خودش بيشتر است.

9. در موقعيتى از غدير سلمان پرسيد: «ولايت على (عليه السلام) چگونه است و نمونه آن چيست»؟ حضرت در پاسخ فرمود: «ولايت او هم چون ولايت من است. هر كس كه من بر او بيش از خودش اختيار داشته ام على نيز بر او بيش از خودش اختيار دارد».

10. شخص ديگرى در غدير از پيامبر (صلى الله عليه و آله) پرسيد: «منظور از ولايت على چيست»؟ فرمود: «هر كس كه من پيامبر او بوده ام على امير اوست».

شما هستم و روز قيامت در مقابل امت هاى ديگر به كثرت شما افتخار مى كنم. بياييد و نزد امم ديگر مرا رو سياه نكنيد!!

بدانيد كه من منتظر شما هستم و شما فرداى قيامت كنار حوض كوثر بر من وارد مى شويد، و آن حوضى است كه عرض آن به وسعت بُصرى تا صنعا است. (1) در آن قدح هايى از نقره به تعداد ستارگان آسمان است.

بدانيد كه فرداى قيامت وقتى كنار حوض نزد من مى آييد از شما سؤال خواهم كرد كه درباره آن چه امروز شما را شاهد گرفتم و نسبت به ثقلين پس از من چه كرديد؟ ببينيد براى پاسخ در روزى كه مرا ملاقات مى كنيد در غيبت من با آنان چگونه رفتار مى كنيد.

پرسيدند: «يا رسول اللّه، ثقلين كدامند»؟ فرمود: «ثقل اكبر كتاب خداوند عزوجل است، كه واسطه اى متصل از خدا و از من در دست شماست. يک سوى آن به دست خدا و طرف ديگر آن در دست شماست. در آن علوم گذشته و آينده است تا روزى كه قيامت بپا شود».

آن حضرت در ادامه فرمود: «ثقل اصغر همتاى قرآن است و آن على بن ابى طالب و عترت اوست، و اين دو از يک ديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر نزد من آيند».

سپس فرمود: «از آنان سؤال كنيد و از غير آنان نپرسيد كه گمراه مى شويد. من براى اين دو از خداوند لطيف خبير درخواست هايى كرده ام و خداوند به من عطا فرموده است. يار آن دو ياور من، و خوار كننده آن دو خوار كننده من است. دوست آن دو دوست من و دشمن آنان دشمن من است. هيچ امتى قبل از شما هلاک نشده مگر زمانى كه دينش را طبق هوا و هوس خود قرار داده و بر ضد پيامبرش همدست شده و قيام كنندگان به عدالتشان را كشته است». پيامبر (صلى الله عليه و آله) در پايان سخنانش فرمود:

ص: 60

بدانيد كه من عده اى را از آتش نجات خواهم داد، ولى عده اى را از دست من مى گيرند! من خواهم گفت: «خدايا اصحابم»؟! به من گفته مى شود: «تو نمى دانى اينان پس از تو چه كردند»!!

قدرت خود را به نمايش گذاشت، و از حملات احتمالى بيگانه مصون ماند. بدين گونه بود كه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد چنان كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) مى فرمايد:

﴿ما عَلِمتُ اَنَّ رَسولَ اللّه ِ (صلى الله عليه و آله) تَرَكَ يَومَ الغَديرِ ِلاَحَدٍ حُجَّةً وَ لا لِقائِلٍ مَقالاً.﴾ (1)

گمان ندارم كه پيامبر (عليه السلام) در روز غدير براى احدى عذرى و براى كسى سخنى باقى گذاشته باشد.

از اين جاست كه مى توان عمق كلام خداوند تبارک و تعالى را درباره عذاب و آتش و دوزخ براى دشمنان غدير دريافت كه مى فرمايد:

لَو اجْتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُم عَلى وِلايَةِ عَلىٍّ ما خَلَقتُ النّارَ. (2)

اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى كردم.

ص: 62

افشاى عكس العمل ها و اقدامات شياطين ابليسى و شياطين انسى، از مهم ترين بخش هاى موضوع غدير به شمار مى آيد، زيرا در سايه آن به آسانى مى توان دريافت كه آن چه پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله) به وقوع پيوست و آن طور كه مردم زحماتِ يک عمر آن حضرت و آن خطابه عظيم در غدير را ناديده گرفته و به فراموشى سپردند، هرگز بدون پايه ريزى و برنامه هاى قبلى انجام نگرفته بود و شياطين و منافقين آخرين تلاش هاى خود را در اين زمينه انجام داده بودند.

در غدير هم ابليس و گروهش عزا گرفته بودند، و هم منافقين در هاله اى از يأس و نااميدى به سر مى بردند، و توطئه هاى خود را نقش بر آب مى ديدند. هم شيطان و شياطينش در فكر راهى تازه براى گمراهى امت و به جهنم كشاندن مسلمين بودند، و هم كافرانِ به ظاهر مسلمان چاره اى براى بازگشت و عقب گرد به دوران جاهليت و احياى دوباره كفر و شرک و الحاد جستجو مى كردند.

آن چه در اين قسمت از تاريخ تكان دهنده است اين كه در غدير شياطين دل به منافقين بسته بودند و چشم به دست آنان و نقشه هايشان داشتند و خود را از هر جهت مستأصل مى ديدند. اين منافقانِ مشرک و كافر بودند كه روى شيطان و شيطانيان را سفيد كردند، و به فرزندان خَلَف خود كه دستِ كمى از آنان نداشتند درسِ مقابله با وحى و نبوت و دستگاه الهى را دادند، و چنان نقشه اى پياده كردند كه نه فقط خود به مقاصد شومشان رسيدند، بلكه تا آخر روزگار اكثريتى از مسلمين را از صراط مستقيمِ دوازده جانشين بر حقِّ پيامبرشان منحرف كردند و چهره خلافت اسلامى را هم نزد جهانيان مشوَّه ساختند.

در اين بخش ابتدا اشاره اى خواهيم داشت به آن چه بين ابليس و شياطين در روز غدير جريان داشت، و سپس اقدامات و عكس العمل هاى منافقين به واقعه غدير را ذكر مى كنيم.

ص: 64

خداوند قرار گرفت، روزى كه از آسمان ها به زمين فرستاده شد، روزى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مبعوث شد، روز غدير خم (كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) منصوب شد). (1)

شياطين گفتند: «اى آقاى ما و اى مولاى ما! تو بودى گمراه كننده آدم»!! هنگامى كه منافقين در بين خود گفتند: «پيامبر از روى هواى نفس سخن مى گويد»، و يكى از آن دو نفر به ديگرى گفت: «نمى بينى چگونه چشمانش در سرش مانند مجانين مى گردد»، هنگامى كه اين سخنان را گفتند ابليس از خوشحالى فريادى كشيد و دوستانش را جمع كرد و گفت: «شما مى دانيد كه من قبلاً گمراه كننده آدم بوده ام»!؟ گفتند: آرى. ابليس گفت: «آدم عهد و پيمان را شكست ولى به خداوند كافر نشد؛ اما اينان عهد و پيمان را شكستند و به پيامبر كافر شدند»!!

هنگامى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از دنيا رفت و مردم غير على (عليه السلام) را براى خلافت بپا داشتند، ابليس تاج پادشاهى بر سر گذاشت و منبرى نصب كرد و بر روى آن نشست و شياطينش را جمع كرد و به آنان گفت: «شادى كنيد، چرا كه تا امام قيام نكند خداوند اطاعت نمى شود». (1)

بار ديگر ابليس فريادى كشيد و بزرگان گروهش نزد او جمع شدند و گفتند: «اى بزرگِ ما، اين فريادِ دوم چه بود»؟! ابليس گفت:

خداوند درباره گفته من آيه اى نازل كرد: «وَ لَقَد صَدَّقَ عَلَيهِم اِبليسُ ظَنَّهُ»: «ابليس گمان خود را بر آنان به صدق رسانيد».

سپس ابليس رو به سوى آسمان كرد و گفت: «خداوندا، به عزت و جلالت قسم، گروه هاى هدايت يافته را هم به بقيه ملحق خواهم كرد»!

در اين جا پيامبر (صلى الله عليه و آله) - كه متوجه رفتار ابليس بود - اين آيه را از جانب خداوند تلاوت فرمود: «اِنَّ عِبادى لَيسَ لَكَ عَلَيهِم سُلطانٌ»: «تو را بر بندگانِ واقعىِ من تسلط و راهى نيست».

بار ديگر ابليس فريادى كشيد و بزرگان گروهش به سوى او باز گشتند و پرسيدند: «اين فريادِ سوم چه بود»؟ ابليس گفت:

به خدا قسم، از اصحاب علىّ (كه نمى توانم بر آن ها تسلّط داشته باشم)! ولى خداوندا، قسم به عزّت و جلالت، گناهان را براى آنان (يعنى شيعيان على) زيبا جلوه خواهم داد تا با ارتكاب آن ايشان را به درگاه تو مبغوض نمايم. (1)

در حجة الوداع كه متوجه نزديكى رحلت حضرت و نيز تصميم او براى تعيين رسمى جانشين خود شدند، دست به اقدامات اساسى زدند و خود را براى روزهاى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) آماده كردند. اين جا بود كه خط كفر و نفاق و عصيان دست به دست هم دادند، و جاسوسانى هم دائماً اخبار را درباره جزئيات تصميم هاى حضرت به آن ها مى رساندند.

همين كه شترِ پيامبر (صلى الله عليه و آله) به قله كوه رسيد و خواست راه را به سمت پايين در پيش بگيرد، منافقين سنگ هاى بزرگ و ظرف هاى پر از شن را كه در لبه پرتگاه قرار داده بودند رها كردند. سنگ ها به طرف شترِ حضرت به حركت در آمد و نزديک بود به شتر اصابت كند و يا مَركب حضرت بِرَمَد.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) با يک اشاره به شتر فرمان توقف دادند؛ و اين در حالى بود كه حذيفه افسار شتر حضرت را در دست داشت و عمار از پشت سر شتر را راهنمايى مى كرد.

با توقف شتر سنگ ها رد شده به سمت پايين كوه رفتند و حضرت سالم ماندند. منافقين كه از اجراى دقيق نقشه مطمئن بودند از كمينگاه ها بيرون آمدند و با شمشيرهاى آخته به حضرت حمله كردند تا كار را تمام كنند؛ ولى عمار و حذيفه شمشيرها را كشيدند و با آنان در گير شدند، تا بالاخره آنان را فرارى دادند.

منافقين به پشت سنگ ها پناه آوردند و با استفاده از تاريكى شب هر يک به گوشه اى خزيدند تا پس از فاصله گرفتن پيامبر (صلى الله عليه و آله) سراغ شترهاى خود بروند و به قافله ملحق شوند.

براى آن كه نسل هاى آينده بدانند رؤساى منافقين در آن شب چه كسانى بودند و بسيارى از توطئه هاى بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به راحتى تحليل كنند، در همان تاريكى شب حضرت اشاره اى فرمودند و ناگهان نورى تابيد و فضا را براى لحظاتى روشن ساخت. حذيفه و عمار چهره هاى چهارده نفر را كه در اين سو و آن سوى سنگ ها پنهان شده بودند به چشم خود ديدند و حتى شترانشان را ديدند كه در گوشه اى خوابانيده بودند. اين چهارده نفر عبارت بودند از:

اولى و دومى و سومى و معاويه، عمروعاص، طلحة، سعد بن ابى وقاص، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبيدة بن جراح، ابوموسى اشعرى، ابوهريرة، مغيرة بن شعبة، معاذ بن جبل، سالم مولى ابى حذيفه.

ص: 73

پيامبر (صلى الله عليه و آله) مأمور بود با آنان درگير نشود، زيرا در آن شرايط حساس فتنه اى بپا مى شد و برنامه هاى انجام شده غدير در معرض خطر قرار مى گرفت.

فردا صبح كه نماز جماعت برپا شد همين چهارده نفر در صف هاى اول نماز جماعت ديده شدند و حضرت سخنانى فرمود كه اشاره به آنان بود! از جمله فرمود:

چه شده است گروهى را كه در كعبه هم قسم شده اند كه اگر محمد از دنيا رفت يا كشته شد هرگز نگذارند خلافت به اهل بيتش برسد!!؟

فرداى آن روز پيامبر (صلى الله عليه و آله) پس از نماز صبح اشاره اى به اقدام اين منافقين كردند و فرمودند:

عده اى از اين امت معاهده اى نوشته اند كه به معاهده زمان جاهليت كه در كعبه آويخته بودند شبيه است، ولى من مأمورم آن را افشا نكنم»!

سپس رو به ابوعبيده جراح كرده فرمودند: «اكنون امين اين امت شده اى»؟!

منافقين اما توطئه هاى خود را عملى كردند و بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) مسلمين را وادار به عقبگرد نمودند، و زحمات آن حضرت و واقعه غدير را ناديده گرفتند و مردم را به سوى جاهليت سوق دادند. آنان در اين باره آن قدر عجله داشتند كه براى غسل و دفن پيامبرشان هم صبر نكردند!!

امام صادق (عليه السلام) درباره آيه «يَعرِفونَ نِعمَةَ اللّه َ ثُمَّ يُنكِرونَها» فرمود: «در روز غدير آن را مى شناسند، و در روز سقيفه آن را انكار مى كنند». (1)

با توجه به اقدامات منافقينِ آن روز و رهروانشان در طول تاريخ در مقابل اهل ولايتِ اميرالمؤمنين (عليه السلام)، عمق كلام خداوند تبارک و تعالى را مى توان دريافت كه مى فرمايد:

لَو اجتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُم عَلى وِلايَةِ عَلىٍّ ما خَلَقتُ النّارَ.

اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى كردم. (2)

ص: 80

متن عربى و ترجمه فارسىِ خطبه غدير در بخش هاى ششم و هفتم اين كتاب خواهد آمد، خلاصه گيرى و تقسيم موضوعى و تفكيکِ مطالب آن آمادگى براى مطالعه و بررسى دقيق متن خطبه را مضاعف مى نمايد، كه در دو قسمت اين بخش تقديم مى گردد.

ص: 82

اهل بيت (عليهم السلام)، دشمنان اهل بيت (عليهم السلام)، ائمه ضلالت، اتمام حجت، بيعت، قرآن، تفسير قرآن، حلال و حرام، نماز و زكات، حج و عمره، امر به معروف و نهى از منكر، قيامت و معاد.

و بعد از من على و سپس فرزندانم از نسل او هستند؛ آنان كه امامانى هدايت كننده به سوى حقند. (7)

2. امامت در نسل من از فرزندان على است تا روز قيامت، كه خدا و رسولش را ملاقات مى كنيد. (3)

3. هر كس از خدا و رسولش و على و امامانى كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است. (11)

4. با اميرالمؤمنين على و حسن و حسين و امامان، به عنوان كلمه باقى و طيب و طاهر بيعت كنيد. (11)

5. قرآن به شما مى گويد كه امامان بعد از على فرزندان او هستند، و من هم به شما معرفى كردم كه امامان از نسل من و او هستند. قرآن مى گويد: «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقيَةً فى عَقِبِهِ»، و من گفتم: «لَن تَضِلّوا ما اِن تَمَسَّكتُم بِهِما». (10)

6. كسانى كه على و امامان از فرزندان من و از نسل او تا روز قيامت را به عنوان امام قبول نكنند، اعمالشان سقوط مى كند و دائماً در آتش خواهند بود. (5)

7. من خلافت را به عنوان امامت و وراثت در نسل خود تا روز قيامت باقى مى گذارم. (6)

8. حلال و حرام بيش از آن است كه در يک مجلس همه را بشمارم. پس من مأمورم از شما بيعت بگيرم بر آن چه از جانب خدا آوردم درباره مقام على اميرالمؤمنين و امامان بعد از او تا روز قيامت كه از نسل من و او هستند، و قائم آنان مهدى است. (10)

9. حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و دوازده امام حلال بدانند، و حرامى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و دوازده امام حرام بدانند. (3)

ص: 87

10. سوره «هل اَتى» درباره غير على و در مدح غير او نازل نشده است. (5)

11. على يارى دهنده دينِ خدا و دفاع كننده از رسول خداست. (5)

12. على است تَقىّ و نَقىّ و هادى و مهدى. (5)

13. على است محل وعده هاى الهى. (6)

14. على بشارت دهنده است ... على هدايت كننده است. (7)

15. على است آن كس كه خداوند او را از من خلق كرده و من از اويم. (10)

16. فضائل على بن ابى طالب نزد خداوند است، و خدا آن ها را در قرآن نازل كرده، و بيش از آن است كه من در يک مجلس همه آن ها را بشمارم. پس هر كس از فضائل او به شما خبر داد - كه معرفت آن را هم داشت - از او بپذيريد. (11)

3. من براى شما تبيين كردم و به شما فهمانيدم، و اين على است كه بعد از من به شما مى فهماند. (9)

5. دوست ما كسى است كه خداوند او را مدح كرده و دوست بدارد. (7)

6. هر كس خدا و رسولش و امامانى را كه ذكر كردم، اطاعت كند به رستگارى عظيم دست يافته است. (11)

7. كسانى كه در بيعت و ولايت و سلام بر على به عنوان «اميرالمؤمنين» از ديگران سبقت بگيرند، آنان رستگارانند و به بهشت پر نعمت مى روند. (11)

9. خداوند عزوجل ما را بر مقصرين، معاندين، مخالفين، خائنين، گناهكاران، ظالمين و غاصبين از همه جهانيان حجت قرار داده است. (6)

10. امامانِ گمراه كننده و ياران و تابعين و كمک كنندگان ايشان، در درجه پايين تر جهنم خواهند بود. (6)

11. دشمنان على اهل شقاق و نفاق و معارضه كنندگان و تجاوز كنندگان از حق خود هستند. آنان برادران شياطين اند، كه سخنان نادرست و به ظاهر زيبا را از روى غرور به يک ديگر مى رسانند. (7)

12. دشمنان على كسانى اند كه خداوند در قرآن ذكر فرموده است. (سپس حضرت آياتى از قرآن را در اين باره تلاوت فرمودند). (7)

13. دشمن ما كسى است كه خدا او را مذمت و لعنت نموده است. (7)

2. آن چه مأمور به ابلاغش بودم رسانيدم تا بر هر حاضر و غايب، و هر كس كه حضور دارد يا ندارد، و هر كس كه به دنيا آمده يا هنوز نيامده حجت باشد. (6)

3. حاضران به غايبان و پدران به فرزندان تا روز قيامت (واقعه غدير را) برسانند. (6)

4. خداوند عزوجل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آن كه خبيثان را از پاكان جدا كند. (6)

5. بالاترين امر به معروف آن است كه كلام مرا خوب فرا گيريد و به آنان كه حاضر نيستند برسانيد، و آنان را امر به قبولِ آن و نهى از مخالفت آن نماييد. (10)

6. حضرت آدم به خاطر يک خطا به زمين فرستاده شد در حالى كه انتخاب شده خداوند بود، پس شما چگونه خواهيد بود در حالى كه شماييد؟! (يعنى با حضرت آدم بسيار فرق داريد)، و در ميان شما دشمنان خدا هم هستند. (5)

7. سخنى بگوييد كه خدا از شما راضى شود، چرا كه اگر شما و همه اهل زمين كافر شوند به خداوند ضررى نمى رسانند. (11)

8. هر يک از شما هر اندازه نسبت به على حب و بغض در قلبش مى يابد همان طور عمل كند. (6)

2. من مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست دهم بر قبول آن چه از جانب خداوند عزوجل درباره اميرالمؤمنين على و امامان بعد از او آورده ام - كه آنان از من و از على هستند - و مهدى قائم از آن هاست. (10)

3. عده شما بيش از آن است كه با يک كف دست و در يک وقت معين همگى با من بيعت كنيد. خداوند عزوجل به من امر كرده كه از زبان شما اقرار بگيرم بر آن چه از مقام و رياست براى على و امامان بعد از او منعقد نمودم. (11)

4. با اميرالمؤمنين على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد. (11)

5. آن چه من گفتم شما هم بگوييد ...: «شنيديم و اطاعت مى كنيم». (11)

6. كسانى كه در بيعت با على ... سبقت بگيرند رستگارانند. (11)

3. خداوند سوره «هل اَتى» را نازل نكرده است مگر درباره على بن ابى طالب، و با آن جز على را مدح نكرده است. (5)

4. به خدا قسم سوره «عصر» درباره على بن ابى طالب نازل شده است. (5)

5. قرآن به شما معرفى مى كند كه امامان بعد از على از فرزندان اويند ... آن جا كه مى فرمايد: «وَ جَعَلها كَلِمَةً باقيَةً فى عَقِبِهِ». (10)

6. خداوند فضائل على بن ابى طالب را در قرآن نازل نموده است. (11)

7. على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشت، و در حال ركوع به قصد خداوند عزوجل زكات (صدقه) داد، و در هر حالى خدا را قصد كرده بود. (تفسير آيه «اِنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ...»). (2)

8. قول خداوند تعالى: «...مِن قَبلِ اَن نَطمِسَ وُجوها فَنَرُدَّها عَلى اَدبارِها»، قصد نشده از اين آيه مگر قومى از اصحاب من كه آن ها را به نام و نَسَبشان مى شناسم، ولى مأمورم آنان را نام نبرم. (6).

3. هیچ امر به معروف و نهی از منکری نیست مگر با (راهنمایی) امام معصوم. (10)

ص: 98

از آن جا كه بحث هاى علمى درباره سند و متنِ حديث غدير بسيار مفصل است، اشاره اى گذرا به اين دو جنبه خواهيم داشت.

علماى بزرگ بحث هاى كافى و وافى در اين دو زمينه نموده اند، و لذا طالبين مى توانند به كتبى كه در همين بخش به آن ها اشاره مى شود مراجعه نمايند.

ص: 100

سبب شد كه مردم سخنان سرنوشت سازِ پيامبرِ دلسوزشان در آن مقطع حساس را به فراموشى سپارند و اهميت آن را ناديده بگيرند.

طبيعى است كه بايد چنين مى شد؛ زيرا مطرح كردن غدير مساوى با برچيدن بساطِ غاصبينِ خلافت بود، و آنان هرگز اجازه چنين كارى را نمى دادند. البته جريان غدير به صورتى در سينه ها جا گرفت كه عده زيادى خطبه غدير يا قسمتى از آن را حفظ كرده و براى نسل هاى آينده به يادگار گذاشتند و هيچ كس قدرت ممانعت از انتشار چنين خبر مهمى را نداشت.

شخص اميرالمؤمنين و فاطمه زهرا (عليهما السلام) كه ركن غدير بودند، و نيز ائمه (عليهم السلام) يكى پس از ديگرى تأكيد خاصى بر حفظ حديث غدير داشتند، و بارها در مقابل دوست و دشمن بدان احتجاج و استدلال فرمودند (1) ، تا آن جا كه امام باقر (عليه السلام) در آن شرايط خفقان متن كامل خطبه غدير را براى اصحابشان نقل فرمودند.

هم چنين بيش از دويست نفر از صحابه و عده زيادى از تابعين، با آن كه در شرايط سخت تقيه بودند و نقل حديث غدير براى آنان به قيمت جانشان تمام مى شده، آن را نقل كرده اند.

در كتاب عوالم العلوم: ج 15/3 صفحات 493 - 508 فهرستى از راويان حديث غدير به ترتيب زمانى چهارده قرن را آورده، و اثبات كرده چنين اتصال سند و نقل خَلَف از سَلَف دليل بر ريشه محكم و سلسله بدون انقطاع اسناد در نقل حديث غدير است. در صفحات 509 - 517 راويان غدير از علما را به ترتيب الفبا آورده است.

در صفحه 522 مؤلفينى را ذكر كرده كه حديث غدير را ثبت كرده اند، و در صفحات 529 - 534 به وثاقت صحابه و تابعين و ساير ناقلين حديث غدير پرداخته است.

ص: 102

به همين جهت در بين قاطبه مسلمين هيچ حديثى به اندازه «حديث غدير» روايت كننده ندارد، و گذشته از تواتر آن از نظر علم رجال و درايت اسنادِ آن در حد فوق العاده اى است.

در اين جا 8 كتاب به عنوان راهنمايى و براى آگاهى از مباحث مربوط به سند حديث غدير معرفى مى شود:

1. عبقات الانوار، ميرحامد حسين هندى، جلدهاى مربوط به غدير.

2. الغدير، علامه امينى، ج 1 ص 12 - 151، 294 - 322.

3. نفحات الازهار فى خلاصة عبقات الانوار، علامه سيد على ميلانى، ج 6-9.

4. عوالم العلوم، شيخ عبداللّه بحرانى، ج 15/3 ص 307 - 327.

5. بحار الانوار، علامه مجلسى، ج 37 ص 181، 182.

6. اثبات الهداة، شيخ حر عاملى، ج 2 ص 200 - 250.

7. كشف المهم فى طريق خبر غدير خم، سيد هاشم بحرانى.

8. الطرائف، سيد ابن طاووس، ص 33.

1. روايت امام باقر (عليه السلام)، كه با اسناد معتبر در 4 كتاب «روضة الواعظين» تأليف شيخ ابن فتّال نيشابورى (1) ، «الاحتجاج» تأليف شيخ طبرسى (2) ، «اليقين» تأليف سيد ابن طاووس (3) ، و «نزهة الكرام» تأليف شيخ محمد بن حسين رازى (4) نقل شده است.

2. روايت حذيفة بن يمان، كه با اسنادِ متصل در كتاب «الاقبال» تأليف سيد ابن طاووس (5) به نقل از كتاب «النشر و الطىّ» نقل شده است.

3. روايت زيد بن ارقم، كه با اسناد متصل در 4 كتاب «العُدَد القويّة» تأليف شيخ على بن يوسف حلى (6) ، «التحصين» تأليف سيد ابن طاووس (7) ، و «الصراط المستقيم» تأليف شيخ على بن يونس بياضى (8) ، و «نهج الايمان» تأليف شيخ على بن حسين بن جبر (9) ، هر دو به نقل از كتاب «الولاية» تأليف مورخ طبرى روايت شده است.

شيخ حر عاملى در كتاب «اثبات الهداة» (10) و علامه مجلسى در «بحار الانوار» (11) و سيد بحرانى در كتاب «كشف المهم» (12) و ساير علماى متأخر، خطبه مفصل غدير را از مدارک مذكور نقل كرده اند. بدين ترتيب متن كامل خطبه غدير به دست اين بزرگان

ص: 105

شيعه حفظ شده تا به دست ما رسيده است، كه اين خود در عالم اسلام از افتخارات تشيع است.

2. روايت حذيفة بن يمان به سند زير است:

قال السيد ابن طاووس فى كتاب «الاقبال»: قال مؤلِّفُ كتاب «النشر و الطىّ»: عن احمد بن محمد بن على المهلّب: اخبرنا الشريف ابوالقاسم على بن محمد بن على بن القاسم الشعرانى عن ابيه: حدثنا سلمة بن الفضل الانصارى، عن ابى مريم عن قيس بن حيان (حنان) عن عطية السعدى عن حذيفة بن اليمان.

3. روايت زيد بن ارقم به سند زير است:

قال السيد ابن طاووس فى كتاب «التحصين»: قال الحسن بن احمد الجاوانى فى كتابه «نور الهُدى و المُنجى من الرَّدى»: عن ابى المُفضّل محمد بن عبداللّه الشيبانى، قال: اخبرنا ابوجعفر محمد بن جرير الطبرى و هارون بن عيسى بن سكين البلدى، قالا: حدثنا حميد بن الربيع الخزّاز، قال: حدثنا يزيد بن هارون، قال: حدثنا نوح بن مبشَّر، قال: حدثنا الوليد بن صالح عن ابن امرأة زيد بن ارقم و عن زيد بن ارقم.

ص: 107

اين بدان جهت است كه فراز اصلى حديث غدير جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» است، و هرگاه به اختصار به حديث غدير اشاره شود همين جمله مدّ نظر قرار مى گيرد، و راويان و محدثين نيز هنگام اختصار به همين جمله اكتفا نموده اند و قرائن همراه آن را حذف كرده اند.

نكته قابل توجه در اين مقطع آن است كه با توجه به متن خطبه مفصل غدير و دقت در ساير مطالبى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در خطابه خود فرموده اند، معناى «مولى» و مراد از «ولايت» هم براى مخاطبين در غدير بسيار واضح و روشن بوده، و هم براى هر مُنصفى كه متن را مطالعه كند و شرايط خطبه را به طور كامل در نظر بگيرد واضح تر از آن خواهد بود كه جاى بحث و احتجاج باشد. (1)

به كار گرفتن كلمه «مولى» براى آن است كه هيچ لفظى از قبيل «امامت»، «خلافت»، «وصايت» و امثال اين ها، نمى تواند حامل معناى دقيقى باشد كه در «ولايت» نهفته و معناى آن فوق الفاظ مذكور است.

پيامبر (صلى الله عليه و آله) نمى خواهد فقط امامت يا خلافت يا وصايت حضرت را بيان كند، بلكه مى خواهد اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عرض و دين مردم بودن و به عبارت واضح تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف پروردگار است بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح تر و گوياتر از «مولى» يافت نمى شود.

دشمنان غدير هم اگر كلمه ديگرى غير از «مولى» در اين جا به كار رفته بود، خيلى آسان تر آن را مى پذيرفتند و يا در مقام ردّ آن چنين تلاش نمى كردند، و اگر بنا به تعدد معانى بود در الفاظ ديگر معناى مورد نظر غدير آسان تر اثبات مى شد. آنان با تشكيک در معناى اين كلمه «مولى» مى خواهند آن را از محتواى مهم و كارساز عقيدتى و اجتماعى آن جدا كنند و آن را در حد بيان يک موضوع عاطفى و اخلاقى پايين بياورند.

ص: 109

مخالفان غدير از معناى وسيع «اَولى به نَفس» وحشت دارند و معناى آن را خوب مى فهمند كه چنين به مبارزه با آنان برخاسته اند! ما هم بايد بر سر همين معنى پافشارى كنيم، و از خدا و رسول تشكر كنيم كه با به كار بردن چنين كلمه اى در تركيب خاص جمله، بنيادى محكم در فرهنگ اعتقادى ما بر جاى گذاشته اند كه از آن 5 نتيجه زير گرفته مى شود:

1. امامت و ولايت دوازده امام معصوم (عليهم السلام) بلافاصله پس از پيامبر (صلى الله عليه و آله).

2. اطلاق و عموميت ولايت و اختيار ايشان بر همه انسان ها و در همه زمان ها و مكان ها و در هر شرايطى.

3. استناد ولايت ايشان به امضاى پروردگار و اين كه امامت يک منصب الهى است.

4. عصمت صاحبان ولايت به امضاى خدا و رسول.

5. تعهد مردم در مقابل ولايت ائمه (عليهم السلام) دقيقا مانند تعهدشان در مقابل ولايت پيامبر (صلى الله عليه و آله).

از همه مهم تر اين كه لازمه اثبات چنين محتواى بلندى، عدم مشروعيت هر ولايتى بدون اذن پروردگار و با انتخاب غير خداوند است، كه خط بطلان بر هر دين و مذهبى مى كشد كه غير از ولايت اهل بيت (عليهم السلام) را پذيرفته باشند.

لغتنامه ها فقط معناى كلمه را مى گويند ولى «تَبادُرِ معنى» در مورد معين بر عهده حاضرين آن ماجراست. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت شناس در غدير حاضر بوده و در همان جا تبادر ذهنى خود را صراحتاً اعلام كرده و حتى آن را به صورت شعر درآورده كه اثرى ماندگار و سندى محكم باشد.

اى ابوسعيد، چنين مطلبى هم جاى سؤال دارد!؟ پيامبر (صلى الله عليه و آله) به مردم فهمانيد كه على (عليه السلام) به جاى آن حضرت خواهد بود. (1)

1. مَعانِى الاَخبار، شيخ صدوق: ص 63 - 73.

2. اَقسامُ المَولى فِى اللِّسان، شيخ مفيد.

3. رسالة فى مَعنَى المَولى، شيخ مفيد.

4. رِسالَةٌ فِى الجَواب عَنِ الشُّبهاتِ الوارِدَةِ لِخَبَرِ الغَدير، سيد مرتضى.

5. عَبَقات الاَنوار، مير حامد حسين: جلدهاى مربوط به غدير.

6. الغدير، علامه امينى: ج 1 ص 340 - 399.

7. عَوالم العُلوم: ج 15/3 ص 328 - 379.

8. فَيضُ القَديرِ فيما يَتَعَلَّقُ بِحَديثِ الغَديرِ، حاج شيخ عباس قمى.

9. المَنهَجُ السَّوىِّ فى مَعنَى المَولى وَ الوَلىِّ، محسن على بلتستانى پاكستانى.

10. بِحارُ الاَنوار: ج 37 ص 235 - 253.

11. الغَديرُ فِى الاِسلامِ، شيخ محمد رضا فرج اللّه: ص 84 - 209.

با توجه به اين كه بحث هاى استدلالى مفصل در كتاب حاضر مورد نظر نيست، اميد است طالبين با مراجعه به كتب ذكر شده به هدف خود برسند.

ص: 120

اقتصادى شيعه، نبودن چاپ و عدم امكان رعايت اصول فنى در نسخه بردارى، اشتباهات كتابتى ناسخين و عوامل ديگرى از اين قبيل باعث اختلاف نسخه ها در يک روايت معين شده است.

مقابله و تطبيق نسخه هاى يک كتاب و يا مقابله متن يک حديث كه در چند كتاب مختلف روايت شده، بسيارى از مشكلاتِ مربوط به متون را حل مى كند. در واقع هر نسخه ابهام و مشكلى را كه در نسخه ديگر وجود داشته بر طرف مى سازد، وبدين ترتيب متن منقح و كامل به دست مى آيد.

در مورد «خطبه غدير» 3 جهت مهم لزوم مقابله نسخه هاى آن را مؤكدتر مى نمايد:

1. اهميت خطبه به عنوان يک حديث سرنوشت ساز و لزوم توجه خاص امت به اين منشور دائمى، كه وظيفه به دست آوردن متن منقح آن را سنگين تر مى كند.

2. طولانى بودن متن، كه طبعاً در متون طولانى موارد مبهم و مشكل در الفاظ و معانى بيشتر است، و از طريق مقابله حل مى شود.

3. سِماعى بودن حديث، يعنى حديث به صورت املا نبوده كه راوى بتواند آن را با حوصله بنويسد، بلكه در هنگام سخنرانىِ حضرت آن را به خاطر سپرده و بعد نقل كرده است. طبعاً موارد زياده و نقيصه در چنين مواردى بيشتر مى شود، و از طريق مقابله است كه كلمه ها و جمله هاى افتاده به جاى خود باز مى گردد.

1. هر سه روايت امام باقر (عليه السلام) و حذيفة بن يمان و زيد بن ارقم توافق كلى در متن خطبه دارند، به جز موارد مربوط به اختلاف كلمات و عبارات كه در هر حديثى يک امر عادى است.

اين تطابق از نظر علمى با توجه به طولانى بودن حديث بسيار مهم است، به خصوص با در نظر گرفتن اين نكته كه امام باقر (عليه السلام) از طريق علم الهى و غيبى خطبه را نقل فرموده اند و شخصاً در غدير حاضر نبوده اند، در حالى كه حذيفه و زيد بن ارقم از شاهدان و حاضران واقعه غدير بوده اند. اضافه بر آن كه حذيفه و زيد بن ارقم از راويان مورد اعتماد اهل سنت نيز هستند.

2. هر سه روايت مؤيد و مكمل يک ديگرند، بدين معنى كه در مقابله نسخه ها كلمه يا جمله اى در نسخه اى از روايت امام باقر (عليه السلام) وجود دارد و در نسخه ديگر وجود ندارد، و همان كلمه يا جمله در روايات زيد بن ارقم و حذيفه نيز در روايتى وجود دارد و در روايتى وجود ندارد. اين حاكى از قصور يا اشتباه راويان و ناسخين است، و نشان مى دهد كه اصل هر سه روايت در حد بالايى بر يک ديگر منطبق بوده است.

3. در دو يا سه مورد كه به مسئله برائت از دشمنان غدير مربوط مى شود، جمله مزبور در بعضى نسخه ها از هر سه روايت به صورت كنايه آمده و يا حذف شده است، و اين حاكى از شرايط خاص تقيه در راويان خطبه است. نمونه آن مسئله «اصحاب صحيفه» و نام اولين بيعت كنندگان غدير است كه در بعضى نُسخ صراحتاً نيامده است.

4. در روايتِ كتاب «الاقبال» سيد ابن طاووس، و نيز كتاب «الصراط المستقيم» علامه بياضى نوعى تلخيص مشهود است، كه يا مؤلف در مقام اختصار بوده و يا راوى خطبه غدير را مختصر نموده است. مقدار موجود از متن در اين دو كتاب نيز مقابله شده و موارد اختلاف نسخه در آن ها با ذكر نام اين دو كتاب در پاورقى ها آمده است.

ص: 123

5. روايت كتاب «روضة الواعظين» در بسيارى از موارد با كتاب «التحصين» مشابهت دارد، و در موارد خاصى با ساير نُسَخ فرق دارد.

6. روايت كتاب «نهج الايمان» در بسيارى از موارد با كتاب «العُدَد القويّة» مشابهت دارد، و در مواردى مشكلات عبارات را حل كرده است.

7. در روايت كتاب «التحصين» دو صفحه از آخر حديث ناقص است، كه در پاورقىِ متن كامل به محل آن اشاره شده است.

8. روايت كتاب «اليقين» در مواردى زياده دارد، و در مواردى نيز جمله بندىِ آن با روايت هاى ديگر فرق دارد.

3. چون مقصودِ ناقل اصل خطبه بوده، اين فرازها را كه به صورت سؤال و جواب است از متن حساب نكرده و فقط متن سخنرانى را ذكر كرده است.

4. به عنوان خلاصه اى از فرمايشات پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير، مطالبى از متن خطبه با مطالبى مربوط به قبل و بعد خطبه، به صورت مركب و مخلوط نقل شده است.

به هر حال در تنظيم خطبه فقط نسخه هايى كه خطبه مفصل غدير را به صورت متن واحد نقل كرده اند با يک ديگر مقابله شده است. ساير فرمايشات حضرت در غدير جداگانه دسته بندى شده، كه در پايان بخش دوم كتاب ذكر شد.

كامل متن خطبه، از آوردن عبارت (صلى الله عليه و آله) و (عليه السلام) در مواردى كه قطعاً در كلام حضرت نبوده خوددارى مى شود.

در پاورقى ها موارد اختلاف نسخه ها و كيفيت آن آمده و رمزهاى زير را براى اشاره به 6 كتابِ اصلىِ مقابله شده آورده ايم:

«الف»: الاحتجاج.

«ب»: اليقين.

«ج»: التحصين.

«د»: روضة الواعظين.

«ه »: العُدد القويّة.

«و»: نهج الايمان.

در چند مورد كه اختلاف نسخه از كتاب «الاقبال» و «الصراط المستقيم» و «نزهة الكرام» ذكر شده، نام اين كتاب ها آمده و رمزى ندارد.

با توجه به اين كه متن حاضر حاصل جمع نُه روايت از نُه كتاب است، دقت در پاورقى ها و محتويات نسخه هاى ديگر از آن جهت حائز اهميت است كه هر نسخه مى تواند سهمى در نماياندن واقع ايفا كند.

در پاورقى ها آدرس آيات قرآنى و توضيح كلمات و جملاتِ مشكل آمده است.

از آن جا كه متن خطبه عربى است پاورقى ها هم به عربى ذكر شده تا بين دو زبان خلط واقع نشود.

ص: 126

2. غديريه، تأليف ملا محمد جعفر بن محمد صالح قارى.

3. غدير پيوند ناگسستنى رسالت و امامت، تأليف مرحوم شيخ حسن سعيد تهرانى.

* از ترجمه هاى اردوى خطبه به 3 عنوان چاپى اشاره مى كنيم:

1. غدير خم اور خطبه غدير، تأليف علامه سيد ابن الحسن نجفى، كه در كراچى چاپ شده است.

2. حديث الغدير، تأليف علامه سيد سبط الحسن جايسى، كه در هند چاپ شده است.

3. حجة الغدير فى شرح حديث الغدير، كه در دهلى چاپ شده است.

* ترجمه تركى آذرى خطبه غدير با عنوان «غدير خطبه سى» از روى كتاب حاضر انجام شده است.

* از ترجمه هاى انگليسى خطبه غدير به 3 عنوان اشاره مى شود:

1. ؟What happend in Qadir

(وات هَپِنْدْ اينْ غدير)، محمد باقر انصارى، كه از روى خطبه غدير در كتاب حاضر انجام شده است.

2. The Last Two Khutbas Of The Last Prophet(P)

(دِ لَسْتْ تُو خُوطْبازْ آوْ دِ لَسْتْ پِرافِتْ)، سيد فيض الحسن فيضى، كه در راولپندى پاكستان چاپ شده است.

3. The Last Sermon of Prophet Mohammad at Ghadire Khom

(دِ لَسْتْ سِرْمُنْ آوْ پِرافِتْ محمد اَتْ غدير خم)، حسين بهانجى، كه در تانزانيا چاپ شده است.

ص: 128

* نظم عربى «حديث غدير» در كتاب شريف «الغدير» تأليف علامه امينى جمع آورى شده است. طى يازده جلد اين كتاب شعرهاى عربى «غدير» به صورت جامعى تدوين گرديده است. هم چنين كتاب «شعراء الغدير» توسط مؤسسه الغدير بيروت در دو جلد تدوين شده است.

* نظم فارسى واقعه غدير در كتاب هاى «سرود غدير» تأليف علامه سيد احمد اشكورى، 2 جلد، «شعراى غدير از گذشته تا امروز»، تأليف دكتر شيخ محمد هادى امينى، 10 جلد، و «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى»، تأليف استاد شيخ محمد صحتى سردرودى جمع آورى شده است.

* نظم فارسى خطابه غدير توسط عده اى از شعراى فارسى زبان انجام گرفته كه 4 عنوان چاپى از آن ها ذكر مى شود:

1. خطبة الغدير، اثر مرحوم صغير اصفهانى، كه با همكارى مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.

2. خطبه غديريه، اثر ميرزا رفيع، كه در سال 1313 قمرى در هند چاپ شده است.

3. ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، اثر ميرزا عباس جبروتى قمى.

4. غدير خم، اثر مرتضى سرافراز، كه در سال 1348 شمسى منتشر شده است.

كتاب هاى فوق به عنوان نمونه ذكر شد. براى اطلاع بيشتر به دو كتاب «الغدير فى التراث الاسلامى» و «غدير در آئينه كتاب» رجوع شود.

1. ترجمه حاضر از روى متن عربى مقابله شده بر 9 كتابى كه ذكر شد انجام گرفته است، و طبعاً نسبت به هر يک از 9 كتاب مذكور حاوى اضافات و تغييراتى در عبارات است.

2. اين ترجمه مطابق متن عربى - كه در بخش ششم مى آوريم - در يازده بخش تنظيم شده و در اول هر بخش عنوانى دارد.

3. در روش ترجمه سعى شده مفاهيم والايى كه «خطبه غدير» در برگيرنده آن است، به طور روشن بيان شود، و در عين حال از ترجمه تحت اللفظى هم فاصله زيادى نگيرد. البته نظر به اهميت خطبه، فهم دقيق بعضى موارد آن احتياج به تفسير دارد كه در بخش هشتم اين كتاب تا حدى به آن پرداخته ايم.

4. در ترجمه فارسى خطبه، آيات قرآنى موجود در متن خطبه ابتدا به صورت عربى و سپس ترجمه آن آمده است.

5. در ترجمه فارسى طبق متن عربى، عبارت «صلى الله عليه و آله» و «عليه السلام» در مواردى كه يقيناً در كلام حضرت نبوده ذكر نمى شود.

6. كلمه «معاشر الناس» و «اَلا» كه در خطبه زياد به كار رفته است، اولى را به عنوان «اى مردم» و دومى را به عنوان «بدانيد كه» ترجمه كرده ايم.

7. موارد مهم خطبه با حروف سياه آورده شده، و موارد خارج از متن خطبه به صورت مشخص و با حروف مغاير ذكر مى گردد.

8. موارد اختلاف نسخه ها كه در پاورقى هاى متن عربى آمده، اگر متضمن مطلب مهمى باشد كه از متن استفاده نمى شود، و يا اختلاف عبارت در حدى باشد كه معناى جمله را تغيير مى دهد، آن را در پاورقى ترجمه فارسى مى آوريم، ولى اگر در حد اختلاف كلمات باشد و حامل معنايى جديد و مطلبى مهم نباشد از آوردن آن در

ص: 130

پاورقى ترجمه خوددارى مى شود. رمزهاى «الف» و «ب» و ... كه در پاورقى هاى متن عربى به كار رفته در ترجمه نيز به كار مى رود، و چند مورد كه از دو كتاب «الاقبال» و «الصراط المستقيم» آورده شده بدون رمز است.

9. در مواردى كه عبارت احتياج به توضيح يا ذكر قطعه اى از تاريخ دارد، در پاورقى ذكر خواهد شد.

با توجه به ارزش هايى كه براى مقابله نسخه ها ذكر شد، اهميت آماده سازى متن منقح خطبه غدير براى خوانندگان محترم روشن گرديد؛ تا با توجه بيشترى به مطالعه آن بپردازند.

ص: 131

ص: 132

ص: 134

متن كامل خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در غدير خم

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

كَريمٌ حَليمٌ ذُو أناةٍ، قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْ ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَيْهِمْ (1) بِنِعْمَتِهِ. لايَعْجَلُ بِانْتِقامِهِ، وَلايُبادِرُ إلَيْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا (2) مِنْ عَذابِهِ.

قَدْ فَهِمَ السَّرائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ، وَ لَمْ تَخْفَ عَلَيْهِ الْمَكْنُوناتُ وَ لاَ اشْتَبَهَتْ عَلَيْهِ الْخَفِيّاتُ. لَهُ الاْءحاطَةُ بِكُلِّ شَىْ ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ وَ الْقُوَّةُ فى كُلِّ شَىْ ءٍ وَ الْقُدْرَةُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ، وَ لَيْسَ مِثْلُهُ شَىْ ءٌ. وَ هُوَ مُنْشِى ءُ الشَّىْ ءِ حينَ لا شَىْ ءَ (3) دائِمٌ حَيٌّ (4) وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ، لا إلهَ إلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ.

جَلَّ عَنْ أنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأبْصارَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ. لايَلْحَقُ أحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعايَنَةٍ، وَ لايَجِدُ أحَدٌ كَيْفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلانِيَةٍ إلاّ بِما دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلى نَفْسِهِ. (5)

وَ أشْهَدُ أنَّهُ اللّه ُ الَّذى مَلَأَ (6) الدَّهْرَ قُدْسُهُ، وَ الَّذى يَغْشَى الْأبَدَ نُورُهُ (7) ، وَ الَّذى يُنْفِذُ أمْرَهُ بِلا مُشاوَرَةِ مُشيرٍ وَ لا مَعَهُ شَريكٌ فى تَقْديرِهِ وَ لايُعاوَنُ فى تَدْبيرِهِ. (8)

صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ (9) عَلى غَيْرِ مِثالٍ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلا مَعُونَةٍ مِنْ أحَدٍ وَ لا تَكَلُّفٍ وَ لاَ احْتِيالٍ. (10) أنْشَأَها (11) فَكانَتْ وَ بَرَأَها فَبانَتْ. فَهُوَ اللّه ُ الَّذى لا إلهَ إلاّ هُوَ الْمُتْقِنُ

ص: 136

الصَّنْعَةَ (1) ، الْحَسَنُ الصَّنيعَةُ (2) ، الْعَدْلُ الَّذى لا يَجُورُ، وَ الْأكْرَمُ الَّذى تَرْجِعُ إلَيْهِ الْأُمُورُ.

وَ أشْهَدُ أنَّهُ اللّه ُ الَّذى تَواضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعَظَمَتِهِ، وَ ذَلَّ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعِزَّتِهِ، وَ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِقُدْرَتِهِ، وَ خَضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِهَيْبَتِهِ. مَلِكُ الْأمْلاكِ (3) وَ مُفَلِّكُ الْأَفْلاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ (4) ، كُلٌّ يَجْرى لِأجَلٍ مُسَمّى. يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهارِ وَ يُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّيْلِ يَطْلُبُهُ حَثيثا. قاصِمُ كُلِّ جَبّارٍ عَنيدٍ وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَيْطانٍ مَريدٍ.

لَمْ يَكُنْ لَهُ ضِدٌّ وَ لا مَعَهُ نِدٌّ (5) أحَدٌ صَمَدٌ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفْوا أحَدٌ. إلهٌ واحِدٌ وَ رَبٌّ ماجِدٌ (6) يَشاءُ فَيُمْضى، وَ يُريدُ فَيَقْضى، وَ يَعْلَمُ فَيُحْصى، وَ يُميتُ وَ يُحْيى، وَ يُفْقِرُ وَ يُغْنى، وَ يُضْحِكُ وَ يُبْكى، [وَ يُدْنى وَ يُقْصى] (7) وَ يَمْنَعُ وَ يُعْطى (8) ، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ قَديرٌ.

يُولِجُ اللَّيْلَ فِى النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِى اللَّيْلِ، لا إلهَ إلاّ هُوَ الْعَزيزُ الْغَفّارُ. (9) مُسْتَجيبُ الدُّعاءِ (10) وَ مُجْزِلُ الْعَطاءِ (11) ، مُحْصِى الْأَنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ،

ص: 137

الَّذى لا يُشْكِلُ عَلَيْهِ شَىْ ءٌ (1) ، وَ لايُضْجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخينَ وَ لا يُبْرِمُهُ إلْحاحُ الْمُلِحّينَ. (2) الْعاصِمُ لِلصّالِحينَ، وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحينَ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنينَ وَ رَبُّ الْعالَمينَ. (3) الَّذى اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أنْ يَشْكُرَهُ وَ يَحْمَدَهُ [عَلى كُلِّ حالٍ]. (4)

أحْمَدُهُ كَثيرا وَ أشْكُرُهُ دائِما (5) عَلَى السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ، وَ أوُمِنُ بِهِ وَ بِمَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ. أسْمَعُ لِأَمْرِهِ وَ أُطيعُ وَ أُبادِرُ إلى كُلِّ ما يَرْضاهُ وَ أسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ (6) ، رَغْبَةً فى طاعَتِهِ وَ خَوْفا مِنْ عُقُوبَتِهِ، لِأَنَّهُ اللّه ُ الَّذى لايُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لايُخافُ جَوْرُهُ.

صَفَتْ خُلَّتُهُ (1) - لا إلهَ إلاّ هُوَ - لِأنَّهُ قَدْ أعْلَمَنى أنّى إنْ لَمْ أُبَلِّغْ ما أنْزَلَ إلَيَّ [في حَقِّ عَلِيٍّ] (2) فَما بَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْ ضَمِنَ (3) لي تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ [مِنَ النّاسِ] (4) وَ هُوَ اللّه ُ الْكافِى الْكَريمُ.

فَأوْحى إلَيَّ: ﴿بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، يا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى عَلِيٍّ يَعْني فِى الْخِلافَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أبي طالِبٍ - وَإنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ﴾. (5)

مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما أنْزَلَ اللّه ُ تَعالى إلَيَّ (6) ، وَأنَا أُبَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ: إنَّ جَبْرَئيلَ هَبَطَ إلَيَّ (7) مِرارا ثَلاثا يَأْمُرُني عَنِ السَّلامِ رَبّي - وَ هُوَ السَّلامُ - (8) أنْ أقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أبْيَضَ وَ أسْوَدَ (9) : أنَّ عَلِيَّ بْنَ أبي طالِبٍ أخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى [عَلى أُمَّتى] (10) وَ الاْءمامُ مِنْ بَعْدى، الَّذى مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسى إلاّ أنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه ِ وَ رَسُولِهِ، وَ قَدْ أنْزَلَ اللّه ُ تَبارَكَ وَ تَعالى عَلَيَّ بِذلِكَ آيَةً مِنْ كِتابِهِ [هِيَ] (11) : ﴿إنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ

ص: 139

يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ﴾ (1) ، وَ عَلِيُّ بْنُ أبيطالِبٍ الَّذي أقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ يُريدُ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ. (2)

وَ سَأَلْتُ جَبْرَئيلَ أنْ يَسْتَعْفِيَ لِيَ [السَّلامَ] (3) عَنْ تَبْليغِ ذلِكَ إلَيْكُمْ - أيُّهَا النّاسُ - لِعِلْمى بِقِلَّهِ الْمُتَّقينَ وَ كَثْرَةِ الْمُنافِقينَ وَ إدْغالِ اللاّئِمينَ (4) وَ حِيَلِ الْمُسْتَهْزِئينَ بِالاْءسْلامِ (5) ، الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ فى كِتابِهِ بِأنَّهُمْ يَقُولُونَ بِألْسِنَتِهِمْ ما لَيْسَ فى قُلُوبِهِمْ، وَ يَحْسَبُونَهُ هَيِّنا وَ هُوَ عِنْدَ اللّه ِ عَظيمٌ (6) ، وَ كَثْرَةِ أذاهُمْ لى غَيْرَ مَرَّةٍ (7) حَتّى سَمَّوْنى اُذُنا وَ زَعَمُوا أنّى كَذلِكَ (8) لِكَثْرَةِ مُلازَمَتِهِ إيّايَ وَ إقْبالي عَلَيْهِ [وَ هَواهُ وَ قَبُولِهِ مِنّي] (9) حَتّى أنْزَلَ اللّه ُ عَزَّوَ جَلَّ فى ذلِكَ (10) ﴿وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ، قُلْ أُذُنُ - [عَلَى الَّذينَ يَزْعَمُونَ أنَّهُ أُذُنٌ] (11) - خَيْرٍ لَكُمْ، يُؤْمِنُ بِاللّه ِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذينَ يُؤْذُونَ رَسوُلَ اللّه ِ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ﴾ (12) وَ لَوْ شِئْتُ

ص: 140

أنْ أُسَمِّيَ الْقائِلينَ بِذلِكَ بِأَسْمائِهِمْ لَسَمَّيْتُ وَ أنْ أوُمِئَ إلَيْهِمْ بِأعْيانِهِمْ لَأوْمَأْتُ وَ أنْ أدُلَّ عَلَيْهِمْ لَدَلَلْتُ (1) ، وَ لكِنّى وَ اللّه ِ فى أُمُورِهِمْ قَدْ تَكَرَّمْتُ. (2)

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه ُ مِنّى إلاّ أنْ أُبَلِّغَ ما أنْزَلَ اللّه ُ إلَيَّ [في حَقِّ عَلِیًّ] (3) ، ﴿يا أيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ - فى حَقِّ عَلِيٍّ - وَ إنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ﴾. (4)

وَ عَلَى الْأبْيَضِ وَ الْأسْوَدِ، وَ عَلى كُلِّ مُوَحِّدٍ (1) ماضٍ حُكْمُهُ، جازٍ قَوْلُهُ (2) ، نافِذٌ أمْرُهُ، مَلْعُونٌ مَنْ خالَفَهُ، مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ وَ صَدَّقَهُ، فَقَدْ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أطاعَ لَهُ. (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أقُومُهُ (4) فى هذَا الْمَشْهَدِ، فَاسْمَعُوا وَ أطيعُوا وَ انْقادُوا لِأمْرِ [اللّه ِ] (5) رَبِّكُمْ، فَإنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلاكُمْ وَ إلهُكُمْ، ثُمَّ مِنْ دُونِهِ رَسُولُهُ وَ نَبِيُّهُ الْمُخاطِبُ لَكُمْ (6) ، ثُمَّ مِنْ بَعْدى عَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَ إمامُكُمْ بِأمْرِ اللّه ِ رَبِّكُمْ، ثُمَّ الاْءمامَةُ في ذُرِّيَّتى مِنْ وُلْدِهِ إلى يَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللّه َ وَ رَسُولَهُ. (7)

لا حَلالَ إلاّ ما أحَلَّهُ اللّه ُ وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ، (8) وَ لا حَرامَ إلاّ ما حَرَّمَهُ اللّه ُ [عَلَيْكُمْ] (9) وَ رَسُولُهُ وَ هُمْ، وَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَرَّفَنِىَ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ وَ أنَا أفْضَيْتُ بِما عَلَّمَنى رَبّى مِنْ كِتابِهِ وَ حَلالِهِ وَ حَرامِهِ إلَيْهِ. (10)

ص: 142

مَعاشِرَ النّاسِ، [فَضِّلُوهُ] (1) ، ما مِنْ عِلْمٍ إلاّ وَ قَدْ أحْصاهُ اللّه ُ فِيَّ، وَ كُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أحْصَيْتُهُ فى إمامِ الْمُتَّقينَ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ إلاّ وَ قَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِيّا (2) ، وَ هُوَ الاْءمامُ الْمُبينُ [الَّذى ذَكَرَهُ اللّه ُ فى سُورَةِ يس: ﴿وَ كُلَّ شَىْٔ أحْصَيْناهُ فى إمامٍ مُبين﴾ ]. (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، لا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لاتَنْفِرُوا مِنْهُ (4) ، وَ لاتَسْتَنْكِفُوا عَنْ وِلايَتِهِ، فَهُوَ الَّذى يَهْدى إلَى الْحَقِّ وَ يَعْمَلُ بِهِ، وَ يُزْهِقُ الْباطِلَ وَ يَنْهى عَنْهُ، وَ لاتَأْخُذُهُ فِى اللّه ِ لَوْمَةُ لائِمٍ.

أوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللّه ِ وَ رَسُولِهِ [لَمْ يَسْبِقْهُ إلَى الاْيمانِ بى أحَدٌ] (5) ، وَ الَّذى فَدى رَسُولَ اللّه ِ بِنَفْسِهِ، وَ الَّذى كانَ مَعَ رَسُولِ اللّه ِ وَ لا أحَدَ يَعْبُدُ اللّه َ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجالِ غَيْرُهُ. [أوَّلُ النّاسِ صَلاةً وَ أوَّلُ مَنْ عَبَدَ اللّه َ مَعى. أمَرْتُهُ عَنِ اللّه ِ أنْ يَنامَ فى مَضْجَعى، فَفَعَلَ فادِيا لى بِنَفْسِهِ]. (6)

مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللّه ُ، وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللّه ُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ إمامٌ مِنَ اللّه ِ (7) ، وَ لَنْ يَتُوبَ اللّه ُ عَلى أحَدٍ أنْكَرَ وِلايَتَهُ وَ لَنْ يَغْفِرَ لَهُ (8) ، حَتْما عَلَى اللّه ِ أنْ يَفْعَلَ ذلِكَ بِمَنْ خالَفَ أمْرَهُ وَ أنْ يُعَذِّبَهُ عَذابا نُكْرا أبَدَ الاْبادِ وَ

ص: 143

دَهْرَ الدُّهُورِ. (1) فَاحْذَرُوا أنْ تُخالِفُوهُ (2) فَتَصْلُوا نارا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرينَ. (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، بى - وَاللّه ِ - بَشَّرَ الْأَوَّلُونَ مِنَ النَّبِيّينَ وَ الْمُرْسَلينَ، وَ أنَا - [وَاللّه ِ] (4) - خاتَمُ الْأَنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ (5) وَ الْحُجَّةُ عَلى جَميعِ الْمَخْلُوقينَ مِنْ أهْلِ السَّمواتِ وَ الْأَرَضينَ. فَمَنْ شَكَّ فى ذلِكَ فَقَدْ كَفَرَ (6) كُفْرَ الْجاهِلِيَّةِ الْأوُلى وَ مَنْ شَكَّ فى شَىْ ءٍ مِنْ قَوْلى هذا فَقَدْ شَكَّ فى كُلِّ ما أُنْزِلَ إلَيَّ، وَ مَنْ شَكَّ في واحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ فَقَدْ شَكَّ فِى الْكُلِّ مِنْهُمْ، وَ الشّاكُ فينا فِى النّارِ. (7)

مَعاشِرَ النّاسِ، حَبانِيَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهذِهِ الْفَضيلَةِ مَنّا مِنْهُ عَلَيَّ وَ إحْسانا مِنْهُ إلَيَّ وَ لا إلهَ إلاّ هُوَ، ألا لَهُ الْحَمْدُ مِنّى أبَدَ الاْبِدينَ وَ دَهْرَ الدّاهِرينَ وَ عَلى كُلِّ حالٍ.

مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوا عَلِيّا فَإنَّهُ أفْضَلُ النّاسِ بَعْدى مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى ما أنْزَلَ اللّه ُ الرِّزْقَ وَ بَقِيَ الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَيَّ قَوْلي هذا وَ لَمْ يُوافِقْهُ. ألا إنَّ جَبْرَئيلَ خَبَّرَنى عَنِ اللّه ِ تَعالى بِذلِكَ وَ يَقُولُ: «مَنْ عادى عَلِيّا وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ

ص: 144

لَعْنَتى وَ غَضَبى» (1) ، ﴿وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللّه َ - أنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إنَّ اللّه َ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ﴾. (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ جَنْبُ اللّه ِ الَّذى ذَكَرَ فى كِتابِهِ الْعَزيزِ، فَقالَ تَعالى [مُخْبِرا عَمَّنْ يُخالِفُهُ] (3) : ﴿أنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلى ما فَرَّطْتُ فى جَنْبِ اللّه ِ﴾. (4)

مَعاشِرَ النّاسِ، تَدَبَّرُوا القُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَ انْظُرُوا إلى مُحْكَماتِهِ وَ لاتَتَّبِعُوا مُتَشابِهَهُ، فَوَاللّه ِ لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زَواجِرَهُ (5) وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إلاَّ الَّذى أنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إلَيَّ وَ شائِلٌ بِعَضُدِهِ [وَ رافِعُهُ بِيَدي] (6) وَ مُعْلِمُكُمْ: أنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِيٌّ بْنُ أبيطالِبٍ أخي وَ وَصِيّي، وَ مُوالاتُهُ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ أنْزَلَها عَلَيَّ. (7)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ عَلِيّا وَ الطَّيِّبينَ مِنْ وُلْدى [مِنْ صُلْبِهِ] (8) هُمُ الثِّقْلُ الْأصْغَرُ، وَ الْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأكْبَرُ، فَكُلُّ واحِدٍ مِنْهُما مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ (9) وَ مُوافِقٌ لَهُ، لَنْ يَفْتَرِقا حَتّى يَرِدا عَلَيَّ الْحَوْضَ. ألا إنَّهُمْ أُمَناءُ اللّه ِ في خَلْقِهِ وَ حُكّامُهُ في أرْضِهِ. (10)

ص: 145

ألا وَ قَدْ أدَّيْتُ، ألا وَ قَدْ بَلَّغْتُ، ألا وَ قَدْ أسْمَعْتُ، ألا وَ قَدْ أوْضَحْتُ (1) ، ألا وَ إنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ قالَ وَ أنَا قُلْتُ (2) عَنِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ، ألا إنَّهُ لا «أميرَالْمُؤْمِنينَ» غَيْرَ أخى هذا (3) ، ألا لاتَحِلُّ إمْرَةُ الْمُؤْمِنينَ بَعْدى لِأحَدٍ غَيْرِهِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، هذا عَلِيٌّ أخي وَ وَصِيّي وَ واعي عِلْمي (1) ، وَ خَليفَتي في أُمَّتي عَلى مَنْ آمَنَ بى وَ عَلى تَفْسيرِ كِتابِ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدّاعى إلَيْهِ وَ الْعامِلُ بِما يَرْضاهُ وَ الْمُحارِبُ لِأعْدائِهِ وَ الْمُوالى عَلى طاعَتِهِ (2) وَ النّاهى عَنْ مَعْصِيَتِهِ. إنَّهُ خَليفَةُ رَسُولِ اللّه ِ وَ أميرُالْمُؤْمِنينَ وَ اْلإمامُ الْهادى مِنَ اللّه ِ، وَ قاتِلُ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ بِأمْرِ اللّه ِ.

يَقُولُ اللّه ُ: ﴿ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ﴾. (3) بِأَمْرِكَ يا رَبِّ أقُولُ (4) : أللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ [وَ اْنصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ] (5) وَ الْعَنْ مَنْ أنْكَرَهُ وَ اغْضِبْ عَلى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ. (6)

أللّهُمَّ إنَّكَ أنْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِيٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ إيّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ (7) : ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دينا﴾ (8) ، [وَ قُلْتَ: ﴿إنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه ِ اْلإسْلامُ﴾ (9) ] (10) ، وَ قُلْتَ: ﴿وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإسْلامِ ديناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ﴾ . (11) أللّهُمَّ إنّى أُشْهِدُكَ أنّى قَدْ بَلَّغْتُ. (12)

ص: 147

خاطَبَ اللّه ُ الَّذينَ آمَنُوا إلاّ بَدَأ بِهِ، وَ لا نَزَلَتْ آيَةُ مَدْحٍ فِى الْقُرآنِ إلاّ فيهِ، وَ لا شَهِدَ اللّه ُ بِالْجَنَّةِ فى «هَلْ أتى عَلَى الاْنْسانِ» إلاّ لَهُ (1) ، وَ لا أنْزَلَها فى سِواهُ وَ لا مَدَحَ بِها غَيْرَهُ.

مَعاشِرَ النّاسِ، هُوَ ناصِرُ دينِ اللّه ِ وَ الْمُجادِلُ عَنْ رَسُولِ اللّه ِ (2) ، وَ هُوَ التَّقِيُّ النَّقِيُّ الْهادِى الْمَهْدِيُّ. نَبِيُّكُمْ خَيْرُ نَبِيٍّ وَ وَصِيُّكُمْ خَيْرُ وَصِيٍّ [وَ بَنُوُهُ خَيْرُ الْأَوْصِياءِ]. (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، ذُرِّيَّةُ كُلُّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَ ذُرِّيَّتي مِنْ صُلْبِ [أميرِالْمُؤْمِنينَ] (4) عَلِيٍّ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ إبْليسَ أخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ، فَلا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبِطَ أعْمالُكُمْ وَ تَزِلَّ أقْدامُكُمْ، فَإنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إلَى الْأَرْضِ بِخَطيئَةٍ واحِدَةٍ (5) ، وَ هُوَ صَفْوَةُ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ كَيْفَ بِكُمْ وَ أنْتُمْ أنْتُمْ وَ مِنْكُمْ أعْداءُ اللّه ِ. (6)

ألا وَ إنَّهُ لا يُبْغِضُ عَلِيّا إلاّ شَقِيٌّ، وَ لا يُوالي عَلِيّا (7) إلاّ تَقِيٌّ، وَ لا يُؤمِنُ بِهِ إلاّ مُؤمِنٌ مُخْلِصٌ. وَ فى عَلِيٍّ - وَاللّه ِ - نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، وَ الْعَصْرِ، إنَّ الاْءنْسانَ لَفى خُسْرٍ» [إلاّ عَلِيٌّ الَّذي آمَنَ وَ رَضِيَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ]. (8)

ص: 149

مَعاشِرَ النّاسِ، قَد اسْتَشْهَدْتُ اللّه َ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسالَتى وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إلاّ الْبَلاغُ الْمُبينُ. (1)

مَعاشِرَ النّاسِ، ﴿اتَّقُوا اللّه َ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لاتَمُوتُنَّ إلاّ وَ أنْتُمْ مُسْلِمُونَ﴾. (2)

َعَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنا حُجَّةً عَلَى الْمُقَصِّرينَ (1) وَ الْمُعانِدينَ وَ الْمُخالِفينَ وَ الْخائِنينَ وَ الاْثِمينَ وَ الظّالِمينَ وَ الْغاصِبينَ مِنْ جَميعِ الْعالَمينَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، أُنْذِرُكُمْ أنّى رَسُولُ اللّه ِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِيَ الرُّسُلُ، أفَإنْ مِتُّ أوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى أعْقابِكُمْ؟ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا وَ سَيَجْزِى اللّه ُ الشّاكِرينَ [الصّابِرينَ]. (2) ألا وَ إنَّ عَلِيّا هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، لا تَمُنُّوا عَلَيَّ بِإسْلامِكُمْ، بَلْ لاتَمُنُّوا عَلَى اللّه ِ فَيُحْبِطَ عَمَلَكُمْ وَ يَسْخَطَ عَلَيْكُمْ وَ يَبْتَلِيَكُمْ بِشُواظٍ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٍ، إنَّ رَبَّكُمْ لَبِالْمِرْصادِ. (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّهُ سَيَكُونُ مِنْ بَعْدى أئِمَّةٌ يَدْعُونَ إلَى النّارِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ لايُنْصَرُونَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه َ وَ أنَا بَريئانِ مِنْهُمْ.

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُمْ وَ أنْصارَهُمْ وَ أتْباعَهُمْ وَ أشْياعَهُمْ فِى الدَّرْكِ الْأسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرينَ. (4) ألا إنَّهُمْ أصْحابُ الصَّحيفَةِ، فَلْيَنْظُرْ أحَدُكُمْ فى صَحيفَتِهِ!! (5)

ص: 151

قالَ : فَذَهَبَ عَلَى النّاسِ - اِلاّ شِرذِمَةٌ مِنهُم - اَمرَ الصَّحيفَةِ. (1)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنّى أدَعُها إمامَةً وَ وِراثَةً [فى عَقِبى إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ] (2) ، وَ قَدْ بَلَّغْتُ ما أُمِرْتُ بِتَبْليغِهِ (3) حُجَّةً عَلى كُلِّ حاضِرٍ وَ غائِبٍ وَ عَلى كُلِّ أحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أوْ لَمْ يَشْهَدْ، وُلِدَ أوْ لَمْ يُولَدْ، فَلْيُبَلِّغِ الْحاضِرُ الْغائِبَ وَ الْوالِدُ الْوَلَدَ إلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.

وَ سَيَجْعَلُونَ الإمامَةَ بَعْدى مُلْكا وَ اغْتِصابا، [ألا لَعَنَ اللّه ُ الْغاصِبينَ الْمُغْتَصِبينَ] (4) ، وَ عِنْدَها سَيَفْرُغُ لَكُمْ أيُّهَا الثَّقَلانِ [مَنْ يَفْرُغُ] (5) وَ يُرْسَلُ عَلَيْكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلاتَنْتَصِرانِ. (6)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه َ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَكُنْ لِيَذَرَكُمْ عَلى ما أنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّى يَميزَ الْخَبيثَ مِنَ الطَّيِّبِ، وَ ما كانَ اللّه ُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ. (7)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّهُ ما مِنْ قَرْيَةٍ إلاّ وَ اللّه ُ مُهْلِكُها بِتَكْذيبِها قَبْلَ يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ مُمَلِّكُهَا الاْءمامَ الْمَهْدِيَّ وَ اللّه ُ مُصَدِّقٌ وَعْدَهُ. (8)

ص: 152

مَعاشِرَ النّاسِ، قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ أكْثَرُ الْأَوَّلينَ، وَ اللّه ُ لَقَدْ أهْلَكَ الْأَوَّلينَ (1) ، وَ هُوَ مُهْلِكُ الآخِرينَ. قالَ اللّه ُ تَعالى: ﴿ألَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلينَ، ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الاْخِرينَ، كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمينَ، وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبينَ﴾. (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ اللّه َ قَدْ أمَرَنى وَ نَهانى، وَ قَدْ أمَرْتُ عَلِيّا وَ نَهَيْتُهُ [بِأَمْرِهِ]. (3) فَعِلْمُ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ لَدَيْهِ (4) ، فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلِمُوا وَ أطيعُوهُ تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْيِهِ تَرْشُدُوا، [وَ صيرُوا إلى مُرادِهِ] (5) وَ لاتَتَفَرَّقْ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبيلِهِ.

عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضّالّينَ» (1) ، فِيَّ نَزَلَتْ وَ فيهِمْ [وَ اللّه ِ] (2) نَزَلَتْ، وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ إيّاهُمْ خَصَّتْ (3) ، أوُلئِكَ أوْلِياءُ اللّه ِ الَّذينَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ (4) ، ألا إنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْغالِبُونَ. (5)

ألا إنَّ أعْدائَهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ الْغاوُونَ إخْوانُ الشَّياطينِ (6) يُوحى بَعْضُهُمْ إلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراَ.

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ ذَكَرَهُمُ اللّه ُ فى كِتابِهِ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آبائَهُمْ أوْ أبْنائَهُمْ أوْ إخْوانَهُمْ أوْ عَشيرَتَهُمْ، أوُلئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ أيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْأنْهارُ خالِدينَ فيها رَضِيَ اللّه ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أوُلئِكَ حِزْبُ اللّه ِ ألا إنَّ حِزْبَ اللّه ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾. (7)

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقالَ: ﴿الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبَسُوا إيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أوُلئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ﴾. (8)

ص: 154

[ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَرْتابُوا]. (1)

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِسَلامٍ آمِنينَ، تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ بِالتَّسْليمِ يَقُولُونَ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدينَ. (2)

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمْ، لَهُمُ الْجَنَّةُ يُرْزَقُونَ فيها بِغَيْرِ حِسابٍ. (3)

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ يَصْلَوْنَ سَعيرا. (4)

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ يَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهيقا وَ هِيَ تَفُورُ وَ يَرَوْنَ لَها زَفيرا. (5)

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه ُ فيهِمْ: ﴿كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّى اِذَا ادّارَكُوا فيها جَميعا قالَتْ اُخْريهُمْ لاِوُليهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ، قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَ لكِنْ لا تَعْلَمُونَ﴾ . (6)

ألا إنَّ أعْدائَهُمُ الَّذينَ قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿كُلَّما أُلْقِيَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها ألَمْ يَاْتِكُمْ نَذيرٌ، قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِنْ شَئ، إنْ أنْتُمْ إلاّ

ص: 155

فى ضَلالٍ كَبيرٍ، وَ قالوُا لَوْ كُنّا نَسْمَعُ أوْ نَعْقِلُ ما كُنّا فى أصْحابِ السَّعيرِ، فَاعْتَرَفوُا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقا لِأَصْحابِ السَّعيرِ﴾. (1)

ألا إنَّ أوْلِيائَهُمُ الَّذينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ، لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أجْرٌ كَبيرٌ. (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، شَتّانَ ما بَيْنَ السَّعيرِ وَ الْأَجْرِ الْكَبيرِ. (3)

[مَعاشِرَ النّاسِ] (4) ، عَدُوُّنا مَنْ ذَمَّهُ اللّه ُ وَ لَعَنَهُ، وَ وَلِيُّنا [كُلُّ] (5) مَنْ مَدَحَهُ اللّه ُ وَ أحَبَّهُ. مَعاشِرَ النّاسِ، ألا وَ إنّى [أنَا] (6) النَّذيرُ وَ عَلِيٌّ الْبَشيرُ.

[مَعاشِرَ النّاسِ] (7) ، ألا وَ إنّى مُنْذِرٌ وَ عَلِيٌّ هادٍ. (8)

مَعاشِرَ النّاسِ، [ألا] (9) وَ إنّى نَبِيٌّ وَ عَلِيٌّ وَصِيّي. (10)

[مَعاشِرَ النّاسِ، ألا وَ إنّى رَسُولٌ وَ عَلِيٌّ الاْء مامُ وَ الْوَصِيُّ مِنْ بَعْدي، وَ الْأئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ. ألا وَ إنّى والِدُهُمْ وَ هُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ صُلْبِهِ]. (11)

ص: 156

النّاسِ، حِجُّوا الْبَيْتَ، فَما وَرَدَهُ أهْلُ بَيْتٍ إلاَّ اسْتَغْنَوْا وَ أُبْشِرُوا، وَ لاتَخَلَّفُوا عَنْهُ إلاّ بُتِرُوا وَ افْتَقَرُوا. (1)

مَعاشِرَ النّاسِ، ما وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إلاّ غَفَرَ اللّه ُ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إلى وَقْتِهِ ذلِكَ، فَإذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتَأْنَفَ عَمَلَهُ. (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، الْحُجّاجُ مُعانُونَ وَ نَفَقاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ عَلَيْهِمْ وَ اللّه ُ لايُضيعُ أجْرَ الْمُحْسِنينَ.

مَعاشِرَ النّاسِ، حِجُّوا الْبَيْتَ بِكَمالِ الدّينِ وَ التَّفَقُّهِ (3) ، وَ لا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشاهِدِ إلاّ بِتَوْبَةٍ وَ إقْلاعٍ. (4)

مَعاشِرَ النّاسِ، أقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ كَما أمَرَكُمُ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ (5) ، فَإنْ طالَ عَلَيْكُمُ الْأمَدُ فَقَصَّرْتُمْ أوْ نَسيتُمْ فَعَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَ مُبَيِّنٌ لَكُمْ، الَّذي نَصَبَهُ اللّه ُ عزَّ وَ جَلَّ لَكُمْ بَعْدى أمينَ خَلْقِهِ. إنَّهُ مِنّى وَ أنَا مِنْهُ، وَ هُوَ وَ مَنْ يَخْلُفُ مِنْ ذُرِّيَّتى يُخْبِرُونَكُمْ بِما تَسْأَلُونَ عَنْهُ (6) وَ يُبَيِّنُونَ لَكُمْ ما لاتَعْلَمُونَ.

ألا إنَّ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ أكْثَرُ مِنْ أنْ أُحْصِيَهُما وَ أُعَرِّفَهُما (7) فَآمُرُ بِالْحَلالِ وَ أنْهى عَنِ الْحَرامِ فى مَقامٍ واحِدٍ، فَأُمِرْتُ أنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ ما جِئْتُ بِهِ عَنِ اللّهِ

ص: 159

عَزَّ وَ جَلَّ فى عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الْأَوْصِياءِ (1) مِنْ بَعْدِهِ الَّذينَ هُمْ مِنّي وَ مِنْهُ إمامَةً فيهِمْ قائِمَةً، خاتِمُهَا الْمَهْدِيُّ إلى يَوْمٍ يَلْقَى اللّه َ الَّذي يُقَدِّرُ وَ يَقْضي. (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، وَ كُلُّ حَلالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ وَ كُلُّ حَرامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَإنّى لَمْ أرْجِعْ عَنْ ذلِكَ وَ لَمْ أُبَدِّلْ. (3) ألا فَاذْكُرُوا (4) ذلِكَ وَ احْفَظُوهُ وَ تَواصَوْا بِهِ، وَ لاتُبَدِّلُوهُ وَ لاتُغَيِّرُوهُ.

ألا وَ إنّى أُجَدِّدُ الْقَوْلَ: ألا فَأَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ.

ألا وَ إنَّ رَأْسَ الْأمْرِ بِالْمَعْرُوفِ أنْ تَنْتَهُوا إلى قَوْلى وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ يَحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ عَنّى وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ (5) ، فَإنَّهُ أمْرٌ مِنَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِنّى. (6) وَ لا أمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْيَ عَنْ مُنْكَرٍ إلاّ مَعَ إمامٍ مَعْصُومٍ. (7)

ص: 160

مَعاشِرَ النّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ أنَّ الْأئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَ عَرَّفْتُكُمْ أنَّهُمْ مِنّى وَ مِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللّه ُ فى كِتابِهِ: ﴿وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ﴾ (1) ، وَ قُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا ما إنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما». (2)

مَعاشِرَ النّاسِ، التَّقْوى، التَّقْوى (3) ، وَ احْذَرُوا السّاعَةَ كَما قالَ اللّه ُ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿إنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظيمٌ﴾. (4)

اذْكُرُوا الْمَماتَ [وَ الْمَعادَ] (5) وَ الْحِسابَ وَ الْمَوازينَ وَ الْمُحاسَبَةَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّ الْعالَمينَ وَ الثَّوابَ وَ الْعِقابَ. فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثيبَ عَلَيْها (6) وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَيْسَ لَهُ فِى الْجِنانِ (7) نَصيبٌ.

عَزَّ وَ جَلَّ أنْ آخُذَ مِنْ ألْسِنَتِكُمُ الاْءقْرارَ بِما عَقَّدْتُ لِعَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ (1) ، وَ لِمَنْ جاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأئِمَّةِ مِنّى وَ مِنْهُ، عَلى ما أعْلَمْتُكُمْ أنَّ ذُرِّيَّتى مِنْ صُلْبِهِ.

فَقوُلوُا بِأَجْمَعِكُمْ: «إنّا سامِعوُنَ مُطيعوُنَ راضوُنَ مُنْقادوُنَ لِما بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنا وَ رَبِّكَ فى أمْرِ إمامِنا عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ مَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأئِمَّةِ. (2) نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ أنْفُسِنا وَ ألْسِنَتِنا وَ أيْدينا. (3) عَلى ذلِكَ نَحْيى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ. وَ لانُغَيِّرُ وَ لانُبَدِّلُ، وَ لانَشُكُّ [وَ لانَجْحَدُ] (4) وَ لانَرْتابُ، وَ لانَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لانَنْقُضُ الْميثاقَ. (5)

وَعَظْتَنا بِوَعْظِ اللّه ِ فى عَلِيٍّ أميرِالْمُؤْمِنينَ وَ الْأئِمَّةِ الَّذينَ ذَكَرْتَ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ مِنْ وُلْدِهِ بَعْدَهُ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مَنْ نَصَبَهُ اللّه ُ بَعْدَهُما. فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلوُبِنا وَ أنْفُسِنا وَ ألْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ أيْدينا. مَنْ أدْرَكَها بِيَدِهِ وَ إلاّ فَقَدْ أقَرَّ بِلِسانِهِ، وَ لانَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لايَرَى اللّه ُ مِنْ أنْفُسِنا حِوَلاً. نَحْنُ نُؤَدّى ذلِكَ عَنْكَ الدّانى وَ الْقاصى مِنْ أوْلادِنا وَ أهالينا، وَ نُشْهِدُ اللّه َ بِذلِكَ وَ كَفى بِاللّه ِ شَهيدا وَ أنْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ». (6)

ص: 162

مَعاشِرَ النّاسِ، ما تَقُولُونَ؟ فَإنَّ اللّه َ يَعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خافِيَةَ كُلِّ نَفْسٍ (1) ، «فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإنَّما يَضِلُّ عَلَيْها» (2) ، وَ مَنْ بايَعَ فَإنَّما يُبايِعُ اللّه َ، «يَدُ اللّه ِ فَوْقَ أيْديهِمْ». (3) مَعاشِرَ النّاسِ، فَبايِعُوا اللّه َ وَ بايِعُونى وَ بايِعُوا عَلِيّا (4) أميرَالْمُؤْمِنينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ الْأئِمَّةَ [مِنْهُمْ فِى الدُّنْيا وَ اْلآخِرَةِ] (5) كَلِمَةً باقِيَةً. يُهْلِكُ اللّه ُ مَنْ غَدَرَ وَ يَرْحَمُ مَنْ وَفى (6) ، ﴿وَ مَنْ نَكَثَ فَإنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِهِ وَ مَنْ أوْفى بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللّه َ فَسَيُؤْتيهِ أجْرا عَظيما﴾. (7)

ص: 163

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِيٍّ بِإمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ (1) ، وَ قوُلوُا: ﴿سَمِعْنا وَ أطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إلَيْكَ الْمَصيرُ﴾ (2) ، وَ قوُلوُا: ﴿الْحَمْدُ للّه ِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أنْ هَدانَا اللّه ُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ.﴾ (3)

مَعاشِرَ النّاسِ، إنَّ فَضائِلَ عَلِيِّ بْنِ أبيطالِبٍ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّ وَ جَلَّ - وَ قَدْ أنْزَلَها فِى الْقُرْآنِ - أكْثَرُ مِنْ أنْ أُحْصِيَها فى مَقامٍ واحِدٍ، فَمَنْ أنْبَأَكُمْ بِها وَ عَرَفَها (4) فَصَدِّقُوهُ. (5)

مَعاشِرَ النّاسِ، مَنْ يُطِعِ اللّه َ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِيّا وَ الْأئِمَّةَ الَّذينَ ذَكَرْتُهُمْ (6) فَقَدْ فازَ فَوْزا عَظيما. مَعاشِرَ النّاسِ، السّابِقُونَ إلى مُبايَعَتِهِ وَ مُوالاتِهِ وَ التَّسْليمِ (7) عَلَيْهِ بِإمْرَهِ الْمُؤْمِنينَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (8) فى جَنّاتِ النَّعيمِ.

مَعاشِرَ النّاسِ، قوُلوُا ما يَرْضَى اللّه ُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ، فَإنْ تَكْفُروُا أنْتُمْ وَ مَنْ فِى الْأَرْضِ جَميعا فَلَنْ يَضُرَّ اللّه َ شَيْئا. (9)

أللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ [بِما أدَّيْتُ وَ أمَرْتَ] (10) وَ اغْضِبْ عَلَى [الْجاحِدينَ] (11) الْكافِرينَ، وَ الْحَمْدُ للّه ِ رَبِّ الْعالَمينَ.

ص: 164

ص: 166

ترجمه فارسىِ متن كامل خطبه پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) در غدير خم

بسم اللّه الرحمن الرحيم

هميشه مورد سپاس بوده و هم چنان مورد ستايش خواهد بود. صاحب عظمتى كه از بين رفتنى نيست. ابتدا كننده او و بازگرداننده اوست، و هر كارى به سوى او باز مى گردد.

به وجود آورنده بالا برده شده ها (آسمان ها و افلاک) و پهن كننده گسترده ها (زمين)، يگانه حكمران زمين ها و آسمان ها، پاک و منزّه و تسبيح شده (1) ، پروردگار ملائكه و روح، تفضّل كننده بر همه آن چه خلق كرده و لطف كننده بر هر آن چه به وجود آورده است. هر چشمى زير نظر اوست (2) ، ولى چشم ها او را نمى بينند.

كَرم كننده و بردبار و تحمل كننده است. رحمت او همه چيز را فرا گرفته و با نعمت خود بر همه آن ها منت گذارده است. در انتقام گرفتن خود عجله نمى كند، و به آن چه از عذابش كه مستحق آنند مبادرت نمى ورزد.

از باطن ها و سريره ها خبر دارد و ضماير را مى داند و پنهان ها بر او مخفى نمى ماند و مخفى ها بر او مشتبه نمى شود. او راست احاطه بر هر چيزى و غلبه بر همه چيز و قوت در هر چيزى و قدرت بر هر چيزى، و مانند او شيئى نيست. اوست به وجود آورنده شيئ (چيز) هنگامى كه چيزى نبود. (3) دائم و زنده است، و قسط و عدل را برپا دارنده است. نيست خدايى جز او كه با عزّت و حكيم است.

بالاتر از آن است كه چشم ها او را درک كنند ولى او چشم ها را درک مى كند، و او لطف كننده و آگاه است. هيچ كس نمى تواند با ديدن به صفت او راه يابد، و هيچ كس به چگونگى او از سرّ و آشكار دست نمى يابد مگر به آن چه خود خداوند عزوجل راهنمايى كرده است.

ص: 168

گواهى مى دهم براى او كه اوست خدايى كه قُدس و پاكى و منزّه بودن او روزگار را پر كرده است. او كه نورش ابديّت را فرا گرفته است. او كه دستورش را بدون مشورتِ مشورت كننده اى اجرا مى كند و در تقديرش شريک ندارد و در تدبيرش كمک نمى شود. (1)

آن چه ايجاد كرده بدون نمونه و مثالى تصوير نموده و آن چه خلق كرده بدون كمک از كسى و بدون زحمت و بدون احتياج به فكر و حيله (2) خلق كرده است. آن ها را ايجاد كرد پس به وجود آمدند (3) ، و خلق كرد پس ظاهر شدند. پس اوست خدايى كه جز او خدايى نيست، كه صنعت او محكم و كار او زيباست. عادلى كه ظلم نمى كند و كَرم كننده اى كه كارها به سوى او باز مى گردد.

شهادت مى دهم اوست خدايى كه همه چيز در مقابل عظمت او تواضع كرده، و همه چيز در مقابل عزّت او ذليل شده، و همه چيز در برابر قدرت او سر تسليم فرود آورده، و همه چيز در برابر هيبت او خاضع شده است.

پادشاهِ پادشاهان (4) و گرداننده افلاک و مسخّر كننده آفتاب و ماه، كه همه با زمانِ تعيين شده در حركت هستند. شب را بر روى روز و روز را بر روى شب مى گرداند كه به سرعت در پى آن مى رود. (5) در هم شكننده هر زورگوى با عناد، و هلاک كننده هر شيطان سر پيچ و متمرّد.

ص: 169

براى او ضدّى و همراه او معارضى نبوده است. يكتا و بى نياز است. زاييده نشده و نمى زايد و براى او هيچ همتايى نيست. خداى يگانه و پروردگار با عظمت. مى خواهد پس به انجام مى رساند، و اراده مى كند پس مقدّر مى نمايد، و مى داند پس به شماره مى آورد. مى ميراند و زنده مى كند، فقير مى كند و غنى مى نمايد، مى خنداند و مى گرياند، نزديک مى كند و دور مى نمايد (1) و منع مى كند و عطا مى نمايد. (2) پادشاهى از آنِ او و حمد و سپاس براى اوست. خير به دست اوست و او بر هر چيزى قادر است.

شب را در روز و روز را در شب فرو مى برد. (3) نيست خدايى جز او كه با عزّت و آمرزنده است. اجابت كننده دعا، بسيار عطا كننده، شمارنده نَفَس ها و پروردگار جنّ و بشر، كه هيچ امرى بر او مشكل نمى شود (4) و فرياد دادخواهان او را منضجر نمى كند، و اصرارِ اصرار كنندگانش او را خسته نمى نمايد. نگه دارنده صالحين و موفّق كننده رستگاران و صاحب اختيار مؤمنين و پروردگار عالميان. خدايى كه از هر آن چه خلق كرده مستحق است كه او را در هر حالى شكر و سپاس گويند.

او را سپاس بسيار مى گويم و دائماً شكر مى نمايم، چه در آسايش و چه در گرفتارى، چه در حال شدت و چه در حال آرامش. و به او و ملائكه اش و كتاب هايش و پيامبرانش ايمان مى آورم. دستور او را گوش مى دهم و اطاعت مى نمايم و به آن چه او را راضى مى كند مبادرت مى ورزم و در مقابل مقدرات او تسليم مى شوم (5) ، به عنوان رغبت در اطاعت او و ترس از عقوبت او، چرا كه اوست خدايى كه نمى توان از مكر او در امان بود و از ظلم او هم ترس نداريم (يعنى ظلم نمى كند).

ص: 170

جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است (1) - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند نسبت هارون به موسى است جز اين كه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است»، و خداوند در اين مورد آيه اى از كتابش بر من نازل كرده است: «اِنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعونَ»، (2) «صاحب اختيار شما خدا و رسولش هستند و كسانى كه ايمان آورده و نماز را بپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند»، و على بن ابى طالب است كه نماز را بپا داشته و در حال ركوع زكات داده و در هر حال خداوند عز و جل را قصد مى كند. (3)

اى مردم، من از جبرئيل درخواست كردم كه از خدا بخواهد تا مرا از ابلاغ اين مهم معاف بدارد، زيرا از كمى متقين و زيادى منافقين و فساد ملامت كنندگان و حيله هاى مسخره كنندگانِ اسلام اطلاع دارم، كسانى كه خداوند در كتابش آنان را چنين توصيف كرده است كه با زبانشان مى گويند آن چه در قلب هايشان نيست و اين كار را سهل مى شمارند در حالى كه نزد خداوند عظيم است. و هم چنين (4) به خاطر اين كه منافقين بارها مرا اذيت كرده اند تا آن جا كه مرا «اُذُن» (گوش دهنده بر هر حرفى) ناميدند، و گمان كردند كه من چنين هستم به خاطر ملازمت بسيار او (على) با من و توجه من به او و تمايل او و قبولش از من، تا آن كه خداوند عز و جل در اين باره چنين نازل كرد: «وَ مِنهُمُ الَّذينَ يُؤذونَ النَّبىَّ وَ يَقولونَ هُوَ اُذُنٌ قُل اُذُن - عَلَى الَّذينَ يَزعَمونَ اَنَّهُ اُذُن - خَيرٍ

ص: 172

لَكُم، يُؤمِنُ بِاللّه ِ وَ يُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ...» (1) : «و از آنان كسانى هستند كه پيامبر را اذيت مى كنند و مى گويند او اُذُن (گوش دهنده بر هر حرفى) است، بگو: گوش است - بر ضد كسانى كه گمان مى كنند او اُذُن است - و براى شما خير است، به خدا ايمان مى آورد و در مقابل مؤمنين اظهار تواضع و احترام مى نمايد».

و اگر من بخواهم گويندگان اين نسبت (اُذُن) را نام ببرم مى توانم، و اگر بخواهم به شخص آن ها اشاره كنم مى نمايم، و اگر بخواهم با علائم آن ها را معرّفى كنم مى توانم، ولى به خدا قسم من در كار آنان با بزرگوارى رفتار كرده ام. (2)

بعد از همه اين ها خداوند از من راضى نمى شود مگر آن چه در حق على بر من نازل كرده ابلاغ نمايم. «يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ - فى حق علىٍّ - وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه ُ يَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ» (3) : «اى پيامبر برسان آن چه - در حق على - از پروردگارت بر تو نازل شده، و اگر انجام ندهى رسالت او را نرسانده اى، و خداوند تو را از شر مردم حفظ مى كند».

شما صاحب اختيار و امامى قرار داده كه اطاعتش را واجب نموده است بر مهاجرين و انصار و بر تابعين آنان به نيكى، و بر روستايى و شهرى، و بر عجم و عرب، و بر آزاد و بنده، و بر بزرگ و كوچک، و بر سفيد و سياه. بر هر يكتا پرستى (1) حكم او اجرا شونده و كلام او مورد عمل و امر او نافذ است. هر كس با او مخالفت كند ملعون است، و هر كس تابع او باشد و او را تصديق نمايد مورد رحمت الهى است. (2) خداوند او را و هر كس را كه از او بشنود و او را اطاعت كند آمرزيده است.

اى مردم، اين آخرين بارى است كه در چنين اجتماعى بپا مى ايستم. پس بشنويد و اطاعت كنيد و در مقابل امر خداوند، پروردگارتان سر تسليم فرود آوريد، چرا كه خداوند عز و جل صاحب اختيار شما و معبود شماست، و بعد از خداوند رسولش و پيامبرش كه شما را مخاطب قرار داده، (3) و بعد از من على صاحب اختيار شما و امام شما به امر خداوند است، و بعد از او امامت در نسل من از فرزندان اوست تا روزى كه خدا و رسولش را ملاقات خواهيد كرد.

حلالى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) حلال كرده باشند، و حرامى نيست مگر آن چه خدا و رسولش و آنان (امامان) بر شما حرام كرده باشند. خداوند عزوجل حلال و حرام را به من شناسانده است، و آن چه پروردگارم از كتابش و حلال و حرامش به من آموخته به او سپرده ام.

اى مردم، على را (بر ديگران) فضيلت دهيد. هيچ علمى نيست مگر آن كه خداوند آن را در من جمع كرده است و هر علمى را كه آموخته ام در امام المتقين جمع نموده ام، (4) و هيچ علمى نيست مگر آن كه آن را به على آموخته ام. اوست «امام مبين» كه

ص: 174

خداوند در سوره ياسين ذكر كرده است: ﴿وَ كُلَّ شَىْ ءٍ اَحصَيناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ﴾ (1) : «و هر چيزى را در امام مبين جمع كرديم».

اى مردم، از او (على) به سوى ديگرى گمراه نشويد، و از او روى بر مگردانيد و از ولايت او سرباز نزنيد. اوست كه به حق هدايت نموده و به آن عمل مى كند، و باطل را ابطال نموده و از آن نهى مى نمايد، و در راه خدا سرزنش ملامت كننده اى او را مانع نمى شود.

او (على) اول كسى است كه به خدا و رسولش ايمان آورد و هيچ كس در ايمانِ به من بر او سبقت نگرفت. اوست كه با جان خود در راه رسول خدا فداكارى كرد. اوست كه با پيامبر خدا بود در حالى كه هيچ كس از مردان همراه او خدا را عبادت نمى كرد. اولينِ مردم در نماز گزاردن، و اول كسى است كه با من خدا را عبادت كرد. از طرف خداوند به او امر كردم تا در خوابگاه من بخوابد؛ و او هم در حالى كه جانش را فداى من كرده بود در جاى من خوابيد.

اى مردم، او را فضيلت دهيد كه خدا او را فضيلت داده است، و او را قبول كنيد كه خداوند او را منصوب نموده است.

اى مردم، او از طرف خداوند امام است، (2) و هر كس ولايت او را انكار كند خداوند هرگز توبه اش را نمى پذيرد و او را نمى بخشد. حتمى است بر خداوند كه با كسى كه با او مخالفت نمايد چنين كند و او را به عذابى شديد تا ابديت و تا آخر روزگار معذب نمايد. پس بپرهيزيد از اين كه با او مخالفت كنيد (3) و گرفتار آتشى شويد كه آتشگيره آن مردم و سنگ ها هستند و براى كافران آماده شده است.

ص: 175

اى مردم، به خدا قسم پيامبران و رسولان پيشين به من بشارت داده اند، و من به خدا قسم خاتم پيامبران و مرسلين و حجت بر همه مخلوقين از اهل آسمان ها و زمين هستم. هر كس در اين مطالب شک كند مانند كفر جاهليت اول كافر شده است.

و هر كس در چيزى از اين گفتار من شک كند در همه آن چه بر من نازل شده شک كرده است، و هر كس در يكى از امامان شک كند در همه آنان شک كرده است، و شک كننده درباره ما در آتش است. (1)

اى مردم، خداوند اين فضيلت را بر من ارزانى داشته كه منتى از او بر من و احسانى از جانب او به سوى من است. خدايى جز او نيست. حمد و سپاس از من بر او تا ابديت و تا آخر روزگار و در هر حال.

اى مردم، على را فضيلت دهيد (2) كه او افضل مردم بعد از من از هر مرد و زن است، تا مادامى كه خداوند رزق و روزى را نازل مى كند و خلق باقى هستند. ملعون است ملعون است، مورد غضب است مورد غضب است كسى كه اين گفتار مرا رد كند و با آن موافق نباشد. بدانيد كه جبرئيل از جانب خداوند اين خبر را براى من آورده است (3) و مى گويد: «هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضب من بر او باد». هر كس ببيند براى فردا چه پيش فرستاده است. از خدا بترسيد كه با على مخالفت كنيد و در نتيجه قدمى بعد از ثابت بودن آن بلغزد. خداوند از آن چه انجام مى دهيد آگاه است.

ص: 176

اى مردم، او (على) «جَنبُ اللّه» (1) است كه خداوند در كتاب عزيزش ذكر كرده و درباره كسى كه با او مخالفت كند فرموده است: ﴿اَن تَقولَ نَفسٌ يا حَسرَتا عَلى ما فَرَّطتُ فى جَنبِ اللّه ِ﴾ (2) : «اى حسرت بر آن چه درباره جنب خداوند تفريط و كوتاهى كردم».

اى مردم، در قرآن تدبر نماييد و آيات آن را بفهميد و در محكمات آن نظر كنيد و به دنبال متشابه آن نرويد. به خدا قسم، باطن (3) آن را براى شما بيان نمى كند (4) و تفسيرش را برايتان روشن نمى كند مگر اين شخصى كه دست او را مى گيرم و او را به سوى خود بالا مى برم و بازوى او را مى گيرم و با دو دستم او را بلند مى كنم و به شما مى فهمانم كه: «هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست»، و او على بن ابى طالب برادر و جانشين من است، و ولايتِ او از جانب خداوندِ عز و جل است كه بر من نازل كرده است.

اى مردم، على و پاكان از فرزندانم از نسل او ثقل اصغرند و قرآن ثقل اكبر است. (5) هر يک از اين دو از ديگرى خبر مى دهد و با آن موافق است. آن ها از يک ديگر جدا نمى شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند. بدانيد كه آنان امين هاى خداوند بين مردم و حاكمان او در زمين هستند. (6)

ص: 177

بدانيد كه من ادا نمودم، بدانيد كه من ابلاغ كردم، بدانيد كه من شنوانيدم، بدانيد كه من روشن نمودم، (1) بدانيد كه خداوند فرموده است و من از جانب خداوند عز و جل مى گويم. بدانيد كه اميرالمؤمنينى جز اين برادرم نيست. (2) بدانيد كه اميرالمؤمنين بودن بعد از من براى احدى جز او حلال نيست.

«اَلا فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ، اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ»: بدانيد كه هر كس من صاحب اختيار اويم اين على صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر كس او را دوست بدارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس او را يارى كند، و خوار كن هر كس او را خوار كند.

اى مردم، اين على است برادر من و وصى من و جامع علم من، (1) و جانشين من در امتم بر آنان كه به من ايمان آورده اند، و جانشين من در تفسير كتاب خداوند عز و جل و دعوت به آن، و عمل كننده به آن چه او را راضى مى كند، و جنگ كننده با دشمنان خدا و دوستى كننده بر اطاعت او (2) و نهى كننده از معصيت او.

اوست خليفه رسول خدا، و اوست اميرالمؤمنين و امام هدايت كننده از طرف خداوند، و اوست قاتل ناكثين و قاسطين و مارقين (3) به امر خداوند.

خداوند مى فرمايد: ﴿ما يُبَدَّلُ الْقَولُ لَدَىَّ﴾ ، (4) «سخن در پيشگاه من تغيير نمى پذيرد»، پروردگارا، به امر تو مى گويم (5) : «خداوندا دوست بدار هر كس على را دوست بدارد و دشمن بدار هر كس على را دشمن بدارد، و يارى كن هر كس على را يارى كند و خوار كن هر كس على را خوار كند، و لعنت نما هر كس على را انكار كند و غضب نما بر هر كس كه حق على را انكار نمايد».

ص: 179

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: ﴿اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاِسلامَ دينا﴾ (1) : «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم»، و فرمودى: «اِنَّ الدّينَ عِندَ اللّه ِ الاِسلامُ»: «دين نزد خداوند اسلام است»، و فرمودى: ﴿و مَنَ يَبتَغِ غَيرَ الاِسلامِ دينا فَلَن يُقبَلَ مِنهُ وَ هُوَ فِى الآخِرَةِ مِنَ الخاسِرينَ﴾ (2) : «و هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود». پروردگارا، تو را شاهد مى گيرم كه من ابلاغ نمودم. (3)

اى مردم، اين على است كه يارى كننده ترين شما نسبت به من و سزاوارترين شما به من و نزديک ترين شما به من و عزيزترين شما نزد من است. خداوند عز و جل و من از او راضى هستيم. هيچ آيه رضايتى در قرآن نازل نشده است مگر درباره او، و هيچ گاه خداوند مؤمنين را مورد خطاب قرار نداده مگر آن كه ابتدا او مخاطب بوده است، و هيچ آيه مدحى در قرآن نيست مگر درباره او، و خداوند در سوره «هَل اَتى عَلَى الاِنسانِ...» شهادت به بهشت نداده مگر براى او (1) و اين سوره را درباره غير او نازل نكرده و با اين سوره جز او را مدح نكرده است.

اى مردم، او يارى دهنده دين خدا و دفاع كننده از رسول خداست، (2) و اوست با تقواى پاكيزه هدايت كننده هدايت شده. پيامبرتان بهترين پيامبر و وصيتان بهترين وصى و فرزندان او بهترين اوصياء هستند.

اى مردم، نسل هر پيامبرى از صلب خود او هستند ولى نسل من از صلب اميرالمؤمنين على است.

اى مردم، شيطان آدم را با حسد از بهشت بيرون كرد. مبادا به على حسد كنيد كه اعمالتان نابود شود و قدم هايتان بلغزد. آدم به خاطر يک خطا به زمين فرستاده شد در حالى كه انتخاب شده خداوند عز و جل بود، پس شما چگونه خواهيد بود در حالى كه شماييد (3) و در بين شما دشمنان خدا هستند. (4)

بدانيد كه با على دشمنى نمى كند مگر شقى و با على دوستى نمى كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى آورد مگر مؤمن مخلص. به خدا قسم درباره على نازل شده است

ص: 181

سوره «وَالعَصر»: ﴿بِسمِ اللّه ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، وَالعَصرِ، اِنَّ الاِنسانَ لَفى خُسرٍ﴾ (1) : «قسم به عصر، انسان در زيان است» مگر على كه ايمان آورد و به حق و صبر راضى شد.

اى مردم، من خدا را شاهد گرفتم و رسالتم را به شما ابلاغ نمودم، و بر عهده رسول جز ابلاغ روشن چيزى نيست. اى مردم، از خدا بترسيد آن طور كه بايد ترسيد و از دنيا نرويد مگر آن كه مسلمان باشيد.

اى مردم، نور از جانب خداوند عز و جل در من نهاده شده (1) و سپس در على بن ابى طالب و بعد در نسل او تا مهدى قائم كه حق خداوند و هر حقى كه براى ما باشد مى گيرد، (2) چرا كه خداوند عز و جل ما را بر كوتاهى كنندگان و بر معاندين و مخالفين و خائنين و گناهكاران و ظالمين و غاصبين از همه عالميان حجت قرار داده است. (3)

اى مردم، شما را مى ترسانم و انذار مى نمايم كه من رسول خدا هستم و قبل از من پيامبران بوده اند. آيا اگر من بميرم يا كشته شوم شما عقبگرد مى نماييد؟ هر كس به عقب برگردد به خدا ضررى نمى رساند، و خداوند به زودى شاكرين و صابرين را پاداش مى دهد. بدانيد كه على است توصيف شده به صبر و شكر و بعد از او فرزندانم از نسل او چنين اند.

اى مردم، با اسلامتان بر من منت مگذاريد، بلكه بر خدا هم منت نگذاريد، كه اعمالتان را نابود مى نمايد و بر شما غضب مى كند و شما را به شعله اى از آتش و مس (گداخته) مبتلا مى كند. پروردگار شما در كمين است. (4)

اى مردم، بعد از من امامانى خواهند بود كه به آتش دعوت مى كنند و روز قيامت كمک نمى شوند. اى مردم، خداوند و من از آنان بيزار هستيم. اى مردم، آنان و يارانشان و تابعينشان و پيروانشان در پايين ترين درجه آتش اند، و چه بد است جاى متكبران. بدانيد كه آنان «اصحاب صحيفه» (5) هستند، پس هر يک از شما در صحيفه خود نظر كند.

ص: 183

راوى مى گويد: وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) از «اصحاب صحيفه» ياد كرد اكثر مردم منظور حضرت از اين كلام را نفهميدند و برايشان سؤال انگيز شد و فقط عده كمى مقصود حضرت را فهميدند.

اى مردم، من امر خلافت را به عنوان امامت و وراثتِ آن در نسل خودم تا روز قيامت به وديعه مى سپارم، و من رسانيدم آن چه مأمور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر حاضر و غايب، و بر همه كسانى كه حضور دارند يا ندارند و به دنيا آمده اند يا نيامده اند. پس حاضران به غايبان و پدران به فرزندان تا روز قيامت برسانند.

به زودى امامت را بعد از من به عنوان پادشاهى و با ظلم و زور (1) مى گيرند. خداوند غاصبين و تعدى كنندگان را لعنت كند. و در آن هنگام است - اى جن و انس (2) - كه مى ريزد براى شما آن كه بايد بريزد و مى فرستد بر شما شعله اى از آتش و مس (گداخته) كه نمى توانيد آن را از خود دفع كنيد. (3)

اى مردم، خداوند عز و جل شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آن كه خبيث را از پاكيزه جدا كند، و خداوند شما را بر غيب مطلع نمى كند.

اى مردم، هيچ سرزمينِ آبادى (4) نيست مگر آن كه در اثر تكذيبِ (اهل آن آيات الهى را) خداوند قبل از روز قيامت آنان را هلاک خواهد كرد و آن را تحت حكومت امام مهدى خواهد آورد، و خداوند وعده خود را عملى مى نمايد. (5)

ص: 184

اى مردم، قبل از شما اكثر پيشينيان هلاک شدند، و خداوند آن ها را هلاک نمود (1) و اوست كه آيندگان را هلاک خواهد كرد. خداى تعالى مى فرمايد: ﴿اَلَم نُهلِكِ الاَوَّلينَ، ثُمَّ نُتبِعُهُمُ الآخَرينَ، كَذلِكَ نَفعَلُ بِالمُجرِمينَ، وَيلٌ يَومَئِذٍ لِلمُكَذِّبينَ﴾ (2) : «آيا ما پيشينيان را هلاک نكرديم؟ آيا در پى آنان ديگران را نفرستاديم؟ ما با مجرمان چنين مى كنيم. واى بر مكذبين در آن روز».

اى مردم، خداوند مرا امر و نهى نموده است، و من هم به امر الهى على را امر و نهى نموده ام، و علم امر و نهى نزد اوست.(3) پس امر او را گوش دهيد تا سلامت بمانيد، و او را اطاعت كنيد تا هدايت شويد و نهى او را قبول كنيد تا در راه درست باشيد، و به سوى مقصد و مراد او برويد و راه هاى بيگانه شما را از راه او منحرف نكند.

«بِسمِ اللّه ِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، الحَمدُ ِللّه ِ رَبِّ العالَمينَ...» تا آخر سوره حمد را خواندند و سپس فرمودند: اين سوره درباره من نازل شده، و به خدا قسم درباره ايشان (امامان) نازل شده است. به طور عموم شامل آنان است و به طور خاص درباره آنان است. (1) ايشان دوستان خدايند كه ترسى بر آنان نيست و محزون نمى شوند. بدانيد كه حزب خداوند غالب هستند.

بدانيد دشمنان ايشان سُفَهاى گمراه و برادران شياطين اند، كه اباطيل را از روى غرور به يک ديگر مى رسانند. (2)

بدانيد دوستان ايشان (اهل بيت) كسانى اند كه خداوند در كتابش آنان را ياد كرده و فرموده است: ﴿لاتَجِدُ قَوما يُؤمِنونَ بِاللّه ِ وَ اليَومِ الآخِرِ يُوادّونَ مَن حادَّ اللّه َ وَ رَسولَهُ وَ لَو كانوا آبائَهُم اَو اَبنائَهُم اَو اِخوانَهُم اَو عَشيرَتَهُم، اولئِكَ كَتَبَ فى قُلوبِهِمُ الايمانَ...» (3) : «نمى يابى قومى را كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده باشند، و در عين حال با كسانى كه با خدا و رسولش ضديت دارند روى دوستى داشته باشند، اگر چه پدرانشان يا فرزندانشان يا برادرانشان يا فاميلشان باشند. آنانند كه ايمان در قلوبشان نوشته شده است و خداوند آنان را با روحى از خود تأييد فرموده و ايشان را به بهشتى وارد مى كند كه از پايين آن نهرها جارى است و در آن دائمى خواهند بود. خدا از آنان راضى است و آنان از خدا راضى هستند. آنان حزب خداوند هستند. بدانيد كه حزب خدا رستگارند».

بدانيد دوستان ايشان (اهل بيت) كسانى اند كه خداوند عز و جل آنان را توصيف كرده و فرموده است: ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ لَم يَلبَسوا ايمانَهُم بِظُلمٍ اولئِكَ لَهُمُ الاَمنُ وَ هُم

ص: 186

مُهتَدونَ﴾ (1) : «كسانى كه ايمان آورده اند و ايمانشان را با ظلم نپوشانده اند، آنانند كه برايشان امان است و آنان هدايت يافتگان اند».

بدانيد دوستان ايشان كسانى اند كه ايمان آورده اند و به شک نيفتاده اند.

بدانيد دوستان ايشان كسانى اند كه با سلامتى و در حال امن وارد بهشت مى شوند، و ملائكه با سلام به ملاقات آنان مى آيند و مى گويند: «سلام بر شما، پاكيزه شديد، پس براى هميشه داخل بهشت شويد».

بدانيد دوستان ايشان كسانى هستند كه بهشت براى آنان است و در آن بدون حساب روزى داده مى شوند. (2)

بدانيد دشمنان ايشان (اهل بيت) كسانى اند كه به شعله هاى آتش وارد مى شوند. بدانيد دشمنان ايشان كسانى اند كه از جهنم در حالى كه مى جوشد، صداى وحشتناكى مى شنوند و شعله كشيدن آن را مى بينند.

بدانيد دشمنان ايشان كسانى اند كه خداوند درباره آنان فرموده است: ﴿كُلَّما دَخَلَت اُمَّةٌ لَعَنَت اُختَها...﴾ (3) : «هر گروهى كه داخل (جهنم) مى شوند همتاى خود را لعنت مى كنند، تا همه آنان در آن جا به يك ديگر بپيوندند آخرين آنان با اشاره به اولين آنان مى گويند: پروردگارا، اينان ما را گمراه كردند؛ پس عذاب دو چندان از آتش بر آنان نازل كن. خدا مى فرمايد: براى هر دو گروه عذاب مضاعف است ولى شما نمى دانيد».

ص: 187

بدانيد كه دشمنان ايشان كسانى اند كه خداوند عزوجل مى فرمايد: ﴿كُلَّما اُلقِىَ فيها فَوجٌ سَأَلَهُم خَزَنَتُها اَلَم يَأتِكُم نَذيرٌ، قالوا بَلى قَد جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبنا وَ قُلنا ما نَزَّلَ اللّه ُ مِن شَى ءٍ، اِن اَنتُم اِلاّ فى ضَلالٍ كَبيرٍ...» (1) : «هرگاه گروهى (از ايشان) را در جهنم مى اندازند خزانه داران دوزخ از ايشان مى پرسند: آيا ترساننده اى براى شما نيامد؟ مى گويند: بلى، براى ما نذير و ترساننده آمد ولى ما او را تكذيب كرديم و گفتيم: خداوند هيچ چيز نازل نكرده است، و شما در گمراهىِ بزرگ هستيد. و مى گويند: اگر مى شنيديم يا فكر مى كرديم در اصحاب آتش نبوديم. به گناه خود اعتراف كردند، پس دور باشند (2) اصحاب آتش».

بدانيد كه دوستان ايشان (اهل بيت) كسانى هستند كه در پنهانى از پروردگارشان مى ترسند (3) و براى آنان مغفرت و اجر بزرگ است.

اى مردم، چقدر فاصله است بين شعله هاى آتش و بين اجر بزرگ! (4)

اى مردم، دشمن ما كسى است كه خداوند او را مذمت و لعنت نموده، و دوست ما آن كسى است كه خداوند او را مدح نموده و دوستش بدارد.

اى مردم، بدانيد كه من نذير و ترساننده ام و على بشارت دهنده است. (5)

اى مردم، بدانيد كه من مُنذر و بر حذر دارنده ام و على هدايت كننده است.

ص: 188

اى مردم، من پيامبرم و على جانشين من است.

اى مردم، بدانيد كه من پيامبرم و على امام و وصى بعد از من است، و امامان بعد از او فرزندان او هستند. بدانيد كه من پدر آنانم و آن ها از صلب او به وجود مى آيند.

اوست كه پيشينيان به او بشارت داده اند. (1) اوست كه به عنوان حجت باقى مى ماند و بعد از او حجتى نيست. هيچ حقى نيست مگر همراه او، و هيچ نورى نيست مگر نزد او.

بدانيد او كسى است كه غالبى بر او نيست و كسى بر ضد او كمک نمى شود. اوست ولىَّ خدا در زمين و حكم كننده او بين خلقش و امين او بر نهان و آشكارش.

اى مردم، با دين كامل و با تَفَقُّه و فهم به حج خانه خدا برويد و از آن مشاهد مشرفه جز با توبه و دست كشيدن از گناه بر مگرديد.

اى مردم، نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد همان طور كه خداوند عز و جل به شما فرمان داده است (1) ؛ و اگر زمان طويلى بر شما گذشت و كوتاهى نموديد يا فراموش كرديد، على صاحب اختيار شماست و براى شما بيان مى كند، همو كه خداوند عز و جل بعد از من به عنوان امين بر خلقش او را منصوب نموده است. او از من است و من از اويم. (2)

او و آنان كه از نسل من اند از آن چه سؤال كنيد به شما خبر مى دهند و آن چه را نمى دانيد براى شما بيان مى كنند.

بدانيد كه حلال و حرام بيش از آن است كه من همه آن ها را بشمارم و معرفى كنم و بتوانم در يک مجلس به همه حلال ها دستور دهم و از همه حرام ها نهى كنم. پس مأمورم از شما بيعت بگيرم و با شما دست بدهم بر اين كه قبول كنيد آن چه از طرف خداوند عز و جل درباره اميرالمؤمنين على و جانشينان بعد از او آورده ام كه آنان از نسل من و اويند، و آن امامتى است كه فقط در آن ها بپا خواهد بود، و آخر ايشان مهدى است تا روزى كه خداى مدبِّرِ قضا و قدر را ملاقات كند.

اى مردم، هر حلالى كه شما را بدان راهنمايى كردم و هر حرامى كه شما را از آن نهى نمودم، هرگز از آن ها برنگشته ام و تغيير نداده ام. اين مطلب را داشته باشيد (3) و آن را حفظ كنيد و به يک ديگر سفارش كنيد، و آن را تبديل نكنيد و تغيير ندهيد.

ص: 192

سخن خود را تكرار مى كنم: نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد و به كار نيک امر كنيد و از منكرات نهى نماييد.

بدانيد كه بالاترين امر به معروف آن است كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسى كه حاضر نيست برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نماييد (1) ، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عز و جل و از نزد من است، (2) و هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى شود مگر با امام معصوم. (3)

اى مردم، قرآن به شما مى شناساند كه امامان بعد از على فرزندان او هستند و من هم به شما شناساندم كه آنان از نسل من و از نسل اويند. آن جا كه خداوند در كتابش مى فرمايد: ﴿وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقيَةً فى عَقِبِهِ﴾ (4) : «آن (امامت) را به عنوان كلمه باقى در نسل او قرار داد»، و من نيز به شما گفتم: «اگر به آن دو (قرآن و اهل بيت) تمسک كنيد هرگز گمراه نمى شويد». (5)

اى مردم، تقوا را، تقوا را. از قيامت بر حذر باشيد همان گونه كه خداى عز و جل فرموده: ﴿اِنَّ زَلزَلَةَ السّاعَةِ شَىْ ءٌ عَظيمٌ﴾ ، (6) «زلزله قيامت مسئله عظيمى است».

ص: 193

مرگ و معاد و حساب و ترازوهاى الهى و حسابرسى در پيشگاه رب العالمين و ثواب و عقاب را به ياد آوريد. هر كس حسنه با خود بياورد طبق آن ثواب داده مى شود (1) ، و هر كس گناه بياورد در بهشت او را نصيبى نخواهد بود.

تو ما را به موعظه الهى نصيحت نمودى درباره على اميرالمؤمنين و امامانى كه گفتى بعد از او از نسل تو و فرزندان اويند، يعنى حسن و حسين و آنان كه خداوند بعد از آن دو منصوب نموده است.

پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب ها و جان ها و زبان ها و ضماير و دست هايمان. هر كس توانست با دست بيعت مى نمايد و گرنه با زبانش اقرار مى كند. هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند (در اين باره) از نفس هايمان دگرگونى نبيند.

ما اين مطالب را از قول تو به نزديک و دور از فرزندانمان و فاميلمان مى رسانيم، و خدا را بر آن شاهد مى گيريم. خداوند در شاهد بودن كفايت مى كند و تو نيز بر اين اقرار ما شاهد هستى. (1)

ص: 195

اى مردم، چه مى گوييد؟ خداوند هر صدايى را و پنهانى هاى هر كسى را مى داند. پس هر كس هدايت يافت به نفع خودش است و هر كس گمراه شد به ضرر خودش گمراه شده است، و هر كس بيعت كند با خداوند بيعت مى كند. دست خداوند بر روى دست بيعت كنندگان است.

اى مردم، با خدا بيعت كنيد و با من بيعت نماييد و با على اميرالمؤمنين و حسن و حسين و امامان از ايشان در دنيا و آخرت، به عنوان امامتى كه در نسل ايشان باقى است بيعت كنيد. خداوند غدركنندگان (بيعت شكنان) را هلاک و وفاداران را مورد رحمت قرار مى دهد. هر كس بيعت را بشكند به ضرر خويش شكسته است، و هر كس به آن چه با خدا پيمان بسته وفا كند خداوند به او اجر عظيمى عنايت مى فرمايد.

اى مردم، آن چه به شما گفتم بگوييد (تكرار كنيد)، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد (1) و بگوييد: «شنيديم و اطاعت كرديم، پروردگارا مغفرت تو را مى خواهيم و بازگشت به سوى توست». و بگوييد: «حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين هدايت كرد، و اگر خداوند هدايت نمى كرد ما هدايت نمى شديم. فرستادگان پروردگارمان به حق آمده اند».

اى مردم، فضايل على بن ابى طالب نزد خداوند - كه آن را در قرآن نازل كرده - بيش از آن است كه همه را در يک مجلس بشمارم، پس هر كس درباره آن ها به شما خبر داد و معرفت آن را داشت او را تصديق كنيد. (2)

ص: 196

اى مردم، هر كس خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر كردم اطاعت كند به رستگارى بزرگ دست يافته است.

اى مردم، كسانى كه براى بيعت با او و قبول ولايتش و سلام بر او به عنوان «اميرالمؤمنين» سبقت بگيرند آنان رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

اى مردم، سخنى بگوييد كه به خاطر آن خداوند از شما راضى شود، و اگر شما و همه كسانى كه در زمين هستند كافر شوند به خدا ضررى نمى رسانند.

خدايا، به خاطر آن چه ادا كردم و امر نمودم، مؤمنين را بيامرز، و بر منكرين كه كافرند غضب نما، و حمد و سپاس مخصوص خداوند عالم است.

ص: 197

ص: 198

با توجه به اهميت خاص و شكل مخصوص سخنرانىِ غدير و شرائط استثنائى گوينده و شنونده، و با توجه به اين كه مخاطبينِ غدير را جمعيتى به تعداد كل مردم جهان تا آخر روزگار تشكيل مى دهند، يک جمع بندى براى به دست آوردن ريشه ها و پايه هاى اعتقادى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در اين خطبه، به عنوان پشتوانه خطِّ مشىِ دائمى اسلام تعيين كردند، ضرورى به نظر مى رسد.

در سايه اين نتيجه گيرى ها كه مستند به مطالب خود خطبه است، معلوم خواهد شد كه گمراه كنندگان امت و تحريف كنندگان دين خدا چگونه رو در روىِ پروردگار تعالى و پيامبرش ايستادند، و مردم را از راه مستقيم بهشت كه نتيجه زحمات انبياء (عليهم السلام) و بيست و سه سال تلاش بى وقفه و طاقت فرساى پيامبر (صلى الله عليه و آله) بوده و هنگام ثمر دادن و بهره بردارى از آن فرا رسيده بود منحرف كردند، و مسلمين را به سرعت در طريق جهنم به راه انداختند، و براى آينده بلند مدت مسلمين پايه هاى انحرافى در مقابله با مبانى غدير قرار دادند.

لازم به تذكر است كليه مطالبى كه از متن استخراج شده به صورت نقل به معنى و در بعضى موارد با كمى توضيح ذكر شده است. براى دست يافتن به عين عباراتِ خطبه به بخش ششم و هفتم كتاب حاضر و نيز به تقسيم موضوعى خطبه در قسمت سوم از بخش چهارم كتاب حاضر مراجعه شود.

ص: 200

با دقتِ كامل در طول خطبه اين نكته كاملاً مشهود است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) محور سخن را ولايت امامان و بيان مقامات ايشان قرار دادند و در سراسر صحبت از اين موضوع خارج نشدند، و اگر مطالب فرعى ديگرى به چشم مى خورَد ارتباط مستقيم آن با اصل مطلب محفوظ است.

با يک نظر دقيق مى توان ادعا كرد كه كلام حضرت در اين سخنرانى از 4 موضوع خارج نشده است:

1. مواردى از خطبه صريحاً درباره ولايت و امامت است.

2. مواردى از خطبه به عنوان مقدمه چينى و تمهيد براى موضوعِ ولايت است.

3. مواردى از خطبه در بيان شئون امامت و حد ولايت امامان و فضائل ايشان و برنامه هاى اجتماعى آنان است.

4. مواردى از خطبه درباره دشمنان امامان و رؤساى ضلالت و انحراف است.

8. بيعت با معصومين (عليهم السلام): 10 جمله.

9. قرآن و تفسيرِ آن: 12 جمله.

10. حلال و حرام، و واجبات و محرمات: 20 جمله.

دوم: آمارى از كلمات و اسماء به كار رفته در خطبه 3 عنوان را نشان مى دهد، كه اهميت آن ها را جلوه مى دهد:

1. نام اميرالمؤمنين (عليه السلام) 40 بار به عنوان «على (عليه السلام)» تصريح شده است.

2. كلمه «ائمه (عليهم السلام)» 10 بار صريحاً آمده است.

3. نام امام زمان (عليه السلام) 4 بار به عنوان «مهدى (عليه السلام)» ذكر شده است.

البته اكثر خطبه درباره ائمه (عليهم السلام) است كه به صورت ضمير يا اشاره يا عطف آمده است، و نيز درباره ائمه (عليهم السلام) مطالب بسيارى به صورت ضمير و عطف به مطالب قبل ذكر شده است. هم چنين مطالب بسيارى درباره حضرت بقية اللّه (عليه السلام) به صورت ضمير آمده است. منظور از ذكر موارد فوق تصريح هاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) به اين اسماء مبارک است كه اهميت فوق العاده آن را مى رساند.

سوم: آمارى از آيات قرآنى كه به عنوان نزول يا تفسير و يا به صورت استشهاد در خطبه آمده از نكات شاخص آن است، كه به 100 مورد مى رسد.

تفسير 25 آيه قرآن به اهل بيت (عليهم السلام) و 15 آيه به دشمنان اهل بيت (عليهم السلام) در متن خطبه از نكات بسيار مهم آن است.

بيش از 10 آيه از قرآن نيز در ايام واقعه غدير نازل شده كه آيات ﴿يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ...﴾ و ﴿اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا﴾ و ﴿سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ﴾ از نمونه هاى بارز آن هستند.

اين ها آمارى مختصر از مواضع مهم خطبه بود. با مطالعه دقيق تر خطبه مى توان آمارهاى جالب ترى تهيه كرد و به نكات دقيق ترى پى برد.

ص: 203

1. «مَن»، يعنى «هر كَس». و اين كلمه شامل تمام مسلمانان يعنى آنان كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) را قبول دارند در همه زمان ها و مكان ها مى شود.

2. «كُنتُ»، يعنى «من بوده ام». استفاده از فعل ماضى به معناى آنست كه اين منصب براى پيامبر (صلى الله عليه و آله) پايه نبوت عامه و خاتميت آن حضرت است، و خطاب سخن با كسانى است كه حضرتش را تاكنون به چنين منصبى قبول داشته اند.

3. «مَولاهُ»، يعنى «مولى و صاحب اختيار او...». اين كلمه محور اصلى جمله است و خودِ حضرت در همين خطبه و در مواردى ديگر معناى اين كلمه را بيان فرموده اند. «مولى» يعنى كسى كه اختيار مردم به دست اوست و نسبت به آنان از خودشان بيشتر اختيار دارد، و هر دستورى به آنان دهد بايد بدون چون و چرا اجرا كنند، و كوتاهى در آن اگر به عنوان اعتراض و شک در حقانيت او باشد مساوى با كفر و انكار نبوت است.

4. «فَعَلىٌّ» يعنى «پس على...». تعيين على بن ابى طالب (عليه السلام) براى منصب و مقامى كه در كلمه بعدى ذكر مى شود، مشت محكمى به دهان فتنه گران و دسيسه كاران است، تا فكر تشكيک در شخص امام را از مخيّله خود بيرون كنند. از طرف ديگر با معرفى اين «على (عليه السلام)» يازده امام ديگر را هم كه بعد از او داراى مقام و منصب او خواهند بود مشخص مى كند، به طورى كه راهِ تحريف و تشكيک بسته مى شود.

5. «مَولاهُ»، يعنى «مولى و صاحب اختيارِ اوست». همان منصبى كه در كلمه سوم اين جمله براى شخص خاتم انبياء (صلى الله عليه و آله) ذكر شد عينا براى على بن ابى طالب (عليه السلام) و يازده امام معين از فرزندان او از جانب خداوند اعطا شده است. آنان صاحب اختيار مردم اند و هر چه بگويند بايد بدون چون و چرا قبول كرد، و هر گونه اعتراض و شک و ترديد درباره آنان مساوى با كفر است.

هر مسلمانى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به عنوان صاحب اختيار خود قبول دارد، و در مورد فرمايشات و اوامر و افعال او اجازه هيچ گونه شک و شبهه و اعتراضى به خود نمى دهد، بايد نسبت به على بن ابى طالب (عليه السلام) نيز همين اعتقاد را داشته باشد و سخنان و افعال او و آن چه از او مى بيند و مى شنود را حق بداند. از آن جا كه هيچ گونه جاى اعتراض و تشكيک درباره او وجود ندارد، لذا هر كس به هر عنوان با او مخالفت كند و يا رو در روى او بايستد باطل و مساوى با كفر است.

تعيين و تخصيص چهارده معصوم (عليهم السلام) به عنوان صاحب اختيار مردم و كسانى كه امرشان بر هر موجودى نافذ است فقط بايد از جانب حق تعالى باشد، زيرا اوست كه به وجود آورنده مخلوقات است و بهترين ها را او خلق كرده، و فقط اوست كه مى تواند سپردن اختيار تام مردم به دست كسى را ضمانت كند. در مرحله بعد اين پيامبر (صلى الله عليه و آله) است كه از جانب خداوند به عنوان پُشتوانه و ضامِن اين مقام درباره امامان (عليهم السلام) ايشان را به مردم معرفى كرده است.

پروردگارِ مهربان در نظامِ خلقت به اين هم اكتفا نكرده، بلكه صاحبان اختيار مردم را كسانى قرار داده كه از نور خلق شده اند، و آنان را در قالب انسان قرار داده است. معصومين (عليهم السلام) كسانى اند كه قبل از خلقتِ عالم خلق شده اند و همه جهان به بركت وجود آنان خلق شده است.

خداوند مردم را به چنين وجود هاى نورانى سپرده و خواسته كه مردم او را از طريق آموزه هاى ايشان عبادت كنند و هدايت را از ايشان بگيرند. لذا اطاعت خدا از هر طريق ديگرى باشد در پيشگاه او مردود است. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در بيان واقعه غدير مى فرمايد:

... وَ كانَت عَلى وِلايَتى وِلايَةُ اللّه ِ، وَ عَلى عَداوَتى عَداوَةُ اللّه ِ ... فَكانَت وِلايَتى كَمالُ الدّينِ وَ رِضَى الرَّبِّ تَبارَكَ وَ تَعالى. (1)

ولايت خداوند از طريق ولايت من شناخته مى شود و عداوت با خداوند نيز از راه عداوت با من شناخته مى شود ... لذا ولايت من كمال دين و رضايت خداوند تبارک و تعالى خوانده شد.

ص: 207

هم چنين امام عسكرى (عليه السلام) در اين باره مى فرمايد: آن گاه كه خداوند با منصوب كردن اولياى خود بعد از پيامبرش بر شما منت گذاشت به پيامبر (صلى الله عليه و آله) خطاب كرد: «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا»، و براى اوليائش حقوقى را بر شما واجب كرد و به شما دستور داد تا آن حقوق را نسبت به ايشان ادا كنيد تا آن چه نزد شما از همسران و اموال و خوراک داريد بر شما حلال شود و نمو و بركت و ثروت را به شما نشان دهد، و تا معلوم شود كه چه كسى از خداوند اطاعت مى كند... (1)

الف. صراط مستقيم كه قرآن و احاديث بر آن تكيه دارند فقط راه امامان (عليهم السلام) است. در اين باره 2 جمله جامع در خطبه آمده است:

1. «مَنَم صراط مستقيم خداوند كه به شما دستور پيروىِ آن را داده است، و بعد از من على و سپس فرزندانم از صلب او كه امامان هدايت كننده هستند».

2. «سوره حمد درباره امامان نازل شده است»، يعنى مسلمانان كه هر روز لااقل ده مرتبه مى گويند: «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقيمَ»، در واقع از خدا مى خواهند كه آنان را به راه ائمه (عليهم السلام) هدايت كند، و كسانى كه به اين راه هدايت مى شوند «اَنعَمتَ عَلَيهِم» هستند، و آنان كه از اين راه منحرف مى شوند «مَغضوبٌ عَلَيهِم» و «ضالّين» هستند.

ب. كامل شدن دين خداوند و بالاترين نعمت پروردگار كه با آمدن آن نعمت ها كامل شد، ولايت ائمه (عليهم السلام) و صاحب اختيار شدن آنان بر مردم بود. آن هنگام بود كه دين اسلام به عنوان يک دين كامل مورد قبول خداوند قرار گرفت. در اين باره 2 جمله در خطبه غدير فرموده اند:

1. پروردگارا، هنگامى كه من ولايت على بن ابى طالب را براى مردم تبيين كردم اين آيه را نازل كردى كه «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم...» «امروز دين شما را كامل نمودم و نعمت خود را بر شما به آخرين درجه رساندم و اسلام را به عنوان دين شما پسنديدم»، و اين آيه را نازل كردى كه «وَمَن يَبتَغِ غَيرَ الاِسلامِ ديناً...» «هر كس جز اسلام دينى را بپذيرد هرگز از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران است».

2. «اى مردم، خداوند دينش را با امامت او (على) كامل كرده است. پس هر كس به او و به امامان بعد از او كه جانشينان او تا روز قيامت هستند اقتدا نكند و آنان را امام خود قرار ندهد، اعمالش بى ارزش مى شود و در جهنم دائمى خواهد بود...».

ص: 209

1. پيشگويى ها درباره او: انبياء و مرسلين گذشته به او بشارت داده اند.

2. خاتميت او: او خاتم و آخر انبياء و مرسلين است و بعد از او پيامبرى نخواهد آمد. در حاشيه اين مطلب اشاره اى داشتند كه ذريه و فرزندان هر پيامبرى از صلب خود او هستند، ولى فرزندان من از صلب على (عليه السلام) خواهند بود.

3. مقام او: در اين باره به 4 جهت اشاره فرموده اند:

الف. نور از جانب خداوند در وجود او قرار داده شده است.

ب. او نبى مرسل و ترساننده و بر حذر دارنده است، و بهترين پيامبران است.

ج. پس از خداوند، او مولى و صاحب اختيار مردم است، و اختيار او بر مردم از خودشان بيشتر است.

د. او صراط مستقيم خداوند است كه دستور پيروى آن را داده است.

4. علم او: هيچ علمى نيست مگر آن كه خداوند آن را به وى آموخته و در قلب او قرار داده است.

5. حجت بودن او: در اين باره به 3 جهت اشاره شده است:

الف. او حجت خداوند بر همه مخلوقات از اهل آسمان و زمين است، و تنها بر انسان ها حجت نيست.

ب. هر كس در حجت بودن او شک كند كافر است، و هر كس در چيزى از سخنان او شک كند گويى در همه آن شک كرده است، و چنين شكى كفر است.

ج. او از طرف خداوند سخن مى گويد. قول او از جبرئيل و قول جبرئيل از خداست.

ص: 211

6. تبليغ او: در اين باره 3 نكته فرمودند:

الف. در رسانيدن آن چه خداوند بر او نازل كرده كوتاهى نكرده است.

ب. مطالب را براى مردم روشن كرده و فهمانيده است. عين عبارت چنين است: «بدانيد كه ادا كردم و رساندم و شنواندم و واضح نمودم».

ج. خدا را بر رساندن و تبليغ خود شاهد گرفته است.

5. به آن چه رضاى خداست عمل مى كند.

6. از معصيت خداوند نهى مى نمايد.

7. بشارت دهنده است.

3. پاسخگويى به نيازهاى علمى مردم، كه لازمه اش علم به جميع ما يحتاج مردم است. اين مطلب به 2 تعبير زير آمده است:

1. او در بر دارنده علم من است، و اوست كه بعد از من به شما مى فهماند و براى شما بيان مى كند.

2. او جانشين و خليفه من بر تفسير قرآن است.

4. جنگ با دشمنان كه يكى از شئون امام است، به اين 2 عبارت آمده است:

1. او جنگ كننده با دشمنان خداست.

2. او قاتِل ناكثين و قاسطين و مارقين است.

«امامت» با چنين معناى وسيعى كه در خطبه غدير آمده داراى پشتوانه الهى و امضاى پروردگار است، و او عطا كننده اين قدرت است. در اين باره به 4 عبارت زير بر مى خوريم:

1. او امام از جانب خداوند است.

2. ولايت او از جانب خداوند است كه بر من نازل كرده است.

3. خداوند او را نصب نموده است.

4. او به امر خداوند با دشمنان مى جنگد.

ثبت كرده اند، و براى هيچ كس قابل انكار نيست. در اين باره خطبه غدير متضمن 2 جهت مهم است:

3. او عزيزترين مردم نزد پيامبر (صلى الله عليه و آله) است.

4. او سزاوارترين مردم نسبت به پيامبر (صلى الله عليه و آله) است.

5. او نزديک ترين مردم به پيامبر (صلى الله عليه و آله) است.

6. او از پيامبر و پيامبر از اوست.

7. سوره «هَل اَتى» درباره او نازل شده است.

8. سوره «وَالعَصر» درباره او نازل شده است.

اين فضائل نشان دهنده آن است كه با وجود شخصى چنين متصل و مقرب در پيشگاه خدا و رسولش، هيچ كس - با هر درجه و مقامى - سزاوار منصب امامت و ولايت نيست، تا چه رسد به نالايقان و بى فضيلتانى مانند ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و يزيد و...

وَ تَعجَبُ - يا مُعاويَةُ - اَنَّ رَسولَ اللّه ِ (صلى الله عليه و آله) سَمَّى الاَئِمَّةَ بِغَديرِ خُمٍّ ... يَحتَجُّ عَلَيهِم وَ يَأمُرُ بِوِلايَتِهِم. (1)

اى معاويه، تعجب مى كنى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير خم امامان (عليهم السلام) را نام برد ... و بدين وسيله حجّت را بر آنان تمام كرد و دستور به اطاعت آنان داد.

در خطبه غدير براى تعيين امامان به كلمه «هذا عَلىٌّ» در چند مورد خطبه، و نيز نام بردن امام حسن و امام حسين (عليهما السلام) بر مى خوريم كه نسل امامت را روشن مى نمايد.

همان گونه كه مسئله معرفى و بلند كردن بازوان اميرالمؤمنين (عليه السلام) صراحت را كامل نموده و راه هر گونه تشكيک را بسته است. در چند مورد هم به اين 2 عبارت تصريح شده است:

1. امامت تا روز قيامت در نسل من و در فرزندان من است.

2. امامان از فرزندان من و از صلب على خواهند بود.

در مورد لزوم قبول همه دوازده امام (عليهم السلام) در خطبه غدير به اين جمله بر مى خوريم: «هر كس در باره يكى از امامان شک كند در همه آنان شک كرده است، و شک كننده درباره ما در آتش خواهد بود».

هم چنين در خطبه به وجود نورانى ايشان تصريح شده، آن جا كه مى فرمايد: «نور از جانب خداوند در من و سپس در على بن ابى طالب و سپس در نسل او تا مهدى قائم قرار داده شده است».

پس از بيان انحصار امامت ايشان در خطبه غدير، به شئونى كه درباره امامتشان ذكر شده مى پردازيم. در اين مورد به 5 جهت اشاره شده است:

ص: 217

1. شريک هاى قرآن: ايشان ثقل اصغر در كنار ثقل اكبرند. اين ثقل اصغر درباره ثقل اكبر خبر مى دهد، و با آن موافق است و از آن جدا نمى شود.

2. هدايت كنندگان: ايشان به حق هدايت مى كنند، و به حق و عدالت رفتار مى نمايند.

3. امين هاى خدا: ايشان حاكمان خداوند در زمين و امين هاى پروردگار در ميان مردم اند.

4. عالمان: علم حلال و حرام نزد ايشان است و هر علمى را دارا هستند. ايشان از هر چه بپرسيد پاسخ مى دهند، و آن چه را نمى دانيد برايتان بيان مى كنند.

5. حجت هاى خداوند: آنان حجت بر همه جهانيان هستند، مادامى كه به ايشان تمسک جوييد هرگز گمراه نمى شويد. اگر فراموش كرديد يا كوتاهى نموديد امامان براى شما بيان مى كنند. آنان بر هفت گروه از دشمنان خدا حجت اند: مقصّران، معاندان، مخالفان، خائنان، گناهكاران، ظالمان، غاصبان.

اعلامِ اين مطالب در غدير يک پيشگويى و خبر از غيب به شمار مى آيد. در خطبه غدير 25 جمله درباره حضرت مهدى (عليه السلام) آمده، كه آن ها را تحت 6 عنوان مى توان خلاصه كرد:

1. بشارت به او؛ كه در اين باره مى فرمايد: «او كسى است كه همه پيشينيان به آمدن او بشارت داده اند».

2. خاتميت او؛ كه در اين باره به 2 جنبه مهم اشاره شده است:

1. امامت در امامانِ تعيين شده اتصال دارد و منقطع نمى گردد، تا به دست آخرينِ آنان حضرت مهدى (عليه السلام) برسد.

2. آن حضرت تا روز قيامت به عنوان حجت خدا باقى خواهد ماند، و بعد از او حجتى نيست.

3. مقام و منزلت او، كه در اين باره 2 جهت ذكر شده است:

الف. فضائل و مناقب او:

1. او انتخاب شده خداوند و هدايت يافته و كمک شده است.

2. نور از جانب خداوند در او قرار داده شده، و نورى نيست مگر با او و حقى نيست جز با او.

ب. مقام و شأن اجتماعى او:

1. او ولى خدا در زمين و حكم كننده او در ميان خلق است.

2. كارها به او سپرده شده، و او امين خداوند بر سِرّ و آشكار اوست.

3. او يارى كننده دين خدا است.

4. او هر صاحب فضلى را به قدر فضلش و هر صاحب جهلى را به قدر جهلش نشانه مى دهد.

ص: 219

4. علم او؛ كه در اين باره به 2 جهت اساسى اشاره شده است:

1. او وارث هر علمى است، و علمش به همه چيز احاطه دارد.

2. علم او به درياى عميق علم الهى اتصال دارد.

5. قيام او؛ در 2 مورد از خطبه غدير كلمه «القائم المهدى» به كار رفته و بعد از آن به قدرت مطلقه و تمام عيار حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا فداه اشاره شده، كه از جانب الهى به او عطا گرديده است، و هيچ قدرتى طاقت برابرى با او را ندارد. در اين باره در خطبه 3 جنبه ذكر شده است:

1. كسى بر او غالب نمى شود، و كسى عليه او كمک نمى شود، و او همه قلعه هاى محكم را فتح مى كند.

2. او بر همه اديان و بر همه گروه هاى شرک غالب مى شود، و آنان را هدايت مى كند و يا به قتل مى رساند.

3. خداوند همه آبادى ها و شهرهاى جهان را در اثر تكذيبشان تا روز قيامت هلاک مى كند، و آن ها را تحت تصرف حضرت مهدى (عليه السلام) در مى آورد.

6. انتقام او؛ كه در خطبه غدير تأكيدى است بر اين كه اگر چه حق اهل بيت (عليهم السلام) و شيعيانشان توسط ظالمين پايمال مى شود، ولى منتقمى خواهد آمد و گذشته از عذاب اُخروى در همين جهان دل دوستان را با گرفتن انتقام مسرور خواهد كرد. اين نكته در قالب 3 جمله آمده است:

1. او حق خداوند و هر حقى كه به اهل بيت (عليهم السلام) مرتبط شود خواهد گرفت.

2. او انتقام هر خون به نا حق ريخته از اولياء خدا را خواهد گرفت.

3. او از تمام ظالمان عالم انتقام خواهد گرفت.

ص: 220

2. محبين و شيعيان در راهِ محبت اهل بيت (عليهم السلام) بيشتر كار كنند و عيار محبت خويش را بالا ببرند، و در راه ايشان و احياى امرشان فداكارى نمايند.

3. دشمنانِ اهل بيت (عليهم السلام) بدانند كه تا ريشه و پايه را كه همان محبت ايشان است درست نكرده اند بيهوده خود را به اعمالى مشغول داشته اند كه نزد خداوند بدون محبت آنان ارزشى ندارد. پس بهتر است اگر در فكر خود سازى و حركت در راه خدا هستند، اصلاح خود را از اين مرحله شروع كنند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) در حديثى مى فرمايد: «اِنَّما يَكتَفى احَدُكُم بِما يَجِدُ لِعَلىٍّ فى قَلبِهِ»: «هر يک از شما فقط به آن چه نسبت به على در قلب خود مى يابد اكتفا مى كند». (1)

ج. حب اهل بيت (عليهم السلام) درّ گرانمايه اى است كه به هر كس نمى دهند. اگر كسى آن را پذيرفت نشانه سعادت و تقواى اوست، و اگر كسى نپذيرفت نشانگرِ شقاوت اوست، و سزاوار نيست انسان هاى شقى به اين گوهر ناب دست يابند.

3. از آن جا كه محبت حاكى از ايمان واقعى است آنان صاحبان ايمان خالص و متقيان اند و ايمان در قلبشان نوشته شده است. از خداوند بالغيب مى ترسند و هدايت يافته اند و از گمراهى در امانند.

همان طور كه محبت اهل بيت (عليهم السلام) درجات دارد، بغض و عداوت با ايشان هم در دشمنانشان يكسان نيست و شدت و ضعف آن و نوع دشمنى هايشان متفاوت است. پيامبر (صلى الله عليه و آله) در خطبه غدير، هم محک و معيارهاى دشمنى با اهل بيت (عليهم السلام) را - به عنوان اتمام حجت - براى مردم مشخص كرده اند، و هم جزاى دشمنى و مخالفت با ايشان را بيان فرموده اند كه در 3 عنوان ذكر مى كنيم:

3. درباره امامان ضلالت و غاصبان خلافت و امامت 2 مطلب اساسى فرمودند و تكليف آنان را تعيين كردند:

الف. آنان را مورد لعنت قرار دادند و اعلام كردند كه من و پروردگار از ايشان بيزاريم.

ب. خبر دادند كه نه تنها امامان ضلالت، بلكه ياران و تابعان و مؤيدانِ ايشان در پايين ترين درجه جهنم خواهند بود.

ص: 226

2. اهل بيت (عليهم السلام) خليفه و جانشين پيامبر (صلى الله عليه و آله) در تفسير قرآن و كسانى هستند كه به امضاى آن حضرت چنين حقى دارند.

ب. درباره آن چه از احكام كه باقي مانده بود و خود نفرموده بودند، مردم را به على بن ابى طالب و يازده امام (عليهم السلام) كه تا روز قيامت امامت آنان ادامه خواهد داشت ارجاع دادند، كه با اين پايه ريزى حجت بر همگان تمام مى شود و هيچ كس را عذرى باقى نمى ماند. در اين باره 3 نكته مهم فرمودند:

1. بيان حلال و حرام احتياج به علم آن دارد، و اين علم از طرف خداوند فقط به پيامبر و ائمه (عليهم السلام) سپرده شده است.

2. سخن پيامبر و ائمه (عليهم السلام) به عنوان سخن خداوند تلقى مى شود، و عِدل و برابر قرآن است.

3. هيچ كس درباره احكام الهى جز پيامبر و ائمه (عليهم السلام) حق اخبار ندارد، و مردم هم جز ايشان راهى به حلال و حرام ندارند. بنابر اين پيروى از هر راه ديگرى بدعت و ضلالت و خلاف حكم الهى را به دست آوردن است.

بالاترين امر به معروف و نهى از منكر آن است كه ولايت و امامت ائمه (عليهم السلام) را به مردم برسانيد، تا بدين وسيله مصدر و مرجع براى شناخت معروف ها و منكرها را به آنان معرفى نموده باشيد.

ب. قبل از امر به معروف و نهى از منكر 3 نكته مهم بايد در نظر گرفته شود:

1. خوب ياد گرفتن و در فهم اصل مطلب اشتباه نكردن.

2. خوب به خاطر سپردن و درست حفظ كردنِ مطلب.

3. تغيير و تبديل ندادن در مطلب و درست رساندن.

ج. وسعتِ دائره تبليغ و مراحل رساندن احكام الهى را در 6 نقطه ترسيم فرمودند:

1. آنان كه مى دانند به يک ديگر توصيه كنند و متذكر شوند.

2. پدران وظيفه خاصى در رساندن دين به فرزندانشان دارند.

3. رساندن به فاميل و نزديكان بسيار مهم است.

4. حاضران بايد به غايبان برسانند.

5. بايد به دور و نزديک تبليغ نمود و مطالب را رساند.

6. بايد هر كس را ديديم تبليغ كنيم و حكم خدا را برسانيم.

3. اگر هرگونه سؤال يا مشكلى درباره اين دو عمل پيش آمد بايد از امامان (عليهم السلام) پرسيد تا مطابق خواست خداوند باشد.

پس موضوع اصلىِ بيعت غدير فقط امامت و خلافتِ على بن ابى طالب (عليه السلام) نيست، بلكه امامت همه ائمه (عليهم السلام) است كه امامتشان تا روز قيامت ادامه دارد، و قبل و بعد از ايشان امامى نيست و كسى جز آنان حق چنين ادعايى را ندارد. پس مردم كه با اميرالمؤمنين (عليه السلام) بيعت كردند، در واقع مستقيماً با همه امامان بيعت نمودند.

1. اين بيعت از جانبِ خداوند و به امر اوست.

2. آنان كه اين بيعت را انجام مى دهند در واقع با خدا بيعت مى كنند.

3. من با خدا بيعت كرده ام و على هم با من بيعت كرده است.

4. با خداوند بيعت كنيد، و با من و على و حسن و حسين و امامان بيعت كنيد.

5. آنان كه در بيعت نمودن با او از يک ديگر سبقت بگيرند رستگارانند و در باغ هاى نعمت خواهند بود.

6. هر كس اين بيعت را بشكند بر ضرر خود كار كرده، و هر كس به آن چه با خدا عهد كرده وفا كند خداوند به او اجر عظيم عنايت فرمايد.

1. بیعت با دست احتیاج به تفسیر دارد، و باید قبلاً معلوم شود بر سر چه بیعت مى كنند. اين اقرار لسانى در واقع مفسّرِ بيعت با دست بود كه بعد از خطبه انجام شد.

2. ممكن بود عده اى پس از خطبه براى بيعت با دست حاضر نشوند و خود را از صحنه كنار بكشند و بعد بگويند: «ما بيعت نكرديم». لذا حضرت ابتدا به صورت لسانى بيعت گرفت و فرمود: «هر كس توانست با دست بيعت مى كند و هر كس نتوانست با زبان اقرار كرده است».

3. اگر متن و عبارات براى بيعت لسانى تعيين نمى شد ممكن بود هر يک از مردم طبق ذوق و سليقه خود عباراتى را به كار برند كه از نظر اعتبار رسمى و قانونى جاى سؤال و اشتباه باشد، و گذشته از هرج و مرج در واقع هر كس به مطلبى كه مغايرت ها و زياده و نقيصه هايى با ديگران داشت اقرار كرده بود!

4. اگر متن تعيين نمى شد ممكن بود عده اى فتنه گر عبارات خاصِ شبهه ناكى را اجرا كنند و به ديگران هم بياموزند، و در نتيجه زمينه سقوط ارزش اين بيعت را آماده سازند.

5. به خاطر كثرت جمعيت و كمى وقت و مساعد نبودن شرايط توقف مردم، اين احتمال قوى بود كه عده اى واقعا فرصت بيعت با دست را پيدا نكنند، و لذا مى بايست اين بيعت لسانى انجام مى شد.

پس از روشن شدن اين جهت مى پردازيم به اين كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بيعت لسانى و بيعت با دست را به چه صورت انجام دادند:

الف. بيعت لسانى را در 5 عبارت فرمودند:

1. همگى اين متن را بگوييد: «...» كه همان متن مفصل را حضرت برايشان تعيين فرمودند. (1)

ص: 236

2. اى مردم، آن چه به شما گفتم تكرار كنيد.

3. اى مردم، چه مى گوييد؟ خداوند اَصوات را مى شنود و از پنهان هاى نفس ها خبر دارد. (كنايه از اين كه اگر چه اصوات به هم مخلوط است و از باطن ها هم كسى خبر ندارد، ولى خداوند ناظر و شاهد است).

4. بگوييد سخنى را كه خداوند به خاطر آن از شما راضى شود.

5. بگوييد: «حمد و سپاس خداى را كه ما را به اين مطلب هدايت كرد، و اگر خداوند هدايت نكرده بود هدايت نمى يافتيم».

ب. بيعت با دست با 7 خصوصيت به شرح زير بود:

1. در اثناء خطبه متذكر شدند كه پس از خطبه شما را به دست دادن به عنوان بيعت دعوت خواهم كرد.

2. دستور دادند تا مردم ابتدا با خود او (پيامبر (صلى الله عليه و آله)) به عنوان اقرار به سخنانش در حق امامان (عليهم السلام) بيعت كنند، و سپس با شخص على بن ابى طالب (عليه السلام) بيعت نمايند.

3. اين بيعت با دست را حاكى از بيعت با قلب و جان دانستند.

4. دو خيمه جداگانه بيعت يكى براى خود و ديگرى براى على (عليه السلام) برپا كردند.

5. ابتدا دست در دست پيامبر (صلى الله عليه و آله) مى گذاشتند كه به معناى اقرار به خطبه غدير بود.

6. سپس دست در دست على (عليه السلام) گذاشته و هم زمان جمله «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» را بر زبان جارى مى كردند، احياناً تبريک هم مى گفتند!

7. زنان به جاى دست دادن دست خود را در تشت آبى مى گذاشتند كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) يا اميرالمؤمنين (عليه السلام) در سوى ديگر آن دست خود را در آب گذاشته بودند.

ص: 237

روز غدير در واقع عيد آل محمد (عليهم السلام) و روز جشن اهل بيت (عليهم السلام) است، و به همين جهت تأكيد خاصى از سوى ائمه (عليهم السلام) بر جشن گرفتن و اظهار سرور و شادى در اين روز وارد شده است.

يک نفر يهودى كه در مجلس عمر حاضر بود گفت: اگر آيه «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم...» (كه در روز غدير نازل شده) در امت ما نازل شده بود ما روز نزول آن را عيد مى گرفتيم! (1)

امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «انبياء بنى اسرائيل روزى را كه جانشينِ بعد از خود را تعيين مى كردند عيد قرار مى دادند. «عيد غدير» هم روزى است كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) على (عليه السلام) را براى مردم منصوب فرمود... (2)

بدون شک عيد گرفتن غدير به معناى زنده نگه داشتن آن روز تاريخى در دل هاى شيعيان و احياى محتواى آن در مقابل دشمنان است، و به عنوان علامتى بزرگ بر صفحه تاريخ تشيع نقش بسته و نشان دائمى ولايت است.

ص: 240

ايراد نمودند و ضمن آن مطالب زيادى درباره عيد گرفتن غدير بيان داشتند. از جمله فرمودند: «خداوند در اين روز دو عيد عظيم و بزرگ (يعنى جمعه و غدير) را براى شما جمع نموده است». (1)

سپس اهل آسمان چهارم بر ديگران سبقت گرفتند، و خداوند آن را به بيت المعمور مزين فرمود. سپس اهل آسمان اول سبقت گرفتند، و خداوند آن را به ستارگان مزين فرمود. (1)

روز غدير كه فرا مى رسد اهل آسمان ها وارد اين قصر مى شوند و تسبيح و تقديس و تهليل مى گويند. آن پرندگان هم به پرواز در مى آيند و خود را به آب مى زنند، و سپس در آن مشک و عنبر مى غلطند. آن گاه كه ملائكه جمع شدند بار ديگر به پرواز در مى آيند و آن عطرها را بر آنان مى پاشند.

ملائكه در روز غدير «نثار فاطمه (عليها السلام)» (1) را به يک ديگر هديه مى دهند. وقتى آخرين ساعات روز غدير فرا مى رسد ندا مى آيد: «به مراتب و درجات خود برگرديد كه به احترام محمد و على تا سال آينده در چنين روزى از لغزش و خطر در امان خواهيد بود». (2)

ص: 246

4. روز منصوب نمودن حضرت موسى (عليه السلام) وصى خود حضرت هارون (عليه السلام) را. (1)

5. روز حضرت ادريس (عليه السلام). (2)

6. روز حضرت يوشع بن نون وصى حضرت موسى (عليهما السلام). (3)

7. روز نصب حضرت عيسى (عليه السلام) وصى خود شمعون را. (4)

بعضى از موارد فوق كه به صورت مبهم آمده و واقعه آن روز ذكر نشده به پيروى از متن حديث است، و احتمالاً مربوط به روز مبعوث شدن ايشان به نبوت يا منصوب شدنشان به وصايت باشد.

5. قبول مدينه ولايت را بعد از مكه، و زينت آن به پيامبر (صلى الله عليه و آله).

6. قبول كوفه ولايت را بعد از مدينه، و زينت آن به اميرالمؤمنين (عليه السلام).

7. عرضه ولايت بر كوه ها، و قبول سه كوه پيش از سايرين: عقيق، فيروزه، ياقوت. به همين جهت بر ساير جواهرات فضيلت دارند.

8. قبول معادن طلا و نقره ولايت را بعد از عقيق و فيروزه و ياقوت.

9. هر كدام از كوه ها كه ولايت را قبول نكرد چيزى بر آن نمى رويد.

10. عرضه ولايت بر آب ها، گوارا شدن آن كه قبول كرد و تلخ و شور شدن آن كه قبول نكرد.

11. عرضه ولايت بر نباتات، و شيرين و خوش طعم شدن هر كدام كه قبول كرد، تلخ شدن هر كدام كه قبول نكرد.

12. عرضه ولايت بر پرندگان، كه هر كدام قبول كرد با صداى زيبا و فصيح مى خواند، و هر كدام قبول نكرد اَلكَن شد.

اين سنت حَسَنه در فراز و نشيب تاريخ هم چنان ادامه يافت، و به صورت يک سيره مستمر و مؤكد مورد توجه عام و خاص اهل اسلام بود و هرگز ترک نشد. (1)

اين عيد در جوامع شيعه - به پيروى از روايات معصومين (عليهم السلام) - از عيد فطر و قربان مهم تر تلقّى شده و به طور مفصل ترى جشن گرفته مى شود.

ثالثاً: آن چه ذيلاً از روايات استخراج شده مورد توجه باشد، و تا حد امكان سعى در پياده كردن آن ها در مراسم غدير باشد.

مى نمايد و هزار حاجت او را بر مى آورد، و قصرى از دُرّ سفيد در بهشت برايش بنا مى كند. (1)

17. اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: احسان در اين روز موجب رشد مال و زياد شدن آن مى گردد. (1)

18. امام رضا (عليه السلام) فرمود: هر كس در اين روز بر عيالش و بر خودش وسعت دهد خداوند مالش را زياد مى كند. (2)

با تو در راه خدا برادرى و يک رويى (با صفايى) مى نمايم و دست مى دهم، و با خدا و ملائكه اش و رسولان و انبيائش و امامان معصوم (عليهم السلام) پيمان مى بندم كه اگر من از اهل بهشت و اهل شفاعت بودم و به من اجازه ورود به بهشت داده شد، وارد آن نشوم مگر آن كه تو نيز همراه من باشى.

آن گاه برادر دينى در جواب او بگويد: «قَبِلتُ»: «قبول كردم». سپس بگويد: «اَسقَطتُ عَنكَ جَميعَ حُقوقِ الاُخُوَّةِ ما خَلاَ الشَّفاعَةَ و الدُّعاءَ وَ الزِّيارَةَ»: «همه حقوق برادرى را از تو ساقط كردم (و بر تو بخشيدم) مگر شفاعت و دعا و زيارت را».

3. امام رضا (عليه السلام) فرمود: اين روز روزِ بسيار صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد (عليهم السلام) است. (1)

اقدس او تبريک و تهنيت مى گوييم و با او تجديد بيعت مى نماييم. در اين باره به 3 حديث توجه فرماييد:

1. امام صادق (عليه السلام) مى فرمايد: «اگر در روز عيد غدير در مشهد اميرالمؤمنين (عليه السلام) (يعنى نجف) بودى كنار قبر آن حضرت برو و نماز و دعا بخوان، و اگر در شهرهاى دور دست بودى به سوى او اشاره كن و اين دعا را بخوان...». (1)

2. امام رضا (عليه السلام) فرمود : «هر جا كه باشى در روز غدير خود را كنار قبر اميرالمؤمنين (عليه السلام) برسان، كه خداوند در اين روز گناهان شصت ساله را از مؤمنان مى آمرزد، و دو برابر ماه رمضان و شب قدر و شب فطر از آتش جهنم آزاد مى كند». (2)

3. امام على النقى (عليه السلام) زيارت مفصلى براى روز غدير دستور فرموده اند، كه از نظر مضامين و محتوا دوره كاملى از ولايت و فضائل و سوابق و محنت هاى اميرالمؤمنين (عليه السلام) را بيان مى كند. (3)

10. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «مستحب است نماز در مسجد غدير (1) ، چرا كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن مكان اميرالمؤمنين (عليه السلام) را منصوب فرموده و خداوند حق را در اين روز ظاهر نموده است». (2)

5. خدايا، ما بيزار هستيم از هر كس كه با امامان روى جنگ داشته باشد، از جن و انس از اولين و آخرين.

6. خدايا، تو را شكر مى كنيم بر ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) و بر اتمام نعمت و تجديد عهد و پيمان بر ولايت او، و اين كه ما را از اتباعِ تغيير دهندگانِ دين و تحريف كنندگان قرار ندادى.

7. خدايا در اين روز (غدير) چشم ما را روشن گردان، و پراكندگى ما را جمع گردان، و ما را بعد از هدايت گمراه مگردان، و ما را از شكر گزاران نعمتت قرار ده.

8. شكر خدا را كه ما را به اين روز گرامى داشته و ما را از وفاداران به عهد و پيمانش درباره واليان امرمان قرار داده است.

9. خدايا، اين روزى كه ما را به آن گرامى داشته اى مبارک فرما، و ما را در ولايت ثابت قدم نما، و ايمانِ ما را مستودَع و عاريه قرار مده، و ما را از برائت جويندگان از دعوت كنندگان به دوزخ قرار بده.

10. خدايا، ما را توفيقِ همراهى با حضرت مهدى (عليه السلام) و حضور در تحت لوايش عنايت فرما.

ص: 262

پرونده غدير با كليد «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» گشوده مى شود و اوراق آن به دو بخش تقسيم مى گردد: يكى «اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ» و ديگرى «اَللّهُمَّ عادِ مَن عاداهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ». اينک از بلنداى چهارده قرن، افق هاى دوردستى را مى توان نگريست كه عكس العمل هاى دو جبهه غدير و سقيفه در اين پرونده منعكس شده و مى شود.

از همان منبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) اقدامات موافق و مخالف هويدا شد و ادامه يافت، تا روزى كه غدير به دست سقيفه به خون نشست. آنان كه در سقيفه جمع شدند و بر منبر آن ابوبكر و عمر را معرفى كردند، در واقع جبهه اى در برابر غدير تشكيل دادند و تا هميشه تاريخ براى گسترش اعتقاد خويش تلاش كردند و جنگيدند. از آن روز غدير گرانسنگ امتحان شد تا مدافعان هر جبهه را شناسايى كند.

پرونده غدير هرگز بسته نمى شود تا روز قيامت كه در پيشگاه محمد و على صلوات اللّه عليهما و آلهما باز شود، و همه درباره آن مورد سؤال قرار گيرند.

در يک نگاه برگ هاى اين پرونده شامل مناظرات و اتمام حجت هاى غدير، اقرارهاى دشمنان درباره آن، جنگ هاى طرفداران غدير و سقيفه، فرهنگ مكتوب غدير، ادبيات و ياد بود هاى غدير است. همه اين ها دفتر غدير را پر از خاطرات شيرين و تلخى كرده كه در چهارده قرن عظمت آن را ترسيم مى كند.

خدايا نام ما را در صفحات «اَللّهُمَّ انصُر مَن نَصَرَهُ» ثبت فرما، و به ما شناختى كامل از گروه «اَللّهُمَّ اخْذُل مَن خَذَلَهُ» عنايت فرما. اى خداى شيعه، خورشيد بلند غدير را تا هميشه روزگار در كرانه اقيانوس اسلام چراغ راه اهل بهشت قرار ده، و نام آن را جهانى فرما.

ص: 264

و بيدارى داشتند، دل هاى مرده اى كه بايد راه هدايت برايشان باز مى شد تا آبى به زمين خشكيده اعتقادشان برسد، نسل هاى آينده اى كه شايد صدها سال ديگر قدم به اين جهان مى گذاشتند و بايد حقيقت غدير براى اطلاع آنان در صفحات تاريخ ثبت مى شد.

تاريخچه اين دفاع مقدس از حريم غدير، دلير مردان علم را در خود جاى داده كه در هر زمانى به اقتضاى آن و در هر مكانى طبق شرايط آن، از فكر و روح سرشار از معنويتشان گرفته تا جان و آبرويشان در طبق اخلاص گذاشته اند، و با اسلحه استدلال هاى قاطع ولايت كه پشتيبانش پروردگار است، دشمنان زبون و رنگ به رنگ ولايت را در صحنه بحث هاى علمى شكست داده و نام تشيع و غدير را در گستره جهان بلند آواز و سرافراز ساخته اند.

بارزترين نمونه هاى اين احتجاجات و استدلال ها و يادآورى هاى غدير توسط خود ائمه (عليهم السلام) و اصحابشان صورت گرفته است. در ادامه اين مسير تمام راويانى كه در طول هزار و چهارصد سال حديث غدير را روايت كرده اند، به گونه اى جهاد خود را در مقابله با سقيفه به نمايش گذاشته اند.

علماى شيعه در دوران غيبت امام زمان عجل اللّه فرجه پرچم دفاع از غدير را به دوش كشيده اند و در پاى آن مقاومت نموده اند؛ تا آن جا كه دشمن اقرار به غدير نموده و از انكار آن عاجز مانده است.

امروز دامنه اين احتجاجات از كتاب ها و جلسات بالاتر رفته و در كنفرانس ها و به صورت برنامه هاى صوتى و تصويرى در فضاهاى مختلف مجازى مطرح شده است.

در بخش حاضر نمونه هايى از اين اتمام حجت ها كه بخشى از صدها هزار مورد آن است تقديم مى شود، كه مهم ترين آن ها احتجاجات خود معصومين (عليهم السلام) است، و مجموع آن ها 76 مورد است.

ص: 266

4. روزى ابوبكر با نيرنگى تازه براى توجيه غصب خلافت به اميرالمؤمنين (عليه السلام) گفت: «پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره مسئله ولايت تو بعد از غدير چيزى را تغيير نداده ... ولى اين كه تو خليفه او باشى در اين باره چيزى به ما نگفته است»!!

حضرت فرمود: «چطور است پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به تو نشان دهم تا او به تو بگويد»؟ ابوبكر پذيرفت و پس از نماز مغرب همراه اميرالمؤمنين (عليه السلام) به مسجد قُبا آمدند و ديدند پيامبر (صلى الله عليه و آله) در سمت قبله مسجد نشسته و خطاب به ابوبكر فرمود:

اى ابوبكر، بر ضد ولايت على اقدام كرده اى و در جاى او نشسته اى كه جاى نبوت است و جز او كسى مستحق آن نيست زيرا او وصى و خليفه من است...

با اين معجزه كه پشتوانه الهى داشت بار ديگر خداوند حجتش را بر غاصب حق غدير تمام كرد. (1)

5. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در زمان خلافت ظاهرى خود عده اى از شاهدان عينى غدير را به خدا قسم داد كه برخيزند و در مقابل مردم به آن چه ديده اند شهادت دهند. عده اى برخاسته و شهادت دادند ولى هشت نفر ابا كردند. حضرت فرمود:

اگر شما دروغ مى گوييد و بهانه مى آوريد در حالى كه در غدير حاضر بوده و شنيده ايد، خدا هر يک از شما را به بلايى آشكار گرفتار كند.

بدين گونه سى سال پس از واقعه غدير بار ديگر اتمام حجت پروردگار ظاهر شد، و هر يک از آنان به مرضى يا مشكلى گرفتار شدند كه همه ديدند. جالب تر اين كه مبتلا شدگان نزد مردم اقرار مى كردند كه در اثر عدم دفاع از غدير به عذاب دچار شده اند! (2)

ص: 268

فَعَلىٌّ مَولاهُ...» خداوند در آن روز اين آيه را نازل كرد: ﴿اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا﴾. (1)

11. ابوبكر و عمر براى بيعت گرفتن از اميرالمؤمنين (عليه السلام) به خانه آن حضرت آمدند و پس از صحبت هايى بيرون آمدند. حضرت بلافاصله به مسجد آمد و ضمن مطالبى فرمود: «ابوبكر و عمر نزد من آمدند و از من طلب بيعت نمودند با كسى كه او بايد با من بيعت كند! ... من صاحب روز غديرم...». (2)

12. بار اول كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) را به اجبار براى بيعت آوردند و حضرت امتناع كرد، حضرت در آن جا فرمود:

... گمان ندارم پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم براى احدى حجتى و براى گوينده اى سخنى باقى گذاشته باشد. قسم مى دهم كسانى را كه از پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...» را شنيده اند كه برخيزند و شهادت دهند.

دوازده نفر از اهل بدر برخاستند و به ماجراى غدير شهادت دادند و ساير مردم هم در اين باره مطالبى گفتند، به طورى كه عمر از ترس مجلس را تعطيل كرد!! (3)

13. بار دوم كه حضرت را طناب بر گردن و شمشير بالاى سر براى بيعت اجبارى آوردند، عمر گفت: «بيعت كن و گرنه تو را مى كشيم»! حضرت فرمود: «اى مسلمانان، اى مهاجرين و انصار، شما را به خدا قسم مى دهم آيا از پيامبر (صلى الله عليه و آله) شنيديد كه در روز غدير خم چه مى فرمود...»؟ همه تصديق كردند و گفتند: آرى به خدا قسم. (4)

ص: 270

14. پس از غصب خلافت و خانه نشينى اميرالمؤمنين (عليه السلام)، آن حضرت دائماً با غاصبين با ترشرويى رو به رو مى شد و انزجار خود را نشان مى داد. ابوبكر براى خاتمه دادن به اين مشكل غفلتا نزد حضرت آمد و خواست تا در خلوت گفتگو كنند. در آن مجلس حضرت به ابوبكر فرمود: «تو را به خدا قسم مى دهم آيا من صاحب اختيار تو و هر مسلمانى طبق فرموده پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير هستم يا تو»؟ ابوبكر گفت: البته كه تو هستى! (1)

15. ابوبكر ادعا كرد پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير على (عليه السلام) را صاحب اختيار ما قرار داد، ولى خليفه ما قرار نداد. اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: اگر پيامبر (صلى الله عليه و آله) خودش به تو بگويد مى پذيرى؟ گفت: آرى. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در مسجد قبا پيامبر (صلى الله عليه و آله) را به ابوبكر نشان دادند و حضرت به او فرمودند: «على وصى و خليفه من است». (2)

16. روزى ابوبكر به اميرالمؤمنين (عليه السلام) گفت: اگر كسى كه به او اطمينان داشته باشم شهادت دهد تو به خلافت سزاوارترى آن را به تو مى سپارم!!! حضرت فرمود:

اى ابوبكر، مطمئن تر از پيامبر (صلى الله عليه و آله) سراغ دارى؟! آن حضرت در چهار مورد براى من از تو و عمر و عثمان و عده اى از همراهيانت بيعت گرفت كه يكى از آن ها روز غدير در بازگشت از حجه الوداع بود. (3)

17. وقتى نماينده ابوبكر - كه پس از غصب فدک به آن جا فرستاده بود - به دست اصحاب اميرالمؤمنين (عليه السلام) كشته شد، ابوبكر خالد را با لشكرى به منطقه فرستاد. وقتى با اميرالمؤمنين (عليه السلام) رو به رو شدند حضرت با اشاره ذوالفقار خالد را از اسب به زير

ص: 271

انداخت و به او فرمود: «...آيا روز غدير براى تو قانع كننده نبود كه اكنون چنين تصميمى گرفته اى»؟! (1)

18. اميرالمؤمنين (عليه السلام) پس از قضيه فوق به مدينه بازگشتند و مطالبى بين حضرت با ابوبكر رد و بدل شد. آن گاه حضرت خطاب به عمويشان عباس فرمودند:

... اكنون كه روز غدير براى اينان قانع كننده نيست به حال خود واگذارشان. بگذار آن چه مى توانند ما را ضعيف نمايند كه خداوند مولاى ماست و او بهترين حكم كننده است. (2)

19. در زمان عمر در مسجد پيامبر (صلى الله عليه و آله) مجلسى از بنى هاشم تشكيل شد و اميرالمؤمنين (عليه السلام) بدعت هاى ابوبكر و عمر را شمردند. از جمله فرمودند:

عمر بود كه در روز غدير خم وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) مرا براى ولايت نصب كرد، با رفيقش ابوبكر گفتگو كردند. آن گاه كه كار معرفى و منصوب شدن من پايان يافته بود ابوبكر گفت: «اين واقعا كرامت بزرگى است»! عمر با تندى به او نگاه كرد و گفت: «نه به خدا قسم، ابداً اين سخن او را گوش نمى دهم و از او اطاعت نمى كنم»، سپس به او تكيه داد و با تكبر به راه افتادند. (3)

20. پس از قتل عمر شوراى شش نفره اى كه او تعيين كرده بود جمع شدند تا يكى را از بين خود انتخاب كنند، كه توطئه اى از پيش تعيين شده براى انتخاب عثمان بود. اميرالمؤمنين (عليه السلام) كه يكى از شش نفر بود به عنوان اتمام حجت بر بقيه فرمود: «شما را به خدا قسم مى دهم، آيا در بين شما غير از من كسى هست كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم او را به امر خدا منصوب كرده و فرموده باشد: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ

ص: 272

مَولاهُ...»؟ همه گفتند: نه، كسى جز تو صاحب اين فضيلت نيست. حضرت فرمود: آيا كسى غير از من در ميان شما هست كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در جُحفه كنار درختان غدير خم به او فرموده باشد: «هر كس از تو اطاعت كند مرا اطاعت كرده و هر كس مرا اطاعت كند از خدا اطاعت نموده است»؟ همه گفتند: نه به خدا قسم، كسى جز تو صاحب اين مقام نيست. (1)

21. پس از ماجراى شورا و انتخاب عثمان، مردم براى بيعت با او به مسجد آمدند. در آن جمع حضرت بپاخاست و ضمن سخنانى فرمود: آيا در ميان شما كسى هست كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم دست او را گرفته و فرموده باشد: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...»؟ يک نفر به نيابت از بقيه گفت: كسى را سراغ نداريم كه صحيح تر از گفتار تو گفته باشد. (2)

22. در مجلس بزرگى كه با حضور دويست نفر از صحابه در زمان عثمان در مسجد پيامبر (صلى الله عليه و آله) تشكيل شده بود، حضرت فرمود:

خداوند به پيامبرش دستور داد تا واليان امرشان را معرفى كند ... اين بود كه در غدير خم مرا منصوب نمود و در خطابه اى فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...»، و خداوند اين آيه را نازل كرد: ﴿اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم...﴾.

همه جمعيت مسجد گفتند: آرى به خدا قسم، اين را شنيديم و همان طور كه گفتى حاضر بوديم. حضرت فرمود: شما را به خدا قسم مى دهم كسانى كه از دو لب پيامبر (صلى الله عليه و آله) اين مطلب را به ياد دارند شهادت دهند. مقداد و ابوذر و عمار و براء و زيد بن ارقم برخاستند و گفتند:

ص: 273

ما شهادت مى دهيم كه به ياد داريم هنگامى را كه تو در غدير بر فراز منبر كنار آن حضرت ايستاده بودى و او مى فرمود: «اى مردم ... خداوند شما را به ولايت امر كرده و من شما را شاهد مى گيرم كه ولايت مخصوص اين (على) است...». (1)

23. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در همان مجلسِ زمان عثمان در جواب اين سؤال كه با ادعاى ابوبكر چه كنيم كه از قول پيامبر (صلى الله عليه و آله) گفت: «خداوند نبوت و خلافت را براى اهل بيت جمع نمى كند»؟ فرمود: «دليل بر بطلان آن سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) است كه در غدير خم فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. من چگونه نسبت به آنان صاحب اختيار باشم در حالى كه آنان امير و حاكم بر من باشند»؟! (2)

24. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در همان مجلسِ زمان عثمان درباره «فَليُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائِبَ» يعنى «حاضران به غايبان برسانند»، فرمودند:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) اين جمله را فقط در روز غدير خم و در روز عرفه و در روز رحلتش فرموده ... و به عموم مردم دستور داده كه هر كسى را ديدند واجب بودن اطاعت از امامان آل محمد (عليهم السلام) و واجب بودن حقشان را برسانند... (3)

25. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در ميدان جنگ جمل در بصره به طلحه فرمود: تو را به خدا قسم مى دهم، آيا از پيامبر (صلى الله عليه و آله) شنيدى كه مى فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»؟ طلحه گفت: آرى. فرمود: پس چرا به جنگ من آمده اى؟ گفت: «در خاطرم نبود و فراموش كرده بودم»!

ص: 274

لازم به يادآورى است طلحه پس از اين كه غدير را به ياد آورد، باز هم به جنگ ادامه داد تا كشته شد. (1)

26. هنگامى كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) در كوفه براى جنگ صفين آماده مى شد، ضمن خطابه اى چنين فرمود: اى مهاجران و انصار، ... آيا بر شما واجب نيست مرا يارى كنيد؟ آيا امر من بر شما واجب نيست؟ ... آيا سخن پيامبر (صلى الله عليه و آله) را نشنيديد كه در روز غدير درباره ولايت و صاحب اختيارى من مى فرمود؟ (2)

27. معاويه در جنگ صفين طى نامه اى به اميرالمؤمنين (عليه السلام) چنين نوشت:

به من خبر رسيده كه وقتى با اهل سِرّ و خواص شيعيانت در خلوت مى نشينيد ... ادعا مى كنى كه ... خداوند اطاعت تو را بر مؤمنين واجب كرده و در كتاب و سنتش به ولايت تو امر نموده ... او هم امتش را در غدير خم جمع كرده و آن چه درباره تو از جانب خداوند مأمور شده ابلاغ نموده و دستور داده حاضران به غايبان برسانند، و به مردم خبر داده كه تو بر مردم صاحب اختيارتر از آنان هستى... (3)

28. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در ميدان جنگ صفين براى لشكر خود خطابه اى ايراد كردند - در حالى كه فرستادگان معاويه هم حاضر بودند - و ضمن آن فرمودند:

شما را قسم مى دهم درباره قول خداوند «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اَطيعوااللّه َ...» ...كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مرا در غدير خم منصوب كرد و فرمود: «اى مردم، خداوند صاحب اختيار من، و من صاحب اختيار مؤمنين هستم، و اختيارم بر مؤمنين از خودشان بيشتر است. بدانيد كه «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...».

ص: 275

دوازده نفر از اهل بدر برخاستند و به حضور خود در ماجراى غدير شهادت دادند، و چهار نفر برخاستند و تفصيل واقعه را براى مردم گفتند. (1)

29. معاويه در نامه اى به اميرالمؤمنين (عليه السلام) فضايلى براى خود ذكر كرد و به آن ها افتخار كرد. حضرت فرمودند: آيا پسر هند جگر خوار بر من فخر مى فروشد؟! سپس نامه اى در پاسخ او نوشتند و فضايل خود را به صورت اشعارى برايش فرستادند كه يک بيت آن با استناد به غدير چنين بود:

وَ اَوجَبَ لى وِلايَتَهُ عَلَيكُم *** رَسولُ اللّه ِ يَومَ غَديرِ خُمٍّ

يعنى: «پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم ولايت خود بر شما را براى من هم نسبت به شما واجب كرد». (2)

30. در روز جنگ صفين مردى از لشكر معاويه قرآن به دست به ميدان مبارزه آمد، در حالى كه اين آيه را تلاوت مى كرد: «عَمَّ يَتَسائَلونَ، عَنِ النَّبَأِ العَظيمِ...». حضرت شخصاً به جنگ او رفتند و ابتدا پرسيدند: «آيا نبأ عظيم را كه مردم بر سر آن اختلاف دارند مى شناسى؟ آن مرد گفت: نه!! فرمود:

به خدا قسم، منم نبأ عظيم كه بر سر آن اختلاف دارند. بر سر ولايت من نزاع داريد ... در روز غدير دانستيد و روز قيامت خواهيد دانست كه چه كرديد؟ (3)

31. در زمان خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين (عليه السلام)، يک سال روز عيد غدير مقارن جمعه بود. حضرت در مراسم نماز جمعه سخنرانى مفصلى درباره عظمت و اهميت غدير ايراد كردند و از جمله فرمودند:

ص: 276

... خداوند در روز غدير آن چه بيانگر اراده اش درباره انتخاب شدگانش بود بر پيامبرش فرستاد و به او دستور ابلاغش را داد ... خداوند دينش را كامل نمود و چشم پيامبرش و مؤمنين و تابعين آنان را روشن ساخت.

پس از نماز جمعه، عموم مردم به عنوان جشن غدير به خانه امام مجتبى (عليه السلام) دعوت شدند و حضرت نيز به اتفاق اصحابشان در آن شركت كردند. در اين جشن پذيرايى مفصلى انجام شد و حتى مردم براى خانواده هايشان غذا بردند. (1)

32. در زمان خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين (عليه السلام) به دستور آن حضرت مجلس بزرگى در ميدان بزرگ كوفه كه مقابل مسجد كوفه و دار الامارة بود تشكيل شد، و حضرت بر فراز منبر رفتند در حالى كه جمعيت عظيمى جمع شده بودند و اصحاب پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيز حضور داشتند.

حضرت از فراز منبر قسم دادند كه هر كس در غدير حاضر بوده برخيزد و به آن چه ديده شهادت دهد. پس از درخواست حضرت عده اى حدود سى نفر از ميان جمعيت برخاستند و به آن چه در غدير ديده بودند شهادت دادند، ولى هشت نفر از حاضران غدير عمداً براى شهادت برنخاستند. حضرت از آنان علت را پرسيد. آنان عذر آوردند كه فراموش كرده ايم!!!

حضرت فرمود: «اگر در اين عذرتان دروغ مى گوييد و عمداً براى شهادت حاضر نمى شويد، هر كدام از شما به بلايى مبتلا شويد»، و حضرت براى هر يک بلاى خاصى را ذكر كردند.

همه آن هشت نفر به آن چه حضرت فرموده بود مبتلا شدند، به طورى اين ابتلا آشكار بود و بين مردم به همان علامت شناخته مى شدند و به «نفرين شده على بن ابى طالب (عليه السلام)» معروف شده بودند. (2)

ص: 277

33. در ماه هاى آخر عمر اميرالمؤمنين (عليه السلام) پس از جنگ نهروان، حضرت نوشته اى مفصل - كه در حدّ يک جزوه بود - املا كردند و نويسنده حضرت آن را نوشت و قرار شد روزهاى جمعه با حضور ده نفر از اصحاب خاص متن اين جزوه براى مردم خوانده شود. يكى از فرازهاى اين نوشته چنين بود:

دليل من بر ولايت اين است كه صاحب اختيار مردم فقط من هستم نه قريش ... چرا كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) ولايت اين امت را داشت و من بعد از او اختيارات او را دارم ... طبق گفته آن حضرت در غدير خم كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». (1)

34. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در بيان امتيازات خاص خود كه به احدى جز او داده نشده فرمودند: خداوند با ولايت من دين اين امت را كامل نمود و نعمت ها را بر آنان تمام كرد ... هنگامى كه در يوم الولاية (روز غدير) به پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: يا محمد، به مردم خبر ده كه «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا». (2)

35. اميرالمؤمنين (عليه السلام) در بيان حديث «امر ما اهل بيت بر مردم سنگين است و جز انبياى مرسل و ملائكه مقرب و مؤمنى كه خدا قلب او را امتحان كرده تحمل آن را ندارد»، فرمود:

... پيامبرِ ما در روز غدير خم دست مرا گرفت و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». آيا مؤمنين آن را پذيرفتند، به جز كسانى كه خداوند آنان را از لغزش و گمراهى حفظ كرد؟ (3)

ص: 278

36. از اميرالمؤمنين (عليه السلام) خواستند بالاترين منقبت خود را از پيامبر (صلى الله عليه و آله) بفرمايد. حضرت فرمود: «منصوب كردن آن حضرت مرا در غدير خم كه به امر خداى تبارک و تعالى ولايت را از جانب او برايم اقامه نمود...». (1)

37. روزى اميرالمؤمنين (عليه السلام) با امام حسين (عليه السلام) مفاخره مى كردند و فضايل خود را براى يک ديگر بيان مى نمودند تا يادگارى براى ما باشد. از جمله اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود:

منم آن كسى كه خدا در حق من فرموده: «اليَومَ اَكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسلامَ دينا، ... من نَبَأ عظيمى هستم كه خداوند در روز غدير خم دين را به من كامل نمود. منم آن كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره ام فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». (2)

38. مردى از اميرالمؤمنين (عليه السلام) خواست ايمان را در حد كاملى برايش بيان كند كه نياز به سؤال از ديگرى نباشد. حضرت مطالبى فرمودند و از جمله اين بود كه كمترين باعث گمراهى نشناختن حجت خداست. آن مرد از حضرت خواست تا حجج الهى را به او معرفى كند. حضرت فرمود: «آن كسى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) او را در غدير خم منصوب كرد، و خبر داد كه نسبت به آنان از خودشان صاحب اختيارتر است». (3)

39. روزى اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: من هفتاد فضيلت دارم كه احدى از اصحاب پيامبر (صلى الله عليه و آله) در آن ها با من شراكت ندارد. سپس پنجاه و يكمين مورد آن را چنين بيان كرد:

ص: 279

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم مرا براى همه مردم منصوب نمود و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». پس ظالمان دور از رحمت الهى باشند و عذاب خدا بر آنان باد. (1)

40. اميرالمؤمنين (عليه السلام) درباره اين كه پس از بيعت غدير هر كوتاهى از سوى مردم بر عهده خودشان است، فرمود: پيامبر (صلى الله عليه و آله) به من وصيت كرد و فرمود:

يا على، اگر گروهى يافتى كه با دشمنانت به جنگى حق خود را طلب كن، وگرنه در خانه ات بنشين چرا كه من پيمان تو را در روز غدير خم گرفته ام كه تو وصى من و خليفه من و صاحب اختيار مردم نسبت به آنان هستى. (2)

41. روزى اميرالمؤمنين (عليه السلام) نگاهى به مردم كرد و فرمود: «شما خود ديديد كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم چگونه بپا ايستاد و مرا كنار خود بپا داشت و دست مرا بلند كرد و مرا معرفى فرمود». (3)

43. بعد از پيامبر (صلى الله عليه و آله) حضرت زهرا (عليها السلام) كنار قبور شهداى اُحُد مى آمد و در آن جا گريه مى كرد. محمود بن لُبَيد در آن جا از حضرت پرسيد: «آيا پيامبر (صلى الله عليه و آله) قبل از وفاتش درباره امامت على كلام صريحى فرموده است»؟! حضرت زهرا (عليها السلام) فرمود: «واعجبا، آيا روز غدير خم را فراموش كرده ايد»؟! (1)

44. هنگامى كه اهل سقيفه بر در خانه اميرالمؤمنين (عليه السلام) براى بيعت اجبارى هجوم آوردند، حضرت زهرا (عليها السلام) پشت در آمد و فرمود:

گويا شما نمى دانيد پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم چه فرمود؟! به خدا قسم در آن روز براى على بن ابى طالب پيمان ولايت را بست تا اميد شما را از آن قطع كند؛ ولى شما ارتباط بين خود و پيامبرتان را قطع كرديد! خدا بين ما و شما در دنيا و آخرت حكم خواهد كرد. (2)

45. در روزهاى آخر عمر حضرت زهرا (عليها السلام)، عده اى از زنان مهاجر و انصار به عيادت آن حضرت آمدند. در اين فرصت حضرت مطالبى درباره امامت اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمودند، و زنان آن مطالب را براى مردان خود نقل كردند. در پى آن عده اى از سرشناسان مهاجر و انصار به عنوان عذرخواهى نزد حضرت آمدند و گفتند: «اى سيدة النساء، اگر ابوالحسن اين مطالب را قبل از بيعت با اهل سقيفه براى ما مى گفت، هرگز با ديگرى به جاى او بيعت نمى كرديم»!! حضرت در پاسخ فرمود:

از من دور شويد كه عذرى از شما پذيرفته نيست ... بعد از روز غدير خم خداوند هيچ دليل و عذرى براى احدى باقى نگذاشته است. (3)

ص: 281

اقدامات معاويه بر ضد اميرالمؤمنين (عليه السلام)، مناقب آن حضرت را بر شمردند و از آنان اقرار گرفتند. از جمله فرمودند:

شما را به خدا قسم مى دهم، آيا مى دانيد كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم على بن ابى طالب (عليه السلام) را منصوب نمود و ولايت را براى او اعلام كرد و فرمود: «بايد حاضران به غايبان برسانند»؟

جمعيت حاضر گفتند: آرى به خدا قسم. (1)

او را چه شده...؟! اگر مى خواست خبر مى داد درباره چه كسى نازل شده! جبرئيل بر پيامبر (صلى الله عليه و آله) نازل شد و عرض كرد: «خداوند به شما امر مى كند امتت را راهنمايى كنى كه وليشان كيست»، و اين آيه را نازل كرد. پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم قيام كرد و دست على بن ابى طالب (عليه السلام) را گرفت و بلند كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». (1)

52. ابوبصير به امام باقر (عليه السلام) عرض كرد: مردم مى گويند: چرا خداوند نام على و اهل بيتش (عليهم السلام) را در قرآن صريحاً نياورده است؟ حضرت فرمود:

خدا نماز را نازل كرده و عدد ركعات آن را پيامبر (صلى الله عليه و آله) بيان فرموده است؛ و هم چنين است زكات و حج. آيه «اَطيعوا اللّه َ وَ اَطيعوا الرَّسولَ وَ اولِى الاَمرِ مِنكُم» را نازل كرده كه درباره على و حسن و حسين (عليهم السلام) است. در بيان كلمه «اولوا الامر» پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره على (عليه السلام) فرموده: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»...

اگر آن حضرت سكوت مى كرد و اهل آيه «اولوا الامر» را معرفى نمى كرد آل عباس و آل عقيل و ديگران آن را ادعا مى كردند. وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) از دنيا رفت على (عليه السلام) صاحب اختيار مردم بود ... چون آن حضرت ولايت او را به مردم ابلاغ فرموده و او را منصوب نموده بود. (2)

53. ابان بن تغلب از امام باقر (عليه السلام) پرسيد: معناى كلام پيامبر (صلى الله عليه و آله) چيست كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»؟ حضرت فرمود: «آيا مثل اين مطلب هم جاى سؤال دارد؟! به آنان فهمانيد كه على (عليه السلام) جانشين او خواهد بود». (3)

54. امام باقر (عليه السلام) با تعجب از انكار امت نسبت به حقيقت غدير فرمودند:

ص: 284

اين امت انكار كردند پيمانى را كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از ايشان براى على بن ابى طالب (عليه السلام) گرفت، در روزى كه او را براى مردم منصوب فرمود و آنان را در زمان حياتش به ولايت و اطاعت او فرا خواند، و آنان را بر اين مطلب شاهد گرفت. (1)

55. امام باقر (عليه السلام) در بيان حد ولايت و برائت با استناد به حديث غدير، و بى انصافى مردم در مراعات نكردن حد و مرز آن فرمودند:

اين امت وقتى به على بن ابى طالب (عليه السلام) مى رسند مى گويند: «دوستانش را دوست داريم ولى از دشمنانش بيزارى نمى جوييم، بلكه آنان را هم دوست داريم»! چگونه چنين ادعايى صحيح است، در حالى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) مى فرمايد: «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ...»، ولى مى بينى كه با دشمنان او دشمنى نمى نمايند و خوار كنندگان او را خوار نمى كنند. اين انصاف نيست!! (2)

59. امام صادق (عليه السلام) درباره ثبات قدم بر سر غدير فرمودند:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى اميرالمؤمنين (عليه السلام) در غدير خم پيمان گرفت، و مردم به ولايت او اقرار كردند. خوشا به حال آنان كه بر ولايت او ثابت قدم ماندند، و واى بر كسانى كه آن پيمان را شكستند. (1)

60. امام صادق (عليه السلام) در بيان استنادِ غدير به قرآن مى فرمايد: خداوند عزوجل مى فرمايد: «يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ...»، و از همين جاست قول پيامبر (صلى الله عليه و آله) كه به على (عليه السلام) فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (2)

61. آن حضرت در بيان اين كه غدير آخرين رسالت پيامبر (صلى الله عليه و آله) بوده فرمودند:

خداوند در قرآن به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب وَ اِلى رَبِّكَ فَارْغَب». يعنى آن گاه كه از رسالت فراغت يافتى عَلَم و نشانه خود را نصب كن و وصى خود را معرفى كن و فضيلت او را بيان كن...

پيامبر (صلى الله عليه و آله) هم در بازگشت از حجة الوداع ندا داد تا مردم جمع شوند و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (3)

62. امام صادق (عليه السلام) درباره غاصبين خلافت فرمودند: آن گاه كه ولايت بر آنان عرضه شد و پيامبر (صلى الله عليه و آله) فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» به آن كافر شدند. بعد (در ظاهر اقرار كردند) ولى آن گاه كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) از دنيا رفت كافر شدند ... سپس كفر خود را بالاتر بردند و از آنان كه با على (عليه السلام) بيعت كرده بودند براى خود بيعت گرفتند. اينان كسانى بودند كه هيچ ايمانى برايشان نمانده بود. (4)

ص: 286

63. امام صادق (عليه السلام) در سفرى كه از مدينه به مكه مى رفتند، در بين راه به مسجد غدير رسيدند. در آن جا نگاهى به سمت چپ مسجد نموده فرمودند: آن جا جاى پاى پيامبر (صلى الله عليه و آله) است آن گاه كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (1)

64. امام صادق (عليه السلام) فرمود: «روز غدير خم روزى است كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) براى مردم معرفى و منصوب شد. پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى او پيمان ولايت را بر گردن مردان و زنان قرار داد». (2)

65. امام صادق (عليه السلام) عظمت غدير را چنين ياد كردند: «روز غدير روز مهمى است كه خداوند حرمت آن را بر مؤمنين عظيم قرار داده و دين را در آن كامل نموده و نعمت را بر آنان تمام كرده، و آن عهد و پيمانى كه از ايشان (در عالم ذر) گرفته بود تجديد نموده است». (3)

66. امام صادق (عليه السلام) درباره انتشار فورى خبر غدير در شهرهاى آن زمان مى فرمايد: وقتى پيامبر (صلى الله عليه و آله) در روز غدير خم على (عليه السلام) را منصوب كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ»، اين خبر در شهرها منتشر شد. پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره آن فرمود: «قسم به خدايى كه جز او خدايى نيست، اين مسئله از سوى خداست». (4)

67. از امام صادق (عليه السلام) پرسيدند: مقصود پيامبر (صلى الله عليه و آله) از «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» چيست؟ حضرت حديثى از پيامبر (صلى الله عليه و آله) نقل كردند كه فرمود:

... هر كس من صاحب اختيار اويم و نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم على بن ابى طالب صاحب اختيار اوست و نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است و در برابر او برايش امرى نيست.» (5)

ص: 287

پيامبر (صلى الله عليه و آله) سنگينى سفر را بر خود هموار نمود و در شدت گرماى ظهر بپاخاست، و خطابه اى ايراد كرد و شنوانيد و ندا كرد و رسانيد و ... فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...»، ولى جز عده كمى ايمان نياوردند. (1)

74. امام هادى (عليه السلام) در پاسخ به سؤالات اهل اهواز طى نامه اى فرمودند: ما اين آيه را در قرآن مى يابيم كه «اِنَّما وَليُّكُمُ اللّه ُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنوا...»، و روايات متفق است كه اين آيه درباره اميرالمؤمنين (عليه السلام) است. بعد مى بينيم پيامبر (صلى الله عليه و آله) على بن ابى طالب (عليه السلام) را از بين اصحابش جدا كرد و اين عبارت را فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». از اين ارتباط مى فهميم كه قرآن به درستىِ اين اخبار و حقانيت اين شواهد گواهى مى دهد. (2)

5. در موردى حذيفه داستان غدير را چنين نقل مى كند:

به خدا قسم در غدير خم من مقابل پيامبر (صلى الله عليه و آله) نشسته بودم و مهاجرين و انصار در آن مجلس بودند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) اميرالمؤمنين (عليه السلام) را فراخواند و دستور داد تا سمت راست او بايستد. سپس فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (1)

6. حذيفه پس از قتل عثمان در خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين (عليه السلام) در شهر مدائن امير بود. او براى بيعت گرفتن از مردم براى اميرالمؤمنين (عليه السلام) بر فراز منبر رفت و در خطابه اى گفت: «اكنون اميرالمؤمنين حقيقى و سزاوار به اين نام صاحب اختيار شما شده است»! يک جوان ايرانى به نام مُسلم پس از مراسم بيعت نزد حذيفه آمد و پرسيد: اين كه گفتى «اميرالمؤمنين حقيقى» تعرض و اشاره به خلفاى قبل از او بود. اگر سه خليفه قبل حقيقى نبودند مطلب را برايمان روشن كن!

حذيفه در پاسخ او مطالب مفصلى از تاريخ اسلام بيان كرد تا به ماجراى غدير رسيد و آن را با تفصيل كامل بيان نمود كه در هيچ روايتى بدان تفصيل بيان نشده است. او قسمت اصلى غدير را چنين بيان كرد:

پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير خم ولايت على (عليه السلام) را با صداى بلند اعلام كرد، و اطاعت او را بر مردم واجب كرد ... و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». سپس دستور داد همه مردم با او بيعت كنند، و همه بيعت كردند. (2)

و گفت: اين جزاى ابوبكر است كه تو را آزاد كرده؛ اكنون نمى آيى با او بيعت كنى؟ بلال گفت:

اگر مرا به خاطر خدا آزاد كرده به خاطر خدا مرا به حال خودم رها كند، و اگر براى غير خدا بوده بايد به حرف تو عمل كرد!! و اما بيعت با ابوبكر، من با كسى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) او را خليفه قرار نداده و او را مقدم نداشته بيعت نخواهم كرد...

اى عمر تو خوب مى دانى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) براى پسرعمويش پيمانى بست كه تا روز قيامت بر گردن ماست، كه او را در غدير خم مولى و صاحب اختيار ما قرار داد. چه كسى جرئت دارد در برابر صاحب اختيار خود با ديگرى بيعت كند؟!

پس از اين ماجرا بلال را مجبور كردند از مدينه بيرون برود و در جاى ديگرى زندگى كند. (1)

اى پسر ابى قحافه، ... به خدا قسم، اگر دستم با تو بيعت كرده ولى قلب و زبانم با تو بيعت نكرده است. درباره على (عليه السلام) براى من حجتى بالاتر از روز غدير نيست. ... ما را به حال خود واگذار كه در راه تو كوركورانه غرق شويم و در گمراهى تو سقوط كنيم در حالى كه مى دانيم حق را ترک كرده و پى باطل رفته ايم!! (1)

12. معاويه پس از صلح با امام مجتبى (عليه السلام) به عنوان سفر حج وارد مدينه شد. انصار به او بى اعتنايى كردند و معاويه در اين باره به قيس اعتراض كرد. قيس در پاسخ فضايل اميرالمؤمنين (عليه السلام) و مظلوميت آن حضرت را ياد آور شد. معاويه پرسيد:

اين مطالب را از چه كسى آموخته اى؟ قيس گفت: از اميرالمؤمنين على بن ابى طالب (عليه السلام) ... كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) او را در غدير منصوب كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». (2)

(درباره او) نمود و ... و دو دست او را بلند كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...» و اين را سه مرتبه فرمود.

عبداللّه بن علقمه با تعجب پرسيد: تو خودت اين را از پيامبر (صلى الله عليه و آله) شنيدى؟ ابوسعيد اشاره به گوش ها و سينه اش كرد و گفت: دو گوشم شنيده و قلبم آن را در خود جاى داده است. اين جا بود كه عبداللّه گفت: من از ناسزا گفتن به على (عليه السلام) استغفار و توبه مى نمايم. (1)

17. با حضور امام زين العابدين (عليه السلام) در خانه جابر مردى عراقى وارد شد و گفت: اى جابر، تو را به خدا قسم مى دهم آن چه از پيامبر (صلى الله عليه و آله) ديده و شنيده اى برايم نقل كنى. جابر گفت:

در منطقه جحفه در غدير خم بوديم و در آن جا مردم بسيارى از قبايل مختلف بودند. پيامبر (صلى الله عليه و آله) از خيمه بيرون آمد و سه بار با دستش اشاره كرد و دست اميرالمؤمنين (عليه السلام) را گرفت و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (1)

او را داد ... و به آنان خبر داد كه هر كس صاحب اختيارش پيامبر (صلى الله عليه و آله) است على هم نسبت به او صاحب اختيار است. (در روايتى:) اى معاويه، آيا تعجب مى كنى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير خم و در موارد زيادى نام امامان را برد و حجت را بر آنان تمام كرد و دستور به اطاعت آنان داد. (1)

22. ابن عباس در موردى داستان غدير را چنين نقل كرده است: خداوند به پيامبر (صلى الله عليه و آله) دستور داد على (عليه السلام) را براى مردم منصوب كند و آنان را به ولايت او خبر دهد. اين بود كه در روز غدير خم به ولايت او قيام نمود. (2)

23. در مورد ديگرى ابن عباس داستان غدير را چنين نقل كرده است: پيامبر (صلى الله عليه و آله) در حضور مردم بازوى على (عليه السلام) را گرفت و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». بعد ابن عباس گفت: به خدا قسم با اين اقدام بيعت على (عليه السلام) بر مردم واجب شد. (3)

33. روزى عبدالرحمن در حضور اميرالمؤمنين (عليه السلام) به پاخاست و عرض كرد:

چگونه ما مى توانيم بگوييم آنان كه قبل از شما خلافت را به دست گرفتند از شما نسبت به آن سزاوارتر بودند؟ اگر چنين چيزى بگوييم پس چرا پيامبر (صلى الله عليه و آله) بعد از حجة الوداع تو را منصوب كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ...». (1)

از او خواست تا برخيزد و درباره غدير در پيشگاه مردم شهادت دهد؛ ولى او برنخاست و شهادت نداد و ادعا كرد غدير را فراموش كرده است!!!

در آن جا اميرالمؤمنين (عليه السلام) فرمود: اگر دروغ مى گويى خدا چشمانت را كور كند. او از مجلس بيرون نرفته كور شد و بين مردم به نفرين شده اميرالمؤمنين (عليه السلام) شناخته شد. او بعد از اين معجزه قسم ياد كرد از آن پس هر كس درباره غدير بپرسد آن چه را ديده و شنيده بيان كند و شهادت دهد! (1)

37. برادر زيد بن ارقم مى گويد: روزى با زيد نشسته بوديم كه اسب سوارى تازه از سفر رسيده آمد و سلام كرد و سراغ زيد را گرفت و به او گفت: من از منطقه فسطاط مصر آمده ام تا حديثى را كه از پيامبر (صلى الله عليه و آله) به ياد دارى از تو سؤال كنم و آن حديث غدير در ولايت على بن ابى طالب (عليه السلام) است. زيد ضمن بيان مفصلى از ماجراى غدير گفت: پيامبر (صلى الله عليه و آله) در غدير بر فراز منبر فرمود:

اى مردم، چه كسى بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمود: «خدايا شاهد باش، و تو اى جبرئيل شاهد باش»، و اين را سه مرتبه فرمود. سپس دست على بن ابى طالب (عليه السلام) را گرفت و او را به سوى خود بلند كرد و فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَوْلاهُ...»، و اين را نيز سه مرتبه فرمود. (2)

38. عطيه عوفى به زيد بن ارقم گفت: دوست دارم ماجراى غدير را از تو بشنوم. زيد گفت: در غدير هنگام ظهر بود كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) بيرون آمد و سپس در حالى كه بازوى على بن ابى طالب (عليه السلام) را گرفته بود گفت: اى مردم، آيا قبول داريد كه من نسبت به مردم صاحب اختيارتر از خود آنانم؟ گفتند: آرى. فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ». (3)

ص: 305

اين ها نمونه هايى از احتجاجات و مناظرات درباره غدير بود. در طول تاريخ هزاران مورد ديگر بوده كه درباره غدير بين شيعه و مخالفانش بحث و مناظره درباره غدير درگرفته، و مطالب بسيارى درباره سند و متن آن به عنوان اتمام حجت و محكوميت خصم بيان شده است.

كتاب هاى مستقلى نيز در اين باره در هر قرنى توسط علماى بزرگ شيعه تأليف و تدوين شده، كه بسيارى از آن ها در قرن اخير به چاپ رسيده است.

ص: 308

پيامبر درباره مسئله ولايت تو بعد از ايام ولايت در غدير چيزى را تغيير نداده، و من شهادت مى دهم كه تو مولاى من هستى و به آن اقرار مى نمايم، و در زمان پيامبر هم به عنوان اميرالمؤمنين بر تو سلام كردم... (1)

6. در جنگ صفين اصبغ بن نباته نامه اى از جانب اميرالمؤمنين (عليه السلام) براى معاويه آورد. در آن جا ابوهريره را ديد و گفت: تو را قسم مى دهم ... آيا در روز غدير خم حاضر بودى؟ گفت: آرى. پرسيد: چه شنيدى كه پيامبر (صلى الله عليه و آله) درباره على (عليه السلام) فرمود. گفت: شنيدم كه فرمود: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انْصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخْذُل مَن خَذَلَهُ». (1)

7. پس از صلح امام حسن (عليه السلام) معاويه وارد كوفه شد. هر شب ابوهريره همراه معاويه در مسجد كوفه مى نشست. يک شب جوانى به او گفت: تو را به خدا قسم مى دهم، آيا از پيامبر (صلى الله عليه و آله) شنيدى كه درباره على بن ابى طالب (عليه السلام) مى فرمود: «اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ»؟ ابوهريره در حضور معاويه گفت: آرى. آن جوان گفت: «من هم خدا را شاهد مى گيرم كه تو ولايت دشمن او (معاويه) را پذيرفته اى و با دوست او دشمنى كرده اى»! (2)

با پيامبر (صلى الله عليه و آله) در حجة الوداع بوديم. در بازگشت در غدير خم پياده شد و دستور داد تا مناديش بين مردم ندا كند: «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ...». (1)

16. مأمون در خراسان مجلسى تشكيل داد كه در آن چهل نفر از بزرگان اسلام را براى مناظره با خود دعوت كرد. در آن مجلس او درباره ولايت اميرالمؤمنين (عليه السلام) به حديث غدير استدلال كرد و آنان اقرار كردند. (1)

يكى از آنان اصبغ بن نباته بود كه وقتى از او مى پرسند: منزلت اميرالمؤمنين (عليه السلام) نزد شما در چه حدى است؟ مى گويد: «ما شمشيرها را بر دوش گرفته ايم و بر هر كس كه او اشاره كند فرود مى آوريم...»! (1)

بار اول همسر پيامبر (صلى الله عليه و آله) در ميدان جنگ در برابر على (عليه السلام) ظاهر شد، در حالى كه طلحه و زبير دو صحابى پيامبر (صلى الله عليه و آله) نيز در كنار او بودند.

حضور زن در ميدان جنگ از يک سو و همسر پيامبر بودن از سوى ديگر براى عوام فريبى راه شكننده اى بود و تأثير به سزايى داشت. اما دختر مؤسس سقيفه بودن و سابقه هاى شومى كه از جاسوسى براى پدر در حيات و پس از رحلت پيامبر (صلى الله عليه و آله) در پرونده داشت، معرف خوبى براى نمايندگى او از سقيفه در مقابل غدير بود.

بار دوم به بهانه قتل عثمان، آخرين نماينده تام الاختيار سقيفه با نقشه صاحب سقيفه انتخاب شد. معاويه و بقاياى سقيفه حزب واحدى تشكيل دادند و به عنوان خونخواهى خليفه مقتولِ سقيفه پرچم برافراشتند. پيراهن عثمان را كه نماد سقيفه بود بر منبر دمشق كه پايه هاى سقيفه در آن محكم شده بود آويختند و معاويه را با عناوينى از قبيل خال المؤمنين و كاتب وحى تزيين نمودند و به جنگ غدير آمدند.

غديريان نيز چنان كه بايد خود را نشان دادند و به دست نيروهاى فداكار و ريشه دار خود چون عمار و اويس قرنى و مالک اشتر چنان حماسه هايى آفريدند كه نقش طلايى غدير را بر آسمان تاريخ حک نمودند.

بار سوم كج فكران نهروانى كه در واقع مولود سقيفه بودند و آرمان خود رأيى و عدم اطاعت از امام معصومِ منصوب از جانب پروردگار را هم چون اهل سقيفه بر دوش مى كشيدند، به ميدان غدير آمدند.

پس از آن، شهادت صاحب غدير با شمشيرى كه آب طلايى از اسم اسلام بر آن داده بودند و زهرى از ناب سقيفه بر تيغ آن كشيده بودند، براى اهل سقيفه آغاز راهى براى ذبح غدير شد.

ص: 318

خود جذب كرد و كشتى نجاتى براى جويندگان صراط مستقيم در فتنه هاى موج خيز و متلاطم سقيفه شد.

اگر در روزهاى غصب خلافت فقط سه نفر از غديريان براى صاحب غدير ماندند، غاصبان سقيفه اينک برخيزند و رقم ميلياردى غديريان در طول چهارده قرن و در سراسر جهان را ببينند؛ آن جا كه غاصبين خيالش را هم نمى كردند...!!

ص: 321

مورد بحث قرار گرفته است. در كتب حديثى به عنوان سند و متن آن، در كتب تاريخى به عنوان مهمترين واقعه اسلام، در كتب كلامى به عنوان مؤثرترين بحث اعتقادى كه همان ولايت و خلافت است، در كتب تفسير به عنوان تفسير آياتى كه به خلافت باز مى گردد، در كتب لغت به عنوان معناى كلمه «مولى» و در كتب ادب و شعر به عنوان قطعه زيباى تاريخ اسلام كه در قالب نظم و نثر ارائه شده است.

در طول قرن اول هجرى، سينه هاى امين و حافظه هاى قوى افراد بود كه هم چون كتاب عمل كرد و راه صد ساله را به خوبى پيمود و غدير اين وديعه آل محمد (عليهم السلام) را در خود حفظ كرد. بسيارى از صحابه و تابعين واقعه غدير را در محافل بيان مى كردند و آن را به نسل هاى بعد از خود انتقال مى دادند؛ اگر چه كتاب هايى مثل كتاب سليم نيز مخفيانه در دست تأليف بود و غدير را در خود ثبت مى كرد.

از اوايل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى آزادى نسبى يافت، تبليغ غدير نيز شكلى تازه به خود گرفت و كم كم از شكل روايت به صورت تأليف درآمد.

از قرن سوم تحقيق و بحث در متن حديث غدير آغاز شد و قطعه اصلى خطبه غدير كه جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» است، در مناظرات شيعه و مخالفانش مطرح شد و رجال اسناد و ناقلان حديث غدير نيز به دقت مورد بررسى قرار گرفت.

اين تحقيقات در قرن هاى چهارم و پنجم و ششم به اوج خود رسيد، و تا سال هزار هم چنان پيش رفت كه آثار برجسته اى از اين قرون در دست است.

از اوايل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات پرمحتوا و مهمى درباره غدير تأليف نموده و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى كرده اند. تحقيقات بزرگانى هم چون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حر عاملى، سيد هاشم بحرانى، مير حامد حسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علما بهترين شاهد اين مدعاست.

ص: 324

شكوفايى روحى آن را در زندگى معنوى يک شيعه جلوه گر ساخته اند، كه راستى با خواندن آن ها حلاوت و خنكاى ولايت در سراسر وجود انسان رسوخ مى كند.

19. غديريه، ملا مسيحا.

20. غديريه، ملا محمد جعفر.

21. مهر آب خم، سيد على رضوى.

22. يک جرعه از غدير، شعراى قم.

23. صهباى غدير، شعراى هند.