بسم الله الرحمن الرحیم

ص: 2

ص: 3

ص: 4

غيرانتفاعى است 11 مؤسسه تخصصى قرآنى را تأسيس نموده است تا هريك از مؤسسات متناسب با «مخاطب خاص» يا «موضوع خاص» مندرج در اساسنامه رسمى خود، گروههاى سِنّى گوناگون را با آيات مرتبط با همان گروه مأنوس ساخته و درك و فهم آيات موضوعى را براى آنان ساده و ميسر سازد. لذا براساس فلسفه وجودى تأسيس هر مؤسسه، شش نوع تفسير موضوعى بر اساس شش جمعيت هدف در مؤسسات مذكور تدوين و منتشر شده است كه عبارتند از:

1 - «تفسير كودك» ويژه كودكان پيش دبستانى تا پايان دبستان كه حدود 200 آيه مورد نياز براى كودكان عزيز به صورت گرافيكى، مفهومى و به 4 زبان

ص: 6

فارسى، عربى، انگليسى و فرانسه در 20 جلد به صورت تمام رنگى در قطع بياضى را در خود جاى داده است.

2 - «تفسيرنوجوان» ويژه نوجوانان مقطع راهنمايى تا پايان دبيرستان است كه حدود 2000 آيه موضوعى متناسب با نيازهاى نوجوانان عزيز در قطع جيبى با استفاده از تفسير نمونه در 30 جلد را دربرگرفته و با استفاده از 9 رنگ جذاب در چاپ متن براى جامعه هدف خود طراحى شده و به دليل دارابودن فهرستواره موضوعى اين امكان را براى نخستين بار براى نوجوانان فراهم مى سازد تا بدون نياز به استاد حدودا 4000 موضوع از قرآن كريم را به سادگى فيش بردارى و تحقيق نموده و در قالب مقاله يا كتاب ارائه دهند.

ص: 7

3 - «تفسير جوان» ويژه جوانان دانشجو و بزرگسالان مى باشد كه كل آيات قرآن را با استفاده از تفسيرنمونه در 30 جلد با قطع جيبى به خود اختصاص داده است و جوانان عزيز با استفاده از فهرستواره موضوعى و الفبايى فارسى اين تفسير قادر خواهند بود تا حدود 000/10 موضوع موردنياز خود را پژوهش و استخراج نمايند.

4 - «تفسيرزنان» در اين تفسير دو جلدى كه با قطع وزيرى منتشر گرديده مجموعه آيات مربوط به بانوان محترم استخراج شده و در ذيل هر آيه تفسير آن براساس سه تفسير معتبر موجود يعنى «تفسيرنمونه» تأليف حضرت آية اللّه العظمى مكارم شيرازى و «تفسير مجمع البيان» اثر گرانسنگ مفسّر بزرگ

ص: 8

جهان تشيع امين الاسلام مرحوم آية اللّه طبرسى (متوفّى به سال 548ه.ق) و «تفسيرالميزان» نوشته مرحوم آية اللّه علامه طباطبايى، درج شده است. البته مجموعه مطالب استخراج شده از تفسير الميزان درباره زنان و خانواده به صورت يكجا جمع آورى و در پايان كتاب درج شده است. تعداد آيات گزينش شده در اين تفسير 275 آيه مى باشد.

5 - «تفسير مردان» كه چهارجلدى با قطع وزيرى است، دربردارنده آيات مربوط به آقايان مى باشد. نظير آياتى كه وظايف و تعهدات مردان نسبت به خانم ها را تبيين نموده يا گروه آيات جهاد و شهادت. تعداد آيات گزينش شده در اين تفسير 350 آيه مى باشد.

ص: 9

6 - «تفسير خانواده» مجموعه آيات مرتبط با مسائل خانوادگى را(در پنج جلد با قطع وزيرى) به صورت تخصصى و موضوعى مورد ارزيابى قرار داده است. تعداد آيات گزينش شده در اين تفسير 425 آيه مى باشد.

7 «تفسير علامه» كه در هفتاد و پنج جلد با قطع جيبى در دست چاپ و نشر مى باشد و هر جلد به يك موضوع اختصاص دارد و مجموعه برداشت هاى تفسيرى و توضيحات مرحوم علامه طباطبايى در تفسير الميزان، به صورت يكجا جمع آورى شده است، نظير: جن و شيطان، تغذيه، جنگ و صلح، قضا و قدر، خانواده، مديريت، جامعه شناسى و... .

ص: 10

8- «تفسير سُبحان» كه به تدريج در پنجاه جلد با قطع جيبى در دست چاپ مى باشد. اين تفسير برگرفته از مجموعه آثار تفسيرى حضرت آية اللّه جعفر سبحانى مى باشد و هر جلد از كتاب به يك موضوع تخصصى و كاربردى اختصاص دارد نظير متافيزيك، تسبيح طبيعت، جوان برتر، ارتباط با ارواح، وهابيت و... .

9- مجموعه كتاب هاى مفاهيم و تفسير موضوعى قرآن كريم به صورت تك جلدى در 500 عنوان نظير باستان شناسى، هنرهاى دستى، شعر و شاعرى، خرافات سحر و جادوگرى، صوفى گرى، شيطان شناسى، موسيقى، تغذيه، لغت شناسى و مفاهيم قرآن كريم و... .

10- مجموعه آثارى كه خلاصه آثار برجسته علماى بزرگ جهان اسلام

ص: 11

مى باشد نظير كتاب قرآن ناطق على بن ابيطالب (خلاصه الغدير مرحوم علامه امينى) و سرگذشت تفسير (خلاصه تفسير و مفسران مرحوم آية اللّه محمدهادى معرفت) و ... .

يكى از فعاليت هاى مؤسسه قرآنى تفسيرجوان ساده سازى و خلاصه كردن كتاب هاى كليدىِ مذهبى مى باشد كه توسط مراجع تقليد و آيات عظام و ساير شخصيت هاى برجسته تأليف شده است.

جمله اى از مرحوم آية اللّه علامه محمدحسين آل كاشف الغطاء سرلوحه چنين خلاصه سازى هاست. ايشان در تاريخ 15 ربيع الثانى سال 1355 هجرى قمرى يعنى 76 سال قبل گفته است:

مسلما در عصرى كه مردم آن عادت كرده اند راه هاى طولانى را كه در گذشته در

ص: 12

چند ماه مى پيمودند در عرض چند ساعت بپيمايند همه چيز آن بايد به صورت سريع و مختصر انجام يابد حتى رساله و كتاب.

در همين راستا كتاب «رساله جوان» چاپ و منتشر شده است كه خلاصه ضرورى ترين مسائل رساله هاى عمليه مى باشد و از رساله حضرت آية اللّه سيستانى خلاصه بردارى گرديده است.

علت تدوين اين كتاب، تحقق يكى از مسائل رساله هاى عمليه است كه «يادگرفتن مسائلى را كه غالبا موردنياز مى باشد واجب شمرده است». تحقق چنين وظيفه اى به دليل پرحجم بودن و گستردگى مسائل رساله هاى عمليه، خصوصا براى جوانان عزيز بسيار مشكل مى باشد.

لذا در كتاب حاضر از بين حدود 3000 مسأله مندرج در رساله هاى عمليه،

ص: 13

فقط 200 مسأله ضرورى كه يادنگرفتن آن ها، افراد را در معرض معصيت قرار مى دهد، گزينش شده است و توضيحاتى كه در داخل پرانتز يا پاورقى هاى كتاب درج شده است توضيحات بنده مى باشد كه از منابع فقهى استخراج گرديده و ابهامات يا سؤالات جنبى مربوط به مسائل اين رساله را براى جوانان عزيز برطرف مى نمايد.

دكتر محمد بيستونى

رئيس مؤسسه قرآنى تفسير جوان

تهران 8/8/1388 مصادف با سالروز ولادت

سلطان قلبها على بن موسى الرضا عليه السلام

ص: 14

3- مسأله 19: اگر چيز نجس را زير شيرى كه متصّل به كر است بشويند، آبى كه از آن چيز مى ريزد اگر متصل به كر باشد و بو يا رنگ يا مزه نجاست نگرفته باشد و عين نجاست هم در آن نباشد پاك است.

شكم و سينه رو به قبله و پشت به قبله نباشد.

8- مسأله 62: مخرج بول با غير آب پاك نمى شود، و يك بار شستن كافى است.

9- مسأله 63: اگر مخرج غائط را با آب بشويند، بايد چيزى از غائط بر آن نماند، ولى باقى ماندن رنگ و بوى آن مانعى ندارد، و اگر در دفعه اول طورى شسته شود كه ذرّه اى از غائط بر آن نماند، دوباره شستن لازم نيست.

10- مسأله 65: مخرج غائط را اگر يك مرتبه با سنگ يا كلوخ يا پارچه (1) كاملاً پاكيزه نمايد كفايت مى كند، ولى بهتر آن است كه .

ص: 18

سه مرتبه انجام دهد. بلكه با سه قطعه هم باشد، و اگر با سه مرتبه پاكيزه نشود بايد به قدرى اضافه نمايد تا مخرج كاملاً پاكيزه شود، ولى باقى ماندن اثرى كه معمولاً بدون شستن از بين نمى رود اشكال ندارد.

كافر گرفته باشد خوردن آن گوشت و پيه نيز جايز است مشروط بر اين كه آن مسلمان در آن تصرفى بكند كه مختص گوشت حلال است مانند اين كه براى خوردن بفروشد.

15- مسأله 154: اگر بخواهند چيزى را كه به بول نجس شده با آب قليل آب بكشند، چنانچه يك مرتبه آب روى آن بريزند و از آن جدا شود، در صورتى كه بول در آن چيز نمانده باشد پاك مى شود، مگر در لباس و بدن كه بايد دو مرتبه روى آن ها آب بريزند تا پاك شوند و در هر حال در شستن لباس و فرش و مانند اين ها با آب قليل بايد فشار دهند تا غُساله آن بيرون آيد. (و غُساله آبى است كه معمولاً در وقت شستن و بعد از آن از چيزى كه شسته مى شود، خود بخود يا به وسيله فشار مى ريزد) .

16- مسأله 164: هرچيز نجس، تا عين نجاست را از آن برطرف نكنند پاك نمى شود. ولى اگر بو يا رنگ نجاست در آن مانده

ص: 22

باشد اشكال ندارد، پس اگر خون را از لباس برطرف كنند و لباس را آب بكشند و رنگ خون در آن بماند پاك مى باشد.

17- مسأله 168: اگر جائى از بدن يا لباس را با آب قليل آب بكشند، اطراف آن جا كه متصل به آن است و معمولاً موقع آب كشيدن آب به آن ها سرايت مى كند، با پاك شدن جاى نجس پاك مى شود، به اين معنى كه آب كشيدن اطراف مستقلاً لازم نيست بلكه اطراف و محل نجس به آب كشيدن با هم پاك مى شوند، و همچنين است اگر چيز پاكى را پهلوى چيز نجس بگذارند و روى هر دو آب بريزند. پس اگر براى آب كشيدن يك انگشت نجس روى همه انگشت ها آب بريزند و آب نجس و همچنين آب پاك به همه آن ها برسد، با پاك شدن انگشت نجس، تمام انگشت ها

ص: 23

پاك مى شود.

18- مسأله 174: زمين سنگ فرش و آجر فرش و زمين سختى كه آب در آن فرو نمى رود، اگر نجس شود با آب قليل پاك مى گردد، ولى بايد به قدرى آب روى آن بريزند كه جارى شود و اگر آبى كه روى آن ريخته اند از سوراخى بيرون نرود و در جايى جمع شود براى پاك شدن آن جا بايد آب جمع شده را با پارچه اى يا ظرفى بيرون آورند.

19- مسأله 223: انسان وسواسى كه در آب كشيدن چيز نجس يقين پيدا نمى كند، اگر به همان نحوى كه افراد متعارف آب مى كشند رفتار نمايد كفايت مى كند.

ص: 24

23- مسأله 236: درازاى صورت را بايد از بالاى پيشانى جائى كه موى سر بيرون مى آيد تا آخر چانه شست و پهناى آن به مقدارى كه بين انگشت وسط و شست قرار مى گيرد بايد شسته شود و اگر مختصرى از اين مقدار را نشويند وضو باطل است و اگر انسان يقين نكند كه اين مقدار كاملاً شسته شده بايد براى اينكه يقين كند كمى اطراف آن را هم بشويند.

24- مسأله 238: اگر احتمال دهد چرك يا چيز ديگرى در ابروها و گوشه هاى چشم و لب او هست كه نمى گذارد آب به آنها برسد، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد، بايد پيش از وضو وارسى كند كه اگر هست برطرف نمايد.

ص: 26

25- مسأله 239: اگر پوست صورت از لاى مو پيدا باشد بايد آب را به پوست برساند و اگر پيدا نباشد شستن مو كافى است و رساندن آب به زير آن لازم نيست.

26- مسأله 242: بايد دست ها و همچنين صورت را بنابر احتياط لازم(1) از بالا به پائين شست و اگر از پائين به بالا بشويد وضو باطل است. .

ص: 27

27- مسأله 244: بعد از شستن صورت بايد دست راست و بعد از آن دست چپ را از آرنج تا سر انگشت ها بشويد.

28- مسأله 245: اگر انسان يقين نكند كه آرنج را كاملاً شسته، بايد براى آنكه يقين كند، مقدارى بالاتر از آرنج را هم بشويد.

29- مسأله 247: در وضو شستن صورت و دست ها مرتبه اول واجب و مرتبه دوم مستحب و مرتبه سوم و بيشتر از آن حرام مى باشد و شستن مرتبه اول وقتى تمام مى شود كه به قصد وضو آن مقدار آب به صورت يا دست بريزد كه آب تمام آن را فرابگيرد و ديگر جايى براى احتياط باقى نماند، پس اگر به قصد شستن مرتبه اول مثلاً ده مرتبه آب به صورت بريزيد تا اينكه آب همه آن را فرابگيرد اشكال ندارد و تا

ص: 28

وقتى كه قصد وضو و شستن صورت مثلاً نكند شستن اول محقق نمى شود، پس مى تواند چند مرتبه همه صورت را بشويد و در آخرين مرتبه كه آب مى ريزند قصد شستن وضوئى نمايد، ولى اعتبار قصد در شستن دوم خالى از اشكال نيست و احتياط لازم آن است كه بيش از يك مرتبه بعد از مرتبه اول صورت و يا دست ها را نشويد اگرچه به قصد وضو هم نباشد.

30- مسأله 248: بعد از شستن هر دو دست بايد جلوى سر را با ترى آب وضو كه در دست مانده، مسح كند و احتياط مستحب آن است كه با كف دست راست مسح نمايد . و مسح را از بالا به پايين انجام دهد.

31- مسأله 249: يك قسمت از چهار قسمت سر، كه مقابل پيشانى

ص: 29

است جاى مسح مى باشد و هرجاى اين قسمت را به هر اندازه مسح كند كافى است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه از درازا به اندازه درازى يك انگشت و از پهنا به اندازه پهناى سه انگشت بسته مسح نمايد.

32- مسأله 250: لازم نيست مسح سر بر پوست آن باشد بلكه بر موى جلوى سر هم صحيح است، ولى كسى كه موى جلوى سر او به اندازه اى بلند است كه اگر مثلاً شانه كند به صورتش مى ريزد، يا به جاهاى ديگر سر مى رسد، بايد بيخ موها را مسح كند و اگر موهائى را كه به صورت مى ريزد يا به جاى ديگر سر مى رسد جلوى سر جمع كند و بر آنها مسح نمايد، يا بر موى جاهاى ديگر سر، كه جلوى آن آمده مسح كند، چنين مسحى باطل است.

ص: 30

33- مسأله 251: بعد از مسح سر بايد با ترى آب وضو كه در دست مانده، روى پاها را از سر يكى از انگشت ها تا «مفصل» مسح نمايد و احتياط مستحب آن است كه پاى راست را با دست راست و پاى چپ را با دست چپ مسح نمايد.

34- مسأله 252: پهناى مسح پا به هر اندازه باشد كافى است، ولى بهتر آن است كه به اندازه پهناى سه انگشت بسته بلكه تمام روى پا را با تمام دست مسح نمايد.

35- مسأله 253: لازم نيست در مسح پا دست را بر سر انگشت ها بگذارد و بعد به پشت پا بكشد بلكه مى تواند تمام دست را روى پا بگذارد و كمى بكشد.

ص: 31

36- مسأله 254: در مسح سر و روى پا بايد دست را روى آنها بكشد و اگر دست را نگهدارد و سر يا پا را به آن بكشد باطل است، ولى اگر موقعى كه دست رامى كشدسر يا پا مختصرحركت كنداشكال ندارد.

37- مسأله 255: جاى مسح بايد خشك باشد و اگر به قدرى تر باشد كه رطوبت دست به آن اثر نكند مسح باطل است، ولى اگر نمناك باشد يا آنكه ترى آن به قدرى كم باشد كه در رطوبت دست مستهلك باشد اشكال ندارد.

38- مسأله 256: اگر براى مسح، رطوبتى در دست نمانده باشد نمى تواند دست را با آب خارج تر كند، بلكه بايد از ريش خود رطوبت بگيرد و با آن مسح نمايد و گرفتن رطوبت از غير ريش و مسح نمودن با

ص: 32

آن محلّ اشكال(1) است.

39- مسأله 277: اگر يكى از اعضاء وضو نجس باشد و بعد از وضو شك كند كه پيش از وضو آنجا را آب كشيده يا نه، وضو صحيح است، ولى جائى را كه نجس بوده بايد آب بكشد.

40 -مسأله 278: اگر در صورت يا دست ها بريدگى يا زخمى است كه خون آن بند نمى آيد و آب براى آن ضرر ندارد، بايد بعد از شستن اجزاء صحيحه آن عضو با رعايت ترتيب، موضع زخم يا بريدگى را در آب كر يا جارى فرو برد و قدرى فشار دهد كه خون بند بيايد و انگشت خود را روى زخم يا بريدگى در زير آب از بالا به پايين بكشد تا آب بر آن جارى شود و سپس مواضع پائين ترازآن رابشويدو وضوصحيح است.

شرط پنجم آن كه وقت براى وضو و نماز كافى باشد.

ص: 34

41- مسأله 279: هرگاه وقت به قدرى تنگ است كه اگر وضو بگيرد تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود، بايد تيمّم كند، ولى اگر براى وضو و تيمّم يك اندازه وقت لازم است بايد وضو بگيرد.

شرط ششم- آن كه وضو را به ترتيبى كه گفته شد بجا آورد، يعنى اول صورت و بعد دست راست و بعد دست چپ را بشويد و بعد از آن سر و بعد پاها را مسح نمايد و احتياط مستحب آن است كه هر دو پا را با هم مسح نكند بلكه پاى چپ را بعد از پاى راست مسح كند.

شرط هفتم- آن كه به قصد قربت وضو بگيرد و كافى است به قصد امتثال امر خداوند باشد؛ و اگر براى خنك شدن يا به قصد ديگرى وضو بگيرد باطل است.

ص: 35

شرط هشتم- آن كه كارهاى وضو را پشت سر هم انجام دهد.

42- مسأله 282: اگر بين كارهاى وضو به قدرى فاصله شود كه در نظر عرف پشت سر هم نباشند وضو باطل است ولى در صورت پيش آمد عذرى براى شخص مانند فراموشى يا تمام شدن آب اين امر معتبر نيست، بلكه اگر وقتى مى خواهد جائى را بشويد يا مسح كند، چنانچه رطوبت «تمام» جاهائى كه پيش از آن شسته يا مسح كرده «خشك» شده باشد، وضو «باطل» است. و اگر فقط رطوبت جائى كه جلوتر از محلّى است كه مى خواهد بشويد يا مسح كند، خشك شده باشد، مثلاً موقعى كه مى خواهد دست چپ را بشويد رطوبت دست راست خشك شده باشد و صورت تر باشد، وضويش صحيح است.

ص: 36

43- مسأله 283: اگر كارهاى وضو را پشت سر هم بجا آورد ولى به واسطه گرماى هوا يا حرارت زياد بدن و مانند اينها، رطوبت جاهاى پيشين خشك شود، وضوى او صحيح است.

شرط نهم- آن كه شستن صورت و دست ها و مسح سر و پاها را خود انسان انجام دهد و اگر ديگرى او را وضو دهد، يا در رساندن آب به صورت و دست ها و مسح سر و پاها به او كمك نمايد، وضو باطل است.

شرط دهم- آن كه استعمال آب براى او «مانعى» نداشته باشد.

شرط يازدهم- آن كه در اعضا وضو مانعى از رسيدن آب نباشد.

44- مسأله 289: اگر مى داند چيزى به اعضاء وضو چسبيده ولى

ص: 37

شك دارد كه از رسيدن آب جلوگيرى مى كند يا نه، بايد آن را برطرف كند يا آب را به زير آن برساند.

45- مسأله 290: اگر زير ناخن چرك باشد، وضو اشكال ندارد، ولى اگر ناخن را بگيرند چنانچه آن چرك مانع از رسيدن آب به پوست باشد، بايد براى وضو آن چرك را برطرف كنند. و نيز اگر ناخن بيشتر از معمول بلند باشد بايد چرك زير مقدارى را كه از معمول بلندتر است برطرف نمايند.

46- مسأله 296: اگر بعد از وضو چيزى كه مانع رسيدن آب است در اعضاء وضو ببيند و نداند موقع وضو بوده يا بعد پيدا شده، وضوى او صحيح است، ولى اگر بداند كه در وقت وضو ملتفت آن مانع نبوده،

ص: 38

احتياط مستحب آن است كه دوباره وضو بگيرد.

47- مسأله 297: اگر بعداز وضو شك كند چيزى كه مانع رسيدن آب است در اعضاء وضو بوده يا نه، وضو صحيح است.

وضو بگيرد.

50- مسأله 301: كسى كه مى داند وضو گرفته و حدثى هم از او سرزده، مثلاً بول كرده، اگر نداند كدام جلوتر بوده، چنانچه پيش از نماز است بايد وضو بگيرد، و اگر در بين نماز است بايد نماز را بشكند و وضو بگيرد و اگر بعد از نماز است نمازى كه خوانده صحيح است و براى نمازهاى بعد بايد وضو بگيرد.

51- مسأله 303: اگر «بعد از نماز» شك كند كه وضو گرفته يا نه، نمازش صحيح است، ولى بايد براى نمازهاى بعد وضو بگيرد.

52- مسأله 304: اگر در بين نماز شك كند كه وضو گرفته يا نه،

ص: 40

بنابر احتياط واجب بايد وضو بگيرد و نماز را دوباره بخواند.

اسم مبارك پيغمبر و امام و حضرت زهرا عليهم السلام را هم مس ننمايد.

55- مسأله 319: وضو را هروقت بگيرد چه قبل از وقت نمازِ نزديك به آن، يا با فاصله و چه بعد از دخول وقت اگر به قصد قربت باشد صحيح است و نيت وجوب و استحباب لازم نيست بلكه اگر اشتباها نيت وجوب كند و بعد معلوم شود واجب نبوده وضو صحيح است.

سوم: باد معده و روده كه از مخرج غائط خارج شود.

چهارم: خوابى كه بواسطه آن «چشم نبيند و گوش نشنود»، ولى اگر چشم نبيند و گوش بشنود وضو باطل نمى شود.

پنجم: چيزهايى كه عقل را از بين مى برد مانند ديوانگى و مستى و بيهوشى.

ششم: استحاضه زنان.

هفتم: جنابت، بلكه بنابر احتياط مستحب هركارى كه براى آنان بايد غسل كرد.

ص: 43

پاها است و روى آن باز است، چنانچه نتواند آن را مسح كند به اين معنى كه زخم مثلاً تمام محل مسح را گرفته باشد يا آن كه «از مسح جاهاى سالم نيز متمكّن نباشد»، در اين صورت لازم است تيمّم نمايد.

59- مسأله 343: نمازهائى را كه انسان با وضوى جبيره اى خوانده صحيح است، و مى تواند با آن وضو نمازهاى بعدى را نيز بجا آورد.

دوم: توقف در مساجد...

سوم: خواندن هر يك از آيات سِجده واجب و آن در چهار سوره است: اول، سوره 32 قرآن (الآمآ تَنْزيل يا سَجْدَه)؛ دوم، سوره 41 (حمآسَجْدَه يا فُصِّلَت )؛ سوم، سوره 53 (وَالنَّجْم)؛ چهارم، سوره 96 (إِقْرَأ يا عَلَق).

وقت دارد، بايد غسل ارتماسى كند.

2 تا 7) غسل شب اول و هفدهم و اول شب نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم و غسل در شب بيست و چهارم ماه رمضان.

8 و 9) غسل روز عيد فطر و عيد قربان و وقت آن از اذان صبح است تا غروب و بهتر آن است كه آن را پيش از نماز عيد بجا آورند.

10 و 11) غسل روز هشتم و نهم ذيحجه و در روز نهم بهتر آن است كه آن را در وقت ظهر بجاآورد.

12) غسل كسى كه جائى از بدنش را به بدن ميّتى كه غسل داده اند رسانده باشد.

13) غسل احرام.

14) غسل دخول حرم مكه.

ص: 50

15) غسل دخول مكه.

16) غسل زيارت خانه كعبه.

17) غسل دخول كعبه.

18) غسل براى نحر و ذبح. (1)

19) غسل براى حلق. (2)

20) غسل داخل شدن حرم مدينه منوّره. .

ص: 51

21) غسل داخل شدن مدينه منوّره.

22) غسل داخل شدن مسجد پيغمبر صلى الله عليه و آله .

23) غسل وداع قبر مطهّر پيغمبر صلى الله عليه و آله .

24) غسل براى مباهله با خصم. (1)

25) غسل دادن بچّه اى كه تازه به دنيا آمده.

26) غسل براى استخاره.

27) غسل براى استسقاء. (2).

ص: 52

قديم كه با كمان پرتاب مى كردند (1) در جستجوى آب برود، و در زمين هموار در هر طرف به اندازه پرتاب دو تير جستجو نمايد.

دوم: عدم دسترسى به آب

69- مسأله 654: اگر بواسطه پيرى يا ناتوانى، يا ترس از دزد و جانور و ماننداين ها، يا نداشتن وسيله اى كه آب از چاه بكشد، دسترسى به آب نداشته باشد، بايد تيمم كند..

ص: 54

سوم: ترس از استعمال آب

70- مسأله 659: اگر استعمال آب موجب مرگ او باشد يا از استعمال آن مرض يا عيبى در او پيدا شود، يا مرضش طول بكشد يا شدّت كند يا به سختى معالجه شود، بايد تيمم نمايد، ولى اگر بتواند ضرر آب را به طورى برطرف كند مثل اين كه آب را گرم كند، بايد اين كار را بكند و وضو بگيرد، و در مواردى كه غسل لازم است غسل كند.

چهارم: حرج و مشقت

71- مسأله 663: اگر تهيه كردن آب يا استعمال آن براى او حرج و مشقتى داشته باشد كه معمولاً تحمل نمى شود مى تواند تيمم كند ولى اگر تحمل و وضو بگيرد و يا غسل كند وضو و غسل او صحيح است.

ص: 55

پنجم: نياز به آب براى رفع تشنگى

72- مسأله 664: اگر به آب براى رفع تشنگى نياز باشد بايد تيمم نمايد... .

ششم: اين كه وضو يا غسل مزاحم با تكليفى ديگر شده باشد كه از آن اهم يا مساوى با آن است.

73- مسأله 666: كسى كه بدن يا لباسش نجس است و كمى آب دارد كه اگر با آن وضو بگيرد يا غسل كند، براى آب كشيدن بدن يا لباس او نمى ماند، در اين صورت بايد بدن يا لباس را آب بكشد و با تيمم نماز بخواند؛ ولى اگر چيزى نداشته باشد كه بر آن تيمم كند، بايد آب را به مصرف وضو يا غسل برساند و با بدن يا لباس نجس نماز بخواند.

ص: 56

هفتم: تنگى وقت

74 - مسأله 668: هرگاه وقت به قدرى تنگ باشد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود،بايد تيمم كند.

شود، صحيح است... .

سوم: كشيدن كف دست چپ به تمام پشت دست راست، و كشيدن كف دست راست به تمام پشت دست چپ. و احتياط واجب آن است كه ترتيب بين دست راست و دست چپ رعايت شود.

لازم است تيمم را با نيت و به قصد قربت انجام دهد.

78- مسأله 691: احتياط مستحب آن است كه تيمم را چه بدل از وضو باشد چه بدل از غسل، به اين ترتيب بجا آورد: يك مرتبه دست ها را به زمين بزند و به پيشانى و پشت دست ها بكشد، و يك مرتبه ديگر به زمين بزند و پشت دست ها را مسح نمايد.

ص: 59

ركوع و سجودش را كاملاً بجا نياورد، حضرت فرمودند: اگر اين مرد در حالى كه نمازش اينطور است از دنيا برود، به دين من از دنيا نرفته است.

پس انسان بايد مواظب باشد كه به عجله و شتاب زدگى نماز نخواند، و در حال نماز به ياد خدا و با خضوع و خشوع و وقار باشد و متوجه باشد كه با چه كسى سخن مى گويد، و خود را در مقابل عظمت و بزرگى خداوند عالم بسيار پست و ناچيز ببيند، و اگر انسان در موقع نماز كاملاً به اين مطلب توجه كند، از خود بى خبر مى شود، چنان كه در حال نماز تير را از پاى مبارك اميرالمؤمنين على عليه السلام بيرون كشيدند و آن حضرت متوجه نشدند. و نيز بايد نمازگزار توبه و استغفار نمايد و

ص: 62

گناهانى را كه مانع قبول شدن نماز است مانند حسد، كبر، غيبت، خوردن حرام، آشاميدن مسكرات، ندادن خمس و زكات و بلكه هر معصيتى را ترك كند. و همچنين سزاوار كارهايى را كه ثواب نماز را كم مى كند بجا نياورد، مثلاً در حال خواب آلودگى و خوددارى از بول به نماز نايستد، و در موقع نماز به آسمان نگاه نكند و كارهايى را كه ثواب نماز را زياد مى كند بجا آورد مثلاً انگشتر عقيق به دست كند و لباس پاكيزه بپوشد و شانه و مسواك كند و خود را خوشبو نمايد.

ص: 63

85- مسأله 742: اگر وقت نماز وسعت دارد و طلبكار هم طلب خود را مطالبه مى كند، در صورتى كه ممكن است، بايد اول قرض خود را بدهد، بعد نماز بخواند. و چنانچه اول نماز بخواند، معصيت كرده ولى نماز او صحيح است.

خود را بپوشاند، و به احتياط واجب حتى از خودش نيز پوشانده شود، پس اگر چادر را طورى بپوشد كه خودش بدنش را ببيند اشكال دارد؛ و احتياط مستحب آن است كه كف پاها را هم بپوشاند، ولى پوشاندن صورت و دست ها تا مچ و روى پاها تا مچ پا لازم نيست. امّا براى آن كه يقين كند كه مقدار واجب را پوشانده است، بايد مقدارى از اطراف صورت و قدرى پائين تر از مچ ها را هم بپوشاند.

نيست و بعد از نماز بفهمد نجس بوده، نمازش صحيح است.

94- مسأله 796: اگر لباس را آب بكشد و يقين كند كه پاك شده است و با آن نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد پاك نشده، نمازش صحيح است.

95- مسأله 813: اگر آب دهان يا بينى يا رطوبت ديگرى از حيوان حرام گوشت مانند گربه بر بدن يا لباس نمازگزار باشد، چنانچه تر باشد، نماز باطل است؛ و اگر خشك شده و عين آن برطرف شده باشد، نماز صحيح است.

96- مسأله 815: اگر شك داشته باشد كه لباس از حيوان حلال گوشت است يا حرام گوشت، چه در كشور اسلامى تهيه شده

ص: 70

باشد چه در غير اسلامى، جايز است با آن نماز بخواند.

97- مسأله 820: پوشيدن طلا مثل آويختن زنجير طلا به سينه و انگشتر طلا به دست كردن و بستن ساعت مچى طلا به دست، و عينك طلا گذاشتن براى مرد حرام و نماز خواندن با آنها باطل است، ولى براى زن در نماز و غيرنماز اشكال ندارد.

98- مسأله 821: اگر مردى نداند يا فراموش كند كه انگشتر يا لباس او از طلا است يا شك داشته باشد و با آن نماز بخواند، نمازش صحيح است.

ص: 71

جوراب و عرقچين نجس باشد.

100- مسأله 845: اگر خون بدن يا لباس كمتر از درهم باشد و رطوبتى به آن برسد كه اطراف را آلوده كند، نماز با آن باطل است اگرچه خون و رطوبتى كه به آن رسيده به اندازه درهم نباشد، ولى اگر رطوبت فقط به خون برسد و اطراف را آلوده نكند، ظاهر اين است كه نماز خواندن با آن اشكال ندارد.

101- مسأله 849: چيز نجس مانند دستمال و كليد و چاقوى نجس جايز است همراه نمازگزار باشد، و همچنين لباس نجس كه همراه اوست ضررى به نماز نمى رساند.

ص: 73

104- مسأله 874: اگر زن برابر مرد يا جلوتر بايستد و باهم وارد نماز شوند، بنابر احتياط واجب بايد نماز را دوباره بخوانند ؛ و همچنين است اگر يكى زودتر از ديگرى به نماز بايستد.

105- مسأله 875: اگر بين مرد و زن كه برابر هم ايستاده اند يا زن جلوتر ايستاده و نماز مى خوانند، ديوار يا پرده يا چيز ديگرى باشد كه يكديگر را نبينند يا آن كه فاصله بيش از ده ذراع(1) باشد، نماز هر دو صحيح است.

106- مسأله 876: بودن مرد و زن نامحرم در خلوت اگر احتمالد.

ص: 75

وقوع در معصيت را بدهند، حرام است، و احتياط مستحب آن است كه در آن جا نماز نخوانند.

دهم: ترتيب. يازدهم: موالات يعنى پى در پى بودن اجزاء نماز.

107- مسأله 929: بعضى از واجبات نماز، «ركن» است، يعنى اگر انسان آنها را بجا نياورد «عمدا يا اشتباها» نماز باطل مى شود. و بعضى ديگر ركن نيست، يعنى اگر اشتباها كم گردد نماز باطل نمى شودو «ركن نماز پنج چيز است»:

اول- نيّت.

دوم- تكبيرة الاحرام.

سوم- قيام متّصل به ركوع، يعنى ايستادن پيش از ركوع.

چهارم- ركوع.

پنجم- دو سجده از يك ركعت.

ص: 77

و اما نسبت به زيادى در صورتى كه عمدى باشد، مطلقا نماز باطل مى شود، و در صورتى كه از روى اشتباه باشد اگر زيادى در ركوع يا در دو سجده از يك ركعت باشد، نماز بنابر احتياط لازم باطل است والاّ باطل نيست.

آهسته بخواند، يا در جايى كه بايد آهسته بخواند عمدا بلند بخواند، بنابر احتياط نمازش باطل است ؛ ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد، صحيح است ؛ و اگر در بين خواندن حمد و سوره هم بفهمد اشتباه كرده، لازم نيست مقدارى را كه خوانده دوبار بخواند.

112- مسأله 993: در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد و اگر به مقدار آن هم وقت ندارد كافى است يك مرتبه «سُبْحانَ اللّه» بگويد.

عمل را «ركوع» مى گويند.

114- مسأله 1011: هرگاه ركوع را به طور غيرمعمول بجا آورد، مثلاً به چپ يا راست خم شوديا زانوهارا به جلو بياورد،اگرچه دست هاى او به زانو برسد، صحيح نيست.

115- مسأله 1019: اگر پيش از آن كه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد عمدا ذكر ركوع را بگويد، نمازش باطل است. مگر اين كه دوباره ذكر را در حال استقرار در ركوع بگويد و اگر سهوا باشد لازم نيست آن را دوباره بگويد.

116- مسأله 1020: اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب، عمدا سر از ركوع بردارد، نمازش باطل است؛ و اگر سهوا سربردارد

ص: 81

اعاده ذكر لازم نيست.

117- مسأله 1027: بعد از تمام شدن ذكر ركوع بايد راست بايستد و بنابر احتياط بعد از آن كه بدن آرام گرفت به سجده رود؛ و اگر عمدا پيش از ايستادن به سجده رود، نمازش باطل است و همچنين بنابر احتياط اگر عمدا پيش از آرامش گرفتن بدن به سجده رود.

بين نماز بفهمد لباسش كه ساتر است غصبى است.

دوم: آن كه در بين نماز عمدا يا سهوا يا از روى ناچارى، چيزى كه وضو يا غسل را باطل مى كند پيش آيد... .

سوم: از مبطلات نماز آن است كه دست ها را به قصد خضوع و ادب روى هم بگذارد، ولى باطل شدن نماز به اين كار بنابر احتياط است هر چند در حرام بودنش اگر به قصد مشروعيت آورده شود، اشكالى نيست.

چهارم: از مبطلات نماز آن است كه بعد از خواندن حمد، آمين بگويد، و باطل شدن نماز به گفتن آمين در غير مأموم بنابر احتياط است هرچند در حرام بودنش چنانچه به قصد مشروعيت آورده شود،

ص: 85

شكى نيست، و در هر حال اگر آمين را اشتباها يا از روى تقيّه بگويد نمازش اشكال ندارد.

پنجم: از مبطلات نماز برگشتن از قبله بدون عذر است... .

ششم: از مبطلات نماز آن است كه «عمدا» تكلّم كند... .

هفتم: از مبطلات نماز، خنده با صدا و عمدى است... .

هشتم: از مبطلات نماز بنابر احتياط واجب آن است كه براى كار دنيا عمدا با صدا يا بى صدا گريه كند، ولى اگر از ترس خدا يا از روى شوق به سوى او يا براى آخرت گريه كند، آهسته باشد يا بلند، اشكال ندارد بلكه از بهترين اعمال است. بلكه اگر براى خواستن حاجت دنيوى از خدا از روى تذلل در پيشگاه او گريه كند اشكال ندارد.

ص: 86

نهم: از مبطلات نماز، كارى است كه صورت نماز را بهم بزند، مثل به هوا پريدن و مانند آن، عمدا باشد يا از روى فراموشى ؛ ولى كارى كه صورت نماز را بهم نزند مثل اشاره كردن با دست اشكال ندارد.

دهم: از مبطلات نماز، خوردن و آشاميدن است كه اگر در نماز طورى بخورد يا بياشامد كه نگويند نماز مى خواند، عمدا باشد يا از روى فراموشى، نمازش باطل مى شود... .

يازدهم: از مبطلات نماز، شك در ركعت هاى نماز «دو ركعتى يا سه ركعتى»، يا در دو ركعت اول نمازهاى چهارركعتى است، در صورتى كه نماز گزار در حال شك باقى باشد.

دوازدهم: از مبطلات نماز آن است كه «ركن نماز» را

ص: 87

«عمدا يا سهوا» كم كند يا چيزى را كه «ركن نيست عمدا» كم كند، يا چيزى از اجزاء نماز را عمدا زياد كند و همچنين اگر ركنى را مثل ركوع يا دو سجده از يك ركعت سهوا زياد كند، نمازش بنابر احتياط واجب باطل مى شود ؛ و اما زياد كردن تكبيرة الاحرام سهوا مبطل نماز نيست.

124- مسأله 1148: اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند، چنان چه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد، بايد در همان حال بپردازد؛ و اگر بدون شكستن نماز، دادن طلب او ممكن نيست، «بايد نماز را بكشند» و طلب او را بدهد و بعد نماز را بخواند.

مثل آن كه در ركوع شك كند كه حمد را خوانده يا نه .

دوم: شك بعد از سلام نماز.

سوم: شك بعد از گذشتن وقت نماز.

چهارم: شك كثير الشك، يعنى كسى كه زياد شك مى كند.

پنجم: شك امام در شماره ركعت هاى نماز در صورتى كه مأموم شماره آنها را بداند و همچنين شك مأموم در صورتى كه امام شماره ركعت هاى نماز را بداند.

ششم: شك در نمازهاى مستحبى و نماز احتياط .

ص: 90

شرط سوم- آن كه در بين راه از قصدخودبرنگردد؛ پس اگر پيش از رسيدن به چهار فرسخ از قصد خود برگردد، يا مرددّ شود، و مسافتى كه رفته با برگشت از هشت فرسخ كمتر است، بايد نماز را تمام بخواند.

شرط چهارم- آن كه نخواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطن خود بگذرد و در آنجا توقف كند يا ده روز يا بيشتر در جايى بماند... .

شرط پنجم- آن كه براى كار حرام سفر نكند، و اگر براى كار حرامى مانند دزدى سفر كند بايد نماز را تمام بخواند... .

شرط ششم- آن كه از كسانى نباشد كه جاى معينى ندارند و خانه شان همراه خودشان است مانند صحرانشين هايى كه در بيابان ها

ص: 95

گردش مى كنند و هر جا آب و خوراك براى خود و حشمشان پيدا كنند مى مانند و بعد از چندى به جاى ديگر مى روند، پس اين گونه افراد در اين مسافرت ها بايد نماز را تمام بخوانند.

شرط هفتم- آن كه «كثير السفر» نباشد، و اما كسى كه «كارش متوقف بر سفر است» مانند راننده و كشتيبان و پستچى و چوپان يا كسى كه زياد سفر مى كند هرچند كار او متوقف بر آن نباشد مانند كسى كه سه روز در هفته در مسافرت باشد هر چند براى تفريح يا سياحت باشد، اين گونه افراد بايد نماز را تمام بخوانند.

شرط هشتم- آن كه اگر از وطن حركت مى كند به حدّ ترخّص برسد، و اما در غيروطن، حدّ ترخّص اثرى ندارد و همين كه از

ص: 96

محل اقامت خارج شود، نمازش قصر است.

131- مسأله 1305: حدّ ترخّص (1) جايى است كه اهل شهر حتى آن ها كه در خارج شهر و توابع آن هستند مسافر را نتوانند ببينند و نشانه آن اين است كه او اهل شهر را نتواند ببيند.

133- مسأله 1359: كسى كه نماز قضا دارد، مى تواند نماز مستحبى بخواند.

امام سلام نماز را بدهد، بعد بايستد بدون آن كه دوباره نيّت كند و تكبير بگويد، حمد و سوره را بخواند و آن را ركعت اول نماز خود حساب كند.

از امام بجا آورد، و اگر «عمدا پيش از امام يا مدتى بعد از امام به نحوى كه متابعت صدق نكند» انجام دهد، جماعتش باطل مى شود، ولى اگر به وظيفه منفرد عمل نمايد نمازش صحيح است... .

سوم: زلزله بنابر احتياط واجب اگر چه كسى هم نترسد.

و امّا در رعد و برق و بادهاى سياه و سرخ و مانند اينها از آيات آسمانى در صورتى كه بيشتر مردم بترسند، و همچنين در حوادث زمينى مانند فرورفتن آب دريا و افتادن كوه كه موجب ترس اكثر مردم شود، بنابر احتياط مستحب نماز آيات ترك نشود.

141- مسأله 1473: اگر از چيزهايى كه نماز آيات براى آنها واجب است بيشتر از يكى اتفاق بيفتد، انسان بايد براى هر يك از آنها يك نماز آيات بخواند، مثلاً اگر خورشيد بگيرد و زلزله هم بشود، بايد دو نماز آيات بخواند

ص: 102

ولى بنابر احتياط جمله تامّه باشد... و سپس به ركوع رود و سربردارد و بدون اين كه حمد بخواند، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به ركوع رود، و همين طور تا پيش از ركوعِ پنجم سوره را تمام نمايد... .

سوم: استمناء ؛ و استمناء آن است كه انسان با خود يا ديگرى غير از جماع، كارى كند كه منى از او بيرون آيد.

چهارم: دروغ بستن به خدا و پيغمبر و جانشينان پيغمبر عليهم السلام .

پنجم: رساندن غبار به حلق .

ششم: فرو بردن تمام سر در آب بنا بر مشهور .

هفتم: باقى ماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح .

هشتم: اماله كردن با چيزهاى روان.

نهم: قى كردن .

ص: 105

هفتم: بنابر مشهور زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد.

است. و از حضرت صادق عليه السلام روايت شده است: كسى كه مى خواهد خريد و فروش كند، بايد احكام آن را ياد بگيرد و اگر پيش از ياد گرفتن احكام آن خريد و فروش كند، به واسطه معامله هاى باطل و شبهه ناك به هلاكت مى افتد.

را مى برد و راه معاش او را مى بندد و او را به خودش واگذار مى كند و غش موارد مختلفى دارد مانند:

1- مخلوط كردن جنس خوب با جنس بد يا با چيز ديگر مانند مخلوط كردن شير با آب.

2- صورت ظاهر خوبى را به جنس دادن برخلاف واقع مانند آب زدن به سبزى كهنه كه تازه جلوه كند.

3- جنس را به صورت جنس ديگر وانمود كردن مانند روكش كردن طلا بدون اطلاع مشترى.

4- مخفى داشتن عيب جنس در صورتى كه مشترى به فروشنده اعتماد داشته باشد كه از او مخفى نمى دارد.

ص: 112

153- مسأله 2029: اگر مقدارى از جنسى را كه با وزن يا پيمانه مى فروشند، به زيادتر از همان جنس بفروشد، مثلاً يك من گندم را به يك من و نيم گندم بفروشد، ربا و حرام است، بلكه اگر يكى از دو جنس، سالم و ديگرى معيوب، يا جنس يكى خوب و جنس ديگرى بد باشد، يا با يكديگر تفاوت قيمت داشته باشند، چنان چه بيشتر از مقدارى كه مى دهد بگيرد، بازهم ربا و حرام است، پس اگر مس درست را بدهد و بيشتر از آن مس شكسته بگيرند، يا برنج صدرى را بدهد و بيشتر از آن برنج گرده بگيرد، يا طلاى ساخته را بدهد و بيشتر از آن طلاى نساخته بگيرد، ربا و حرام مى باشد.

154- مسأله 2032: اگر چيزى را كه مثل پارچه با متر و ذرع

ص: 113

مى فروشند، يا چيزى را كه مثل گردو و تخم مرغ با شماره معامله مى كنند، بفروشد و زيادتر بگيرد، اشكال ندارد، مگر در صورتى كه هر دو از يك جنس بوده و معامله با مدت باشد كه صحت آن در اين صورت محل اشكال است، مثل اينكه ده دانه گردو نقدا بدهد كه دوازده دانه گردو پس از يك ماه بگيرد و از اين قبيل است فروختن اسكناس ؛ پس مانعى ندارد كه مثلاً تومان را به جنس ديگر از اسكناس مثل دينار يا دلار نقدا يا با مدت بفروشد؛ ولى اگر بخواهد به جنس خودش بفروشد و زيادتر بگيرد، نبايد معامله با مدت باشد، وگرنه صحت

ص: 114

آن محل اشكال(1) است، مثل اينكه صد تومان نقدا بدهد كه صد و ده تومان بعد از شش ماه بگيرد.

بيهوده مصرف نكنند.

چهارم: آن كه قصد خريد و فروش داشته باشند، پس اگر مثلاً به شوخى بگويد، مال خود را فروختم، معامله باطل است.

پنجم: آن كه كسى آنها را مجبور نكرده باشد.

ششم: آن كه جنس و عوضى را كه مى دهند مالك باشند.

156- مسأله 2093: در دو صورت خريدار به واسطه عيبى كه در مال است نمى تواند معامله را بهم بزند يا تفاوت قيمت بگيرد:

اول: آن كه موقع خريدن، عيب مال را بداند.

دوم: آن كه فروشنده در وقت معامله بگويد، اين مال را با هر عيبى كه دارد مى فروشم؛ ولى اگر عيبى را معيّن كند و بگويد: مال را با اين

ص: 116

عيب مى فروشم، و معلوم شود عيب ديگرى هم دارد، خريدار مى تواند براى عيبى كه فروشنده معيّن نكرده مال را پس دهد، و در صورتى كه نتواند پس دهد تفاوت قيمت را بگيرد.

كرده اند صحيح است.

160- مسأله 2130: اگر چيزى را كه به صلح گرفته معيوب باشد، مى تواند صلح را بهم بزند؛ ولى اگر بخواهد تفاوت قيمت صحيح و معيوب را بگيرد، اشكال دارد.

همچنين مُفَلَّس(1) نمى تواند چيزى از اموالى را كه حقّ تصرف در آن ها را ندارد، اجاره بدهد يا با آن چيزى را اجاره كند ولى مى تواند خودش را اجاره دهد.

162- مسأله 2133: انسان مى تواند از طرف ديگرى وكيلد.

ص: 120

شود و مال او را اجاره دهد يا مالى را براى او اجاره كند.

شخص معيّن باشد مى تواند مشغول عمل نشود و تا عمل را انجام ندهد، جاعل بدهكار نمى شود.

و آب دهد و به مقدارى كه قرار مى گذارند از ميوه آن بردارد، اين معادله را «مُساقات» مى گويند.

166- مسأله 2201: مدت مساقات بايد معلوم باشد، و بايد مدت به قدرى باشد كه در آن مدت به دست آمدن حاصل ممكن باشد، و اگر اول آن را معيّن كنند و آخر آن را موقعى قرار دهند كه حاصل به دست مى آيد، صحيح است.

167 - مسأله 2202: بايد سهم هركدام نصف يا ثلث حاصل و مانند اين ها باشد، و اگر قرار بگذارند كه مثلاً صد من از ميوه ها مال مالك و بقيه مال كسى باشد كه كار مى كند، معامله باطل است.

ص: 123

است و اثاثيه منزل و چيزهاى ديگرى كه به آن ها با ملاحظه شأن و موقعيت اجتماعى او احتياج دارد و بدون آن ها در زحمت مى افتد، چيزى نداشته باشد، طلبكار نمى تواند طلب خود را از او مطالبه نمايد، بلكه بايد صبر كند تا بتواند بدهى خود را بدهد.

171- مسأله 2242: اگر كسى كه قرض مى دهد شرط كند كه زيادتر از مقدارى كه مى دهد بگيرد، مثلاً يك من گندم بدهد و شرط كند كه يك من و پنج سير بگيرد، يا ده تخم مرغ بدهد كه يازده تا بگيرد، ربا و حرام است؛ بلكه اگر قرار بگذارد كه بدهكارى كارى براى و انجام دهد يا چيزى را كه قرض كرده است با مقدارى جنس ديگر پس دهد، مثلاً شرط كند يك تومانى را كه قرض كرده است با يك كبريت پس دهد، ربا

ص: 126

و حرام است؛ و نيز اگر با او شرط كند كه چيزى را كه قرض مى گيرد به طور مخصوصى پس دهد، مثلاً مقدارى طلاى نساخته به او بدهد و شرط كند كه ساخته پس بگيرد، باز هم ربا و حرام مى باشد؛ ولى اگر بدون اين كه شرط كند، خود بدهكار زيادتر از آن چه قرض كرده است پس بدهد، اشكال ندارد بلكه مستحب است.

نمى تواند طلبى را كه دارد از بدهكار اولى مطالبه نمايد.

بتواند عوض آن را از آن مال به دست آورد.

174 - مسأله 2268: اگر موقعى كه بايد بدهكار بدهى خود را بدهد، طلبكار مطالبه كند و او ندهد، طلبكار در صورتى كه وكالت در فروش مالى كه گرو برداشته است و برداشت طلب خود از پول آن داشته باشد مى تواند آن را بفروشد و طلب خود را بردارد، و در صورتى كه وكالت نداشته باشد لازم است از مالك آن اجازه بگيرد، و اگر دسترسى به او ندارد به احتياط واجب بايد از حاكم شرع اجازه بگيرد، و در هر دو صورت اگر زيادى داشته باشد بايد زيادى را به مالك بدهد.

175- مسأله 2269: اگر بدهكار غير از خانه اى كه در آن نشسته و چيزهائى كه مانند اثاثيه، محل احتياج اوست، چيز ديگرى نداشته باشد،

ص: 129

طلبكار نمى تواند طلب خود را از او مطالبه كند.

خواهد بود، و معمولاً منظور فقها از كلمه «ضِمان» اين معنى است.

2- اين كه ضامن ملتزم شود دين را بپردازد ولى ذمّه او مشغول نمى شود، و اگر وصيت نكند از اموال او پس از مرگ پرداخت نمى شود.

آن كوتاهى نكند و تعدّى يعنى تصرف غيرمجاز هم ننمايد و اتفاقا آن مال تلف شود، ضامن نيست، ولى اگر در نگهدارى آن كوتاهى كند مثلاً آن را در جائى بگذارد كه مأمون از آن نباشد كه ظالمى بفهمد و آن را ببرد يا تعدّى كند مثلاً لباس را بپوشد يا حيوان را سوار شود، چنانچه تلف شود بايد عوض آن را به صاحبش بدهد.

را اجاره كرده است مى تواند عاريه بدهد، مگر اين كه شرط شده باشد در عقداجاره كه خودش استفاده كندو درصورت اول بنابر احتياط واجب نمى تواند آن را بدون اذن مالكش به كسى كه آن را عاريه كرده است تحويل دهد.

183- مسأله 2309: اگر در نگهدارى چيزى كه عاريه گرفته است كوتاهى نكند و در آن تصرف غيرمجاز هم ننمايد و اتفاقا آن چيز تلف شود، ضامن نيست؛ ولى چنان چه شرط كنند كه اگر تلف شود گيرنده ضامن باشد، يا چيزى را كه عاريه كرده طلا و نقره باشد، بايد عوض آن را بدهد.

ص: 134

نگاه كردن زن به اين جاها اگر بدون شهوت و خوف وقوع در حرام باشد، اشكال ندارد.

زمين از ديگرى غصب كند، در قيامت آن زمين را از هفت طبقه آن مثل طوق به گردن او مى اندازند.

186- مسأله 2504: اگر انسان نگذارد مردم از مسجد و مدرسه و پل و جاهاى ديگرى كه براى عموم ساخته شده است استفاده كنند، حقّ آنان را غصب نموده است، و اگر كسى در مسجد جائى را براى خود بگيرد چنان چه ديگرى او را از آن جا بيرون كند و نگذارد كه از آن جا استفاده نمايد، گناه كرده است.

ص: 137

وقت صاحبش پيدا شد، چنان چه به صدقه دادن راضى نشود، عوض آن را به او بدهد.

188- مسأله 2526: اگر تا يك سال اعلان كند و صاحب مال پيدا نشود، در صورتى كه آن مال را در غير حرم مكه پيدا كرده باشد مى تواند آن را براى صاحبش نگهدارى كند كه هر وقت پيدا شد به او بدهد، و در اين مدت استفاده از آن با حفظ عين آن اشكال ندارد، و مى تواند آن را از طرف صاحبش به فقرا صدقه بدهد، و احتياط واجب آن است كه آن را براى خود برندارد؛ و اگر آن مال را در حرم پيدا كرده باشد احتياط واجب آن است كه آن را به فقرا صدقه بدهد.

ص: 139

189- مسأله 2530: اگر انسان در بين سالى كه اعلان مى كند، از پيداشدن صاحب مال نااميد شود بايد به اذن حاكم شرع(1) بنابر احتياط واجب آن را صدقه بدهد.

مانند زهر بميرد، مگر اين كه در تور ماهيگير در آب بميرد كه در اين صورت خوردنش حلال است؛ و ماهى بى فلس را اگرچه زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد، حرام است.

191- مسأله 2574: اگر ماهى از آب بيرون بيفتد، يا موج آن را بيرون بيندازد، يا آب فرو رود و ماهى در خشكى بماند، چنان چه پيش از آن كه بميرد، با دست يا به وسيله ديگر كسى آن را بگيرد، بعد از جان دادن حلال است؛ و اگر قبل از گرفتن بميرد، حرام است.

192- مسأله 2575: كسى كه ماهى را صيد مى كند، لازم نيست مسلمان باشد و در موقع گرفتن آن نام خدا را ببرد، ولى مسلمان بايد ببيند يا از راه ديگرى اطمينان داشته باشد كه او را زنده از آب گرفته

ص: 141

يا آن كه در تور او در آب مرده است.

193- مسأله 2577: خوردن ماهى زنده جايز است.

194- مسأله 2578: اگر ماهى زنده را بريان كنند يا در بيرون آب بيش از جان دادن بكشند، خوردنش جايز است.

195- مسأله 2580: اگر ملخ را با دست يا به وسيله ديگرى زنده بگيرد، بعد از جان دادن آن حلال است، و لازم نيست كسى كه آن را مى گيرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن نام خدا را ببرد، ولى اگر ملخ مرده اى در دست كافر باشد و معلوم نباشد كه آن را زنده گرفته است يا نه، اگر چه بگويد زنده گرفته ام حلال است.

ص: 142

باشد، حرام است. و امّا پرندگان ديگر غير از آنچه ذكر شد چون مرغ و كبوتر و گنجشك و حتى شترمرغ و طاووس همه حلال مى باشند، ولى كشتن بعضى از پرندگان مكروه است مانند هدهد و پرستوك؛ و امّا حيواناتى كه پرواز دارند ولى پر ندارند مانند خفاش حرام مى باشند و همچنين است زنبور و پشه و ديگر حشرات پرنده بنابراحتياط واجب.

197- مسأله 2584: بعضى از اجزاء حيوانات حلال گوشت، حرام است وآن چهارده چيز است: 1) خون. 2) فضله. 3) نرى. 4) فرج. 5) بچه دان. 6) غدد كه آن را دُشُول مى گويند. 7) تخم كه آن را دنبلان مى گويند. 8) چيزى كه در مغز كلّه است و به اندازه نخود مى باشد. 9) مغز حرام كه در ميان تيره پشت است. 10) پى كه در دو طرف

ص: 144

تيره پشت است، بنابر احتياط واجب. 11) زهره دان. 12) سپرز (طحال). 13) بول دان (مثانه). 14) حدقه چشم. اين ها همه در غير و ماهى و ملخ از حيوانات حلال گوشت و امّا پرندگان پس خون و فضله آنها بى اشكال حرام است، ولى جز اين دو اگر از آنچه گذشت چيزى از آنها باشد، حرام بودنش بنابر احتياط واجب است و همچنين بنابر احتياط واجب حرام است خون و فضله ماهى و فضله ملخ ؛ و جز اين از آنها چيزى حرام نيست.

198- مسأله 2591: آشاميدن شراب، حرام است و در بعضى از اخبار از بزرگترين گناهان شمرده شده است؛ از حضرت امام صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمودند: شراب، ريشه بدى ها و

ص: 145

منشأ گناهان است و كسى كه شراب مى خورد عقل خود را از دست مى دهد و در آن موقع خدا را نمى شناسد و از هيچ گناهى باك ندارد و احترام هيچ كس را نگه نمى دارد و حقّ خويشان نزديك را رعايت نمى كند و از زشتى هاى آشكار رونمى گرداند و اگر جرعه اى از آن بنوشد خدا و ملائكه و پيامبران و مؤمنان او را لعنت كنند و اگر تا حدّ مستى بنوشد روح ايمان و خداشناسى ازاو بيرون مى رود و روح ناقص خبيثى به جاى آن قرار مى گيرد و تا چهل روز نماز او قبول نمى شود.

نكردن آن بهتر است ترك نمايد.

200- مسأله 2599: در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست آن را به عربى بخوانند، پس اگر بگويد چنانچه مريض من خوب شود براى خدا بر من است كه ده تومان به فقير بدهم، نذر او صحيح است ؛ و اگر بگويد براى خدا نذر كردم چنين كنم، به احتياط واجب بايد عمل كند، ولى اگر نام خدا را نبرد و فقط بگويد نذر كردم يا نام يكى از اولياى خدا را ببرد نذر صحيح نيست و اگر نذر صحيح بود و مكلف به نذر خود عمدا عمل نكرد گناه كرده است و بايد كفاره بدهد و كفاره وفا نكردن به نذر مانند كفاره مخالفت قَسم است.

ص: 147

مطهِّرات ... 21

احكام ظرف ها ... 25

وضو ... 25

شرايط صحّت وضو ... 33

احكام وضو ... 39

چيزهايى كه بايد براى آن ها وضو گرفت ... 41

چيزهائى كه وضو را باطل مى كند ... 42

احكام وضوى جبيره ... 44

ص: 149

غسل هاى واجب ... 45

برخى از چيزهايى كه بر جُنُب حرام است ... 45

غسل جنابت ... 46

غسل ترتيبى ... 47

غسل ارتماسى ... 48

احكام غسل كردن ... 49

غسل هاى مستحب ... 49

تيمم ... 53

چيزهايى كه تيمم با آن ها صحيح است ... 57

ص: 150

دستور تيمم بدل از وضو يا غسل ... 58

احكام تيمم ... 60

احكام نماز ... 61

نمازهاى واجب روزانه ... 64

وقت نماز مغرب و عشا ... 64

احكام وقت نماز ... 65

نمازهائى كه بايد به ترتيب خوانده شود ... 66

وقت نافله هاى يوميّه ... 67

احكام قبله ... 68

ص: 151

پوشانيدن بدن در نماز ... 68

شرايط لباس نمازگزار ... 69

مواردى كه لازم نيست بدن و لباس نمازگزار پاك باشد ... 72

مكان نمازگزار ... 74

واجبات نماز ... 76

تكبيرة الاحرام ... 78

قرائت ... 79

ركوع ... 80

سجود ... 82

ص: 152

تشهد ... 83

ترتيب ... 83

موالات ... 84

مبطِلات نماز ... 84

مواردى كه مى شود نماز واجب را شكست ... 88

شك هايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد ... 89

دستور نماز احتياط ... 91

سجده سهو ... 92

دستور سجده سهو ... 93

ص: 153

كم و زياد كردن اجزاء و شرايط نماز ... 94

نماز مسافر ... 94

نماز قضا ... 97

نماز جماعت ... 98

شرايط امام جماعت ... 99

احكام جماعت ... 100

نماز آيات ... 101

دستور نماز آيات ... 103

ص: 154

احكام روزه ... 104

چيزهايى كه روزه را باطل مى كند ... 104

احكام روزه مسافر ... 106

احكام خمس ... 107

مصرف خمس ... 108

زكات فطره ... 109

مصرف زكات فطره ... 110

احكام خريد و فروش ... 110

معاملات حرام ... 111

شرايط فروشنده و خريدار ... 115

ص: 155

احكام شركت ... 117

احكام صلح ... 118

احكام اجاره ... 119

احكام جُعاله ... 121

احكام مُزارعه ... 122

احكام مُساقات و مُغارسه ... 122

احكام وكالت ... 124

احكام قرض ... 125

احكام حواله دادن ... 127

احكام رهن ... 128

ص: 156

احكام ضامن شدن ... 130

احكام كفالت ... 131

احكام وديعه (امانت) ... 132

احكام عاريه ... 133

احكام نگاه كردن ... 135

مسائل متفرقه زناشوئى ... 136

احكام غصب ... 136

احكام مالى كه انسان آن را پيدا مى كند ... 138

صيد ماهى و ملخ ... 140

احكام خوردنى ها و آشاميدنى ها ... 143

احكام نذر و عهد ... 146

ص: 157