سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -
عنوان و نام پديدآور:روش خلاصه نویسی و تالیف کتب و مقالات/به اهتمام محمد بیستونی.
مشخصات نشر:قم: بیان جوان، 1385.
مشخصات ظاهری:[48] ص:جدول.؛11×17 س. م .
شابک:964-8399-89-1
وضعیت فهرست نویسی:
يادداشت:فیپا
یادداشت:کتابنامه: ص. [46]؛ همچنین به صورت زیرنویس
موضوع:یادداشت برداری .
مطالعه و فراگیری .
چکیده نویسی .
رده بندی کنگره:LB2395/25/ب9ر9
رده بندی دیویی:371/30281
شماره کتابشناسی ملی:م85-45017
ویراستار دیجیتالی : روح اله قاسمی
---------------------------------
كتابخانه ملى ايران 45017 85م
عنوان: روش خلاصه نويسى وتأليف كتب ومقالات مؤلف: دكتر محمد بيستونى
مدير اجرايى: على اكبر هادى ويراستارى وتايپ وصفحه آرايى: سهيلا شاكرى، فاطمه سرزهى
چاپ و صحافى: چاپ و نشر ترسيم نوبت و تاريخ چاپ: اول ، سال 86
شمارگان: 3000 نسخه ناشر: انتشارات بيان جوان
شا بك:1 - 89 - 8399-964 ISBN
هرگونه نسخه بردارى و چاپ از اين كتاب، با اخذ مجوز كتبى از مؤسسه قرآنى تفسير جوان بلامانع است.
---------------------------------------------------------
نشانى: تهران خيابان پاسداران بين گلستان هشتم و نهم روبروى پمپ بنزين شماره 353 طبقه همكف واحد 4
تلفكس:0912108532222589626 E_mail : dr_ bistooni@tafsirejavan.com
ص: 1
روش خلاصه نويسى و تأليف كتب و مقالات
به اهتمام: دكتر محمد بيستونى
ص: 2
بسم الله الرحمن الرحیم
ص: 3
اِلى سَيِّدِنا وَ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ
رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِيّينَ وَ اِلى مَوْلانا
وَ مَوْلَى الْمُوَحِّدينَ عَلِىٍّ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ اِلى بِضْعَةِ
الْمُصْطَفى وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ وَ اِلى سَيِّدَىْ
شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَيْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ اِلَى الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ
الْمَعْصُومينَ الْمُكَرَّمينَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ لاسِيَّما بَقِيَّةِ اللّهِ فِى الاَْرَضينَ وَ وارِثِ عُلُومِ
الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِالظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْياءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّينِ ،
الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالى فَرَجَهُ الشَّريفَ فَيا مُعِزَّ
الاَْوْلِياءَوَيامُذِلَ الاَْعْداءِاَيُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَيْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا
وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فى غَيْبَتِكَ وَ فِراقِكَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ
مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِكَ وَ مَحَبَّتِكَ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ مِنْ مَنِّكَ وَ
فَضْلِكَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْكَ
اِنّا نَريكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ
ص: 4
مؤسسه قرآنى تفسير جوان با هدف توسعه فرهنگ انسانساز قرآن كريم تأسيس شده و در مدت 15 ساله فعاليت خود هزاران نوجوان و جوان را از طريق «كارگاههاى آموزشى روش تحقيق موضوعى از قرآن و روايات» تحت آموزش قرار داده و تاكنون حدود يكصد اثر موضوعى و كاربردى قرآنى را با درج نام پژوهشگران جوان در داخل و خارج از كشور چاپ و منتشر كرده است.
براى مشاركت دادن نوجوانان و جوانان عزيز در پروژه هاى مطالعاتى و پژوهشى با محوريت قرآن و حديث، تلاش نموده ايم استانداردها و روش هاى ساده و يكنواختى را در كارگاه هاى آموزشى تبيين و آموزش دهيم.
يكى از روش هاى اصلى كه پيش نياز تأليف مقالات يا كتابهاى موضوعى قرآنى توسط نوجوانان و جوانان مى باشد،خلاصه نويسى و چگونگى فيش بردارى و تدوين مقالات و كتاب هاى مذكور مى باشد.
اين روش قبلاً در «كارگاههاى آموزشى» توسط اساتيد اين مؤسسه تدريس مى شد و
ص: 5
قرآن پژوهان ناچار به يادداشت بردارى از مطالب استاد بودندكه تمركز آنهارا براى توجه به توضيحات مربى كارگاهها كاهش مى داد.
لذا بر اساس درخواست بسيارى از شركت كنندگان در كارگاه هاى آموزشى ياد شده، اقدام به چاپ اين كتاب با عنوان «روش خلاصه نويسى و تأليف كتب و مقالات» نموديم.
خمير مايه اصلى اين كتاب توضيحات اساتيد ارجمند جناب آقاى حجة الاسلام جواد محدثى و جناب آقاى دكتر على اكبر سيف مى باشد كه بدينوسيله از اين بزرگواران تشكر و قدردانى مى شود.
اميدوارم با ورود و انس نوجوانان و جوانان دردنياى زيباى قرآن كريم و بازتاب محتواى نورانى آن درگفتار و رفتار و باطن اين عزيزان، شادى وآرامش و خوشبختى پايدار دردنياوآخرت نصيبشان شود و بنده و همكاران پرتلاش درمؤسسه قرآنى تفسيرجوان را نيزاز نصايح و دعاى خودمحروم نفرمايند.
رمضان المبارك 1427، مهرماه 1385
محمد بيستونى
مؤسسه قرآنى تفسير جوان
ص: 6
خلاصه نويسى شبيه زيراكس يا عكس گرفتن از متن يا تصويرى در مقياسى كوچكتر است به نحوى كه چكيده همه مطالب هم آورده شود و ارتباط بين خلاصه مطالب نيز محفوظ بماند.
«خلاصه نويسى» نوعى مهارت نگارشى محسوب مى شود و آشنايى با آن در كارهاى قلمى و پژوهشى و گزارش نويسى مفيد و كارساز است.
با توجه به محدوديت فرصت و زمان و نيز فراوانى آثار و نوشته ها، چكيده نويسى، ضرورت پيدا مى كند. گاهى از مطالب براى خودمان خلاصه بردارى مى كنيم. گاهى براى ديگرى. در صورت اول، براى
ص: 7
بهره بردارى خودمان است، درصورت دوم براى فايده رسانى به ديگران.
در تاريخ تأليف و نگارش نيز، بخش بزرگى از كتابها، خلاصه شده كتابهاى ديگر است كه در زمينه تاريخ، فقه، ادبيات و علوم گوناگون است. اينگونه كتب، با عنوان هايى همچون: خلاصه، وجيزه، منتخب، گلچين، گزيده، مختار، مُهذَّب، چكيده، تلخيص و... است كه توسط خود مؤلف يا ديگرى صورت گرفته و مى گيرد. خلاصه كردن متون مفصل و كتابهاى عظيم و ارزشمند، يكى از گامهاى مثبتى است كه مى تواند نسل كم حوصله امروز را هم با فرهنگ و ادب گذشته مرتبط سازد و هم بهره اخلاقى، اجتماعى، اقتصادى، سياسى و... كتابهاى خوب ولى مفصل را كه در دسترس امروزيان نيست، به خوانندگان برساند. ما هميشه نمى توانيم همه كتاب ها را همراه داشته باشيم. هميشه هم مجال
ص: 8
شرح و بسط مطالب براى ديگران نيست. پس بايد به هنر «خلاصه نويسى» مجهز بود تا از زمان و نيز از امكانات چاپ و تكثير و يادداشت، بيشترين استفاده را كرد. گاهى نياز مى شود كه از يك سخنرانى يا كتاب و مقاله، خلاصه اى تهيه شود، يا گزارشى فشرده از يك حادثه، يا صورت جلسه اى خلاصه از يك جلسه، سمينار، برنامه و... تهيه گردد.
گاهى در نقد يك اثر ادبى يا محتواى يك كتاب و مقاله و فيلم، نياز است كه فشرده اى از آن بيان شود. در معرفى هاى اجمالى از يك كتاب نيز خلاصه نويسى جايگاه خود را دارد.
نيز گاهى در دوره هاى آموزشى و در كلاسها، لازم است از مطالب خلاصه بردارى شود، يا در متون آموزشى، خلاصه اى از هر بخش یا
ص: 9
بحث در پايان آورده شود.
گاهى هم براى شركت در يك مسابقه، لازم مى شود كتاب يا مقاله يا داستانى خلاصه شود. براى تهيه جزواتى فشرده و كم حجم براى امتحان از برخى دروس و متون هم، نيازمند به چكيده نويسى هستيم.
گاهى هم به صورت شفاهى، لازم است گزارشى كوتاه و توضيحى خلاصه درباره موضوعى داشته باشيم. مجموع اين گونه نيازها، ايجاب مى كند كه با «روش خلاصه نويسى» آشنا شويم.
«خلاصه نويسى»، از جهاتى براى خود انسان مفيد است و فوايدى از اين قبيل دارد:
1- بهره گيرى از يادداشت هاى خلاصه، در مراحل بعد، به وسيله
ص: 10
مراجعه مجدد به آنها.
2- تمرينى براى كار قلمى و رشد نيروى نويسندگى انسان.
3- تقويت بينش و رشد فكرى انسان در سايه اين گزينش و تلخيص.
4- تسهيل برخوردارى از محتويات كتب و مقالات، در حجمى اندك.
5- ايجاد انگيزه در دانش آموزان براى مطالعه.
6- كمك به در خاطر سپردن مطالب و از ياد نرفتن آنها.
7- كمك به تمركز فكر هنگام خواندن كتاب و مقاله.
در خلاصه نويسى، بايد به «كاهش حجم نوشته» پرداخت، بى آنكه هدف نويسنده يا گوينده از بين برود، اين امر مستلزم كسب مهارت است و مهارت هم جز با تمرين زياد و نيز كار زير نظر مربى و استاد، به دست نمى آيد.
ص: 11
تفاوت خلاصه نويسى با گزيده، گلچين و يادداشت بردارى اين است كه در يادداشت بردارى و گزيده نويسى، نكات موردنظر و مورد علاقه شخص، از جاهاى مختلف نوشته مى شود و چه بسا انسجام و پيوستگى ميان گزيده ها وجود نداشته باشد، ولى در خلاصه نويسى، عنايت روى يك كتاب يا مقاله يا متن خاصى است كه چكيده همه آن آورده مى شود، نه آنكه از هر بوستانى گلى چيده شود. خلاصه نويسى شبيه زيراكس يا عكس گرفتن از متن يا تصويرى در مقياسى كوچكتر است.
مراحل هفتگانه خلاصه نويسى
بسيار اتفاق مى افتد كه در خلاصه نويسى، انسان فكر مى كند همه اين مطالب، خوب و لازم است و در تلخيص، آنها را مى آورد. در نهايت مى بيند كه خلاصه، چيزى از اصل مطلب كم نكرده است. اين اشكال يا
ص: 12
به عدم مهارت در خلاصه نويسى برمى گردد، يا به عدم آگاهى اجمالى از محتواى آنچه تلخيص مى شود، يا عدم دقت شخص در تفكيك مطالب مهم از كم اهميت.
از اين رو در امر خلاصه نويسى، بايد مراحل زير طى شود:
1- مطالعه يا مرور اجمالى، پيش از اقدام به تلخيص
2- مشخص ساختن ميزان و درصد تلخيصى كه بايد انجام شود.
3- مشخص كردن موارد و مطالب اصلى و فرعى، هنگام مطالعه .
4- حذف مطالب غيرعمده و باقى گذاشتن نكات اصلى.
5- حفظ امانت و اصالت در عبارات و محتوا.
پيش از اقدام به تلخيص، خوب است ابتدا يك دور، كتاب يا مقاله را بخوانيم، يا يك بار نوار را گوش دهيم يا فيلم را نگاه كنيم، تا نسبت به
ص: 13
محتوا اِشراف و احاطه پيدا كنيم و بهتر بتوانيم موارد عمده و غيرعمده و اصلى و حاشيه اى را از هم تفكيك كنيم. البته اين در مواردى است كه متن مورد تلخيص در اختيار ما باشد. والا در خلاصه نويسى از مباحثِ يك كلاس يا جلسه ياسخنرانى درحال ايراد، اين شيوه قابل اجرا نيست.
هنگام مرور مقدماتى، مى توان فصل هاى اصلى و فرعى و مطالبِ عمده را از حواشى و زوايد، جدا كرد و علامت گذاشت تا تلخيص، آسان تر شود. ميزان تلخيص نيز بايد از آغاز معلوم باشد، فرضا يك كتاب سيصد صفحه اى را اگر قرار باشد در حد نصف، يا يك چهارم يا يك دهم خلاصه كنيم، در هر يك، ميزان حذف مطالب و باقى گذاشتن مطالب ديگر، به نسبت آن معيار، متفاوت خواهد بود. حتى اگر بنا باشد همان كتاب را در دو صفحه خلاصه كنيم، شيوه اى ديگر
ص: 14
بايد برگزينيم و مطالب بيشترى را جزو «حذفيات» قرار دهيم.
قبل از اقدام به خلاصه سازى، هدف از اين كار بايد مشخص شود. گاهى كتاب مفصلى براى استفاده عموم، خلاصه مى شود، گاهى چكيده يك كتاب، به نحوى ارائه مى شود تا شوق مراجعه به اصل كتاب ايجاد شود، گاهى عصاره مطالب مفيد يك كتاب، بدون رعايت انسجام و پيوستگى مطالب فراهم مى گردد، گاهى فهرستى از مباحث يك كتاب يا بحث تدوين مى شود، گاهى ديدگاه هاى علمى يك كتاب استخراج مى گردد، گاهى هم محتواى يك كتاب، به صورت نمودار، جدول و اطلاعات آمارى و دسته بندى شده خلاصه مى شود. اين شيوه ها و هدف ها، كه به عنوانِ تلخيص تفصيلى، ارجاعى، آزاد، فهرستى، موضوعى، علمى و نمودارى مطرح است، هريك ويژگى خاص خود را
ص: 15
دارد و در عمل، متفاوت با ديگرى است (1). چكيده تمام نما، توصيفى، راهنما، موضوعى و... از جمله انواع خلاصه نويسى است. مجموعه تحقيقات اجتماعى و اطلاعات آمارى مفصلى را گاهى به صورت جدول و نمودار ترسيم مى كنند. اين نيز نوعى از خلاصه نويسى است.
در هر نوشته يا سخنرانى يا درس، يك سرى حرفها اصلى و عمده است و گوينده يا نويسنده يا مدرس، به قصد بيان و القاى آنها به كار سخن و قلم پرداخته است، يك سرى مطالبى نيز وجود دارد كه در
ص: 16
توضيح، تشريح و تأكيد نسبت به مطالب اصلى بيان مى شود، كه به اين ها نكات غيرعمده گفته مى شود.
اجمالى از مطالبِ غيراصلى را مى توان چنين برشمرد:
1- توضيحات براى روشن كردن مسأله اصلى .
2- نمونه هاى تاريخى و شاهد مثال ها.
3- مطالبِ حاشيه اى و غيرمرتبط با موضوع.
4- لفاظى ها و عبارت پردازى هاى غير دخيل در مطلب اصلى.
5- مطالبى كه در ساير قسمت ها تكرار شده است.
6- عبارات و جملات مترادف و هم مضمون.
7- جملات معترضه و اشارات تفسيرى و توضيحى كه آوردنش ملال آور است.
ص: 17
اگر از يك نوشته يا سخن، محورهاى فوق را جدا كنيم، آنچه مى ماند، جوهره اصلى مطالب است كه قابل درج در خلاصه است. البته تشخيص اين كه اين موضوع، اصلى است يا حاشيه، بحث عمده است يا توضيح، احتياج به دقت بيشترى دارد. اگر يك متن، چه داستان يا غيرداستان، چندبار مطالعه شود، امكان تلخيص دقيق، بيشتر خواهد بود.
مى توان هر بند يا پاراگراف را در يك جمله خلاصه كرد. مجموعه اين جملات، خود به خود چكيده مطلب اصلى خواهد بود، البته با رعايت نكات ديگرى كه ياد شده است.
در موردى كه يك داستان خلاصه مى شود، بايد اسكلت و استخوان بندى اصلى قصه را آورد و از ذكر جزئيات داستان چشم
ص: 18
پوشيد. فرض كنيد فيلمى را كه در يك ساعت تماشا كرده ايد، يا داستانى صد صفحه اى را كه خوانده ايد، اگر بنا باشد تنها در مدت پنج دقيقه خلاصه اش را بازگو كنيد، چه قسمت هايى را انتخاب مى كنيد كه با بيان آنها در اين زمان محدود، كافى است و نبايد به جزئيات پرداخت. ميزان وقت يا ظرفيت نگارشى، نقش اساسى در نحوه خلاصه نويسى ما دارد.
بازنويسى، برگردان متون كهن (شعر يا نثر) به نثر و عبارت است، بى آنكه مفهوم و محتوا دگرگون شود. در بازآفرينى، محتوا و سوژه كهن، تبديل به اثر جديدى مى شود كه با اصل، متفاوت است. بازنويسى مثل تعميرات اساسى در يك خانه است، اما باز آفرينى، كوبيدن بنا و از
ص: 19
نو ساختن آن مى باشد كه چه بسا نقشه ساختمان و كيفيت و چهارچوب اوليه هم به هم مى خورد.
در بازنويسى، مضمون متن قديم حفظ مى شود، تغييرات در جابه جايى حوادث و الفاظ و تركيب ها انجام مى گيرد. اصول به زبان فارسى حفظ مى گردد و از شكسته نويسى پرهيز مى شود. توجه به سن و سطح فكر مخاطب، جهت درك و لذت بردن ضرورى است. بايد چيزى را بازنويسى كرد كه از نظر پيام و محتوا، ارزش داشته باشد.
بازنويسى گاهى از نثر به نثر است، گاهى از شعر به شعر، از نظم به نثر و از نثر به نظم.
در خلاصه نويسى، نه پيام عوض مى شود، نه قالب و محتوا و نه بهتر ساختن سبك نگارش، برخلاف بازنويسى كه اغلب يا به خاطر
ص: 20
ضعف قلمى اثر نخستين است، يا نامناسب بودن آن با شيوه امروزى.
خلاصه نويسى اغلب براى استفاده بهتر از فرصت و زمان است، اما در بازنويسى هدف مهم تر ارائه اثرى متناسب با نيازها و ضرورت هاى جديد فرهنگى و ادبى است.
عبارات اصلى يا نقل به معنى؟
در اينكه خلاصه نويسى را بايد با استفاده از قلم و جمله پردازى خودمان بنويسيم يا با حفظ عبارات اصلى، موارد مختلف است.
گاهى روى الفاظ متن اصلى، عنايت و تأكيد خاصى است كه دخل و تصرف در عبارات، مسأله ساز و گاهى تحريف مى شود. آنجا بايد تلخيص را با بهره گيرى از عين عبارات اصلى انجام داد. مثل اينكه وصيتنامه امام امت (ره)، يا احكام فقهى رساله، يا ديدگاه شيخ صدوق
ص: 21
درباره عصمت انبياء و نظر شهيد مطهرى درباره تحريف نشدن قرآن، يا قانون كيفر مجرمين و... را اگر بخواهيم تلخيص كنيم، با استفاده از عبارات اصلى و حذف بخش هاى كم اهميت تر يا غير لازم، اقدام مى كنيم، تا اشكالى پيش نيايد.
اما اگر يك داستان يا حادثه تاريخى، يا گفتگوها و مذاكرات يك جلسه، يا گزارشى از روزنامه، يا درس معلم را بخواهيم خلاصه نويسى كنيم، ضرورتى ندارد كه حتما از عبارات اصلى استفاده كنيم، مى توانيم مفهوم را گرفته، با تعابير و جمله بندى خودمان بنويسيم. همچنين مى توانيم همه متن را بدقت بخوانيم، سپس آن را كنار گذاشته، خلاصه آن را به قلم خودمان بنويسيم.
در هر حال، نكته اى كه نبايد فراموش كرد اين است:
ص: 22
درخلاصه نويسى،«هدف و پيام»اصلى نويسنده،نبايد مورد تحريف يا تغيير قرارگيرد و اين دوچيزمى طلبد:
الف: تعهد ب: مهارت
اگر تعهد نباشد، سخنان يا نوشته ديگران گاهى مغرضانه تلخيص مى شود و «خلاصه»، چيزى از آب درمى آيد كه مغاير با مقصود صاحب سخن است.
و اگر مهارت نباشد، محتواى اصلى نوشته و كلام، خدشه دار مى شود و چه بسا مطالب عمده و اساسى از قلم مى افتد و آنچه قابل حذف بوده، به عنوان مطالب اصلى باقى مى ماند.
هم «حفظ امانت» لازم است، هم «حفظ اصالت»، كه اولى به تعهد خلاصه نويس مربوط مى شود، دومى به دقت و توانايى و مهارت او.
ص: 23
گاهى كتابى راكه در دست مطالعه داريد، پس از خواندن هر صفحه يا پاراگراف، سعى كنيد خلاصه آن را در يك سطر يا در جمله اى فشرده بنويسيد.اين قدرت تلخيص شمارا مى افزايد. يابرخى داستان هاى منظوم را در ديوان هابخوانيد و خلاصه اش را در چندسطربنويسيد يا خبرى را كه به تفصيل در روزنامه خوانده ايد،به صورت «خلاصه خبر» درآوريد.
شش نكته براى خلاصه نويسى
1- در تلخيص يك متن يا بحث منسجم، سعى شود انسجام و پيوستگى مطالب، در «خلاصه» هم حفظ شود.
2- جملات كوتاه و كلمات ساده، به كار گرفته شود.
3- متن مورد تلخيص، در جزوه «خلاصه» معرفى شود، يعنى نام نويسنده، ناشر، ميزان صفحات، درصد تلخيص، خلاصه نويس،
ص: 24
تاريخ تلخيص و مشخصات ديگر نوشته اصلى يا نوار و سخنرانى و جلسه و سمينار و درسى كه بصورت خلاصه درآمده است، نقل شود.
4- نكات دستورى و نيز هماهنگى و يكنواختى زمان افعال و سبك و سياق نوشته رعايت گردد.
5- سليقه و نظم در نگارش خلاصه، صفحه آرايى و فصل بندى نيز از ياد نرود.
6- در خلاصه، مطالبى آورده نشود كه در متن اصلى نيست. (1)
ص: 25
براى اين منظور پنج مرحله بايد طى شود:
قدم اول در تهيه مقالات تحقيقى انتخاب موضوع و تعريف كردن دقيق آن است، مگر در مواقعى كه موضوع انتخاب شده باشد. اگر حق انتخاب به شما داده شده است، موضوعى را انتخاب كنيد كه حداقل تا حدودى به آن علاقمند هستيد، زيرا عدم علاقه در كار شما منعكس خواهد شد. علاوه بر علاقه خودتان، قابل استفاده بودن موضوع براى مخاطبين مقاله شما نيز بسيار مهم است. اگر نمى توانيد تصميم بگيريد كه چه موضوعى را انتخاب كنيد از معلم يا مربى خود راهنمايى بخواهيد. حتى اگر موضوع را خود انتخاب كرده ايد، باز هم با معلم
ص: 26
خود در مورد زمينه هاى مربوط به موضوع مشورت كنيد و مناسب ترين آنها را انتخاب نماييد. بعضى اوقات معلم شما را در پيدا كردن منابع مربوط يارى خواهد كرد.
به هنگام تعريف كردن موضوع مورد تحقيق، مآخذ و مراجع موردنياز را در نظر بگيريد. پيش از درگيرى زياد با مطلب، به كتابخانه مراجعه كنيد و ببينيد منابع و كتب موردنياز موجود است يا نه.
اغلب انتخاب يك موضوع كُلى خيلى آسان است، ولى محدود كردن آن به طريقى كه بتواند به اندازه كافى مطلب را روشن كند كار دشوارى است. سعى كنيد مطلب را آن قدر وسيع نگيريد كه در مقاله خود فقط به طور سطحى در مورد آن صحبت كنيد. اگر پيش از شروع به تحقيق نمى توانيد موضوع را جمع و جور كنيد، سعى كنيد در جريان تحقيق
ص: 27
اين كار را انجام دهيد. ولى فراموش نكنيد كه مطلب مورد تحقيق شما بايد آن قدر ارزش داشته باشد كه در مورد آن به تحقيق بپردازيد.
قدم دوم درتهيه مقاله تحقيقى انتخاب منابع ومراجع مربوط به مقاله و جمع آورى مواد مناسب است.
اگر مقاله شما مستلزم تحقيق وسيع كتابخانه اى است با مراجعه به كاتالوگ كارتهاى عنوان به دنبال كتاب هاى مناسب بگرديد. فهرستى از اين كتاب ها و مقالات را به طور جداگانه بر روى كارت هايى كه تهيه كرده ايد بنويسيد و در روى هر كارت علاوه بر عنوان، مؤلف، شماره كتاب در كتابخانه و اطلاعاتى كه مى خواهيد در كتاب پيدا كنيد بر روى كارت بنويسيد.
ص: 28
در صورت امكان كارِ برآورد از مطالب را محدودتر كنيد. بعد از انتخاب كتاب ها، از طريق مطالعه اجمالى، ديدزنى و مطالعه انتخابى كتاب را بخوانيد و معين كنيد كه لازم است آن را به طور دقيق بخوانيد يا نه. در ضمن اين كار، مطالب مهم و نقل قول هاى مناسب را بر روى كارت هاى يادداشت خلاصه كنيد. اين مطالب را، در صورت امكان، به زبان خود خلاصه كنيد.
براى هر موضوعى يك كارت مجزا به كار بريد و به دقت محل اخذ موضوع را مشخص كنيد. كارت هاى يادداشت به شما كمك مى كنند تا مآخذ اطلاعات جمع آورى شده را كنترل كنيد و همچنين به شما در سازمان دادن و نوشتن مقاله كمك خواهند كرد.
ص: 29
سومين قدم در تهيه مقاله تحقيقى، بيان محورهاى اصلى و سازمان دادن به مطالبى است كه مى خواهيد در گزارش خود بگنجانيد.
درباره تز اصلى خود كه اجزاى مقاله را با هم متحد خواهد كرد عبارتى بنويسيد (براى اين منظور به فصل دقيق خوانى، بخش ساختمان مطالب مراجعه كنيد). براى بيان تز خود چند روزى فرصت بدهيد و در اين مدت هرچه به ذهنتان مى رسد يادداشت كنيد. روابط بديع، ديدگاه هاى تازه و افكار اصيل در طى اين فرصت خودنمائى خواهند كرد.
وقتى كه طرح خود را تهيه مى كنيد، مى توانيد كارت هاى يادداشت خود را بر طبق نكات اصلى دسته بندى كنيد و كارت هاى غيرمربوط را
ص: 30
كنار بگذاريد. در اين زمان در مورد يك روش مناسب ارائه مطالب تصميم بگيريد، يعنى اينكه مطالب را مى خواهيد بر حسب زمان ارائه دهيد يا به طريق استدلال قياسى يا استدلال استقرايى و غيره. در طرح خودنكات اصلى را به طور كامل بيان كنيد. كارت هاى يادداشت خود را به ترتيبى كه مى خواهيد مورد استفاده قرار دهيد شماره گذارى كنيد و اين شماره هارا در طرح خودبنويسيد.
قدم چهارم بسط طرح تهيه شده و تبديل آن به نسخه اول مقاله است. هركسى براى خود يك سبك بخصوص نوشتن را به كار مى برد، ولى نكات زير مى تواند شما را در اين مورد كمك كنند:
1/4 دقيقا با بيان هر انديشه چه چيزى را مى خواهم بگويم؟ اين
ص: 31
سؤال به شما كمك مى كند تا هر مطلبى را كه مى خواهيد بنويسيد به طور صريح روشن كنيد.
2/4 آيا تمام بيانات خود را با اطلاعات واقعى مستدل كرده ام؟ آيا اطلاعات من به مطلب موردبحث مربوط هستند؟ اين سؤالات به شما كمك مى كنند تا از غلط معمول بيان مطالب بدون مدارك و اسناد كافى خوددارى كنيد.
3/4 آيا آنچه را كه مى خواهم بگويم تا حد امكان به طور روشن، خلاصه و ساده بيان مى كنم؟ اين سؤال را به هنگام نوشتن به خاطر داشته باشيد تا مطلب شما به مؤثرترين وجهى نوشته شوند.
4/4 چگونه مى توانم بين آنچه كه قبلاً گفته ام و آنچه كه بعد خواهم گفت به طرز مؤثر يك رابطه برقرار كنم؟ انتقال هموار از مطلبى
ص: 32
به مطلب ديگر اساس منطقى مقاله شماست و مطالعه آن را آسان مى سازد.
5/4 آيا به طور دقيق واقعياتى را كه يك مؤلف گفته است از عقايد او متمايز ساخته ام؟ همچنين بين عقيده مؤلف و عقيده خود من اين كار را انجام داده ام؟ آيا به طور دقيق تمام نقل قول ها و مراجع را مشخص كرده ام؟ اين سؤالات دقت شما را مى دهند.
از نقل قول ها صرفا براى تأكيد و حمايت از مطالب خود استفاده كنيد، نقل قولِ زياد جريان طبيعى گزارش را به هم مى زند. در مورد اعتبار دادن به مأخذى كه مورد استفاده قرار مى دهيد خيلى دقت و وسواس به خرج دهيد .
ص: 33
آخرين قدم در تهيه يك مقاله تحقيقى تجديدنظر در نسخه اول و تكميل اطلاعات لازم است، به طريقى كه بتوان آن را به طور هموار و منطقى مطالعه كرد. بعد از نوشتن نسخه اول مقاله براى چند روزى آن را كنار بگذاريد و آنگاه به ويرايش و اصلاح آن بپردازيد. اين مدت وقفه بسيار ضرورت داد، زيرا در اين فرصت شما يك نظر عينى و انتقادى راجع به كار خود پيدا خواهيد كرد.
براى تجديدنظر در مقاله خود آن را چندين بار بخوانيد. در بار نخست به محتوا و ساختمان مطلب توجه كنيد و تغييرات لازم را در آن بدهيد. بعد به منظور اصلاح نكات دستورى و املايى مقاله را بخوانيد. مفيد است كه پيش از اصلاح نهايى نظر كسان ديگرى را در مورد مقاله
ص: 34
خود كسب كنيد.
بالاخره اصلاحات لازم را در مورد جزئيات و شكل كلى صورت بدهيد. در مورد حواشى و مراجع و منابع دقت لازم را به خرج دهيد. سرانجام نسخه ماشين شده را براى رفع اشكالات تايپى بخوانيد و پيش از آخرين فرصت مقاله را تحويل دهيد.
وقتى كه معلم مقاله شما را پس داد، تمام اظهارنظرها را به دقت بخوانيد و ياد بگيريد كه چگونه مى توانيد كيفيت مقالات تحقيقى آينده خود را بالا بريد. (1)
ص: 35
1- تعدادى برگه براى فيش بردارى تهيه نماييد.
2- مطالب تفسيرى ذيل آيات مرتبط با موضوع موردنظر را با استفاده از فهرستواره موضوعى تفسير جوان استخراج و يادداشت كنيد به نحوى كه ابتدا تيتر مناسب با مطالب، دوم آيه موضوعى و سوم تفسير آيه درج گردد.
3- روايات موضوعى با استفاده از مجموعه 15 جلدى «ميزان الحكمة» تأليف آية اللّه رى شهرى كه شمال 2300 حديث، به صورت موضوعى و الفبايى با اعراب گذارى كامل مى باشد استخراج شود. جلد 15 اين مجموعه، فهرست 14 جلد ديگر است. همچنين فرمايشات امام على عليه السلام در نهج البلاغه با ترجمه مرحوم دشتى را با استفاده از
ص: 36
فهرست موضوعى و الفبايى آن بر روى برگه هاى فيش درج نماييد.
همه روايات انتخاب شده بايد مربوط به «موضوع» كتاب يا مقاله باشد.
4- مطالب مندرج در 5 منبع مرتبط با موضوع انتخابى خود (كه يكى از آنها الزاما بايد مجموعه 23 جلدى آثار و مجموعه 10 جلدى يادداشت هاى استاد شهيد مطهرى "ره" باشد) را با استفاده از فهرست موضوعى مجموعه آثار و فهرست الفبايى، موضوعى يادداشت هاى استاد مطهرى بر روى برگه هاى فيش بنويسيد.
ضمنا جلو مطالب استخراج شده از منابع مطالعاتى، عددى را به ترتيب درج نموده و در پايين همان صفحه، در جلو عدد مشابه اطلاعات مربوط به منابع استفاده شده، با ذكر نام كتاب يا CD يا مجله يا سايت،
ص: 37
نام نويسنده، ناشر، تعداد مجلدات، شماره جلد و شماره صفحه، در پاورقى درج شود و همين مطالب بدون ذكر جلد و صفحه در آخر جزوه تحقيقى در صفحه «فهرست منابع و مآخذ» مجددا درج گردد.
مطالب انتخاب شده بدون هيچگونه دخل و تصرفى عينا در فيش ها درج گردد و برداشت شخصى يا جمع بندى و نتيجه گيرى در پايان هر بخش يا به صورت نهانى تحت عنوان «كلام آخر» در پايان كتاب يا مقاله درج شود.
5- تيتر هر فيش با استفاده از تيتر موجود در منبع مورد استفاده يا با انتخاب و ذوق محقق، در بالاى صفحه درج گردد.
6- براى تدوين و صفحه آرائى جزوه، يك برگه را مانند فرم
ص: 38
«فهرست مطالب» كه در صفحه آخر اين كتاب ضميمه مى باشد خط كشى كنيد.
7- با ستون رديف و ستون صفحه در فرم مذكور در ابتداى تنظيم فيش ها كارى نداشته باشيد.
8- ذيل ستون «موضوع»، تيترهاى بالاى برگه هاى فيش خود را بدون توجه به ترتيب و اولويت، درج نماييد.
9- كل موضوعات مندرج در «فرم فهرست مطالب» را يكجا مطالعه كنيد و خود را به جاى «مخاطب هدف» كه كتاب شما براى او چاپ خواهد شد فرض كنيد و كار تدوين و اولويت بندى «موضوعات و مطالب» را آغاز نماييد. در اولين مرحله فيش هاى تكرارى يا مشابه را حذف يا در يكديگر ادغام نموده و اگر حجم و تعداد صفحات فيش هاى
ص: 39
شما بيش از مقدار موردنظر باشد فيش هايى را كه مطالب كم اهميت ترى دارد حذف كنيد.
10- استاندارد «مؤسسه قرآنى تفسير جوان» براى پذيرش و چاپ كتاب يا مقاله هاى موضوعى قرآنى، بدين صورت است كه: هر پژوهش بايد با «مقدمه» آغاز شود، در اين مقدمه در خصوص چگونگى ورود و آموزش محقق توسط مؤسسه تفسير جوان و روش پژوهشى وى بايد توضيح داده شود. در صفحات بعدى به ترتيب پيشينه بحث، هدف از تحقيق، تعريف موضوع و شرح و بسط مطالب جادهى شود. مطالب آسان تر در ابتداى جزوه و بحث هاى عميق تر كه نياز به صبر و تأمل بيشتر خواننده دارد در اواسط جزوه و آهنگ جمع بندى و نتيجه گيرى و تأثيرگذارى و بهره بردارى مخاطب از بحث بايد در فرازهاى پايانى
ص: 40
جزوه قرار داده شود. در پايان نيز تحت عنوان «كلام آخر» بايد جمع بندى و نتيجه گيرى از همه بحث ها درج شود.
حجم مطلوب براى مقالات موضوعى قرآنى 10 صفحه (در اندازه برگه هاى معمولى كپى) و براى كتاب هاى موضوعى قرآنى 100 صفحه مى باشد.
مثال «تدوين يك كتاب يا مقاله»، همچون «پرواز و فرود هواپيماست» كه «مهماندار»، «مسافر» را با آهنگى «آرام بخش» و توزيع شكلات براى سفر آماده مى كند و هواپيما آرام حركت نموده و «به تدريج از زمين بلند مى شود» و سپس «اوج مى گيرد» و بعد از طى مسافت موردنظر «آرام آرام به زمين مى نشيند» و با تشكر از مسافرينى كه «شركت هوايى موردنظر» را براى پرواز خود انتخاب
ص: 41
كرده اند براى آنها «آرزوى اقامتى خوش» را از «خداوند متعال» مسئلت نموده و از مسافرين مى خواهد كه در «پروازهاى بعدى» نيز با آنها «همراه» باشند.
يك محقق و نويسنده خوب و حرفه اى (=خلبان) نيز بايد خواننده و مخاطب خود (= مسافرين) را، با بيان مقدمه، پيشينه بحث و هدف از تأليف مقاله يا كتاب آرام آرام به مطالعه كل آن علاقمند كند.
سپس با طرح مسائل عميق تر، ذهن وى را براى درك خوب مطالب به حركت و تأمل وادارد (= اوج مى گيرد) و در فرازهاى پايانى مقاله به تدريج مطالب را جمع كند تا امكان جمع بندى و نتيجه گيرى نهايى فراهم شود. در پايان نيز از مخاطب خود تشكر كنيد و براى وى آرزوى موفقيت و دعا براى عمل به پيام هاى مقاله را از درگاه خداوند متعال
ص: 42
داشته باشيد و از وى بخواهيد كه مقالات يا كتابهاى پژوهشى موضوعى قرآنى بعدى شما را نيز مطالعه كند (= در سفرهاى بعدى با شما همراه باشد).
11- وقتى كه مطالب خودرا به سبك اشاره شده تنظيم كرديد، در ذيل ستون «رديف» جلو هرموضوع براساس اولويت، شماره ترتيبى از 1 تا آخر را بگذاريد، ولى همچنان به ستون «صفحه» كارى نداشته باشيد.
12- يكبار ديگر «فرم فهرست مطالب» را اين بار به ترتيب عددى و اولويت مطالب بازنويسى نماييد.
13- فيش هاى خود را به ترتيب، از روى فرم مرتب شده مذكور روى هم قرار دهيد و از اول تا آخر در هر صفحه، شماره صفحه سريالى فيش ها را درج نماييد.
ص: 43
14- شماره صفحه فيش هايى را كه بالاى آنها «تيتر» همان صفحه درج شده، در ذيل ستون «صفحه» در «فرم فهرست مطالب» در مقابل همان موضوع درج فرماييد و يك كپى از آن براى خود نگه داشته و اصل مقاله را براى بررسى، ويراستارى، اعراب گذارى نهايى و چاپ و نشر (در صورت تطبيق با استانداردهاى مؤسسه تفسير جوان) به آدرس مؤسسه پست كنيد. خداوند به ما و شما اخلاص و حسن عاقبت عنايت فرمايد.
مركز آموزش و تحقيقات مؤسسه قرآنى تفسير جوان
ص: 44
رديف / موضوع / صفحه
ص: 45
فهرست منابع
فن تلخيص كتاب، عادل يغما، كانون پرورش فكرى كودكان و نوجوانان
روش ها، حجة الاسلام جواد محدثى، قم
روش هاى يادگيرى و مطالعه، دكتر على اكبر سيف
ص: 46
فهرست مطالب
موضوع / صفحه
مقدمه ... 5
تعريف خلاصه نويسى ... 7
ضرورت خلاصه نويسى ... 7
فوايد هفتگانه خلاصه نويسى... 10
مراحل هفتگانه خلاصه نويسى ... 12
نكات و مباحث اصلى از غيراصلى ... 16
تفاوت خلاصه نويسى با بازنويسى و بازآفرينى... 19
عبارات اصلى يا نقل به معنى... 21
ص: 47
شش نكته براى خلاصه نويسى ... 24
مقاله نويسى ... 26
انتخاب و تعريف موضوع ... 26
جمع آورى اطلاعات ... 28
تهيه يك طرح مقدماتى... 30
نوشتن مقاله ... 31
تجديدنظر و تكميل مقاله ... 34
روش فيش بردارى، صفحه بندى و تأليف كتب يا مقالات موضوعى قرآنى... 36
ص: 48